Кіріспе
Юань императоры Есүн Темүр (моңғолша Есөн Төмөр, 1293 – 15 тамыз, 1328) – Құбилай ханның немересі және 1323–1328 жылдар аралығында Қытайдың Юань әулетінің императоры. Қытай императоры болғаннан басқа, ол Моңғол империясының 10-шы хағаны деп есептеледі, бірақ империяның бөлінуіне байланысты бұл атақ тек номиналды болды. Қытай тарихнамасында моңғолдардың дәстүрлі салтын ұнататын Есүн Темүр, көбінесе өзінің алғашқы дәуірінің атына сәйкес Юань Тайдзин императоры деп аталады. Оның есімі моңғол тілінде "тоғыз темір" деген мағынаны білдіреді. Вероятно, францискан монах Одорик саяхаты туралы құнды жазба қалдырған осы императорды кезінде кездестірген.
Yesün Temür (Mongolian: Есөн Төмөр ᠶᠢᠰᠦᠨ ᠲᠡᠮᠦᠷ; , 1293 – August 15, 1328) was a great grandson of Kublai Khan and an emperor of the Yuan dynasty of China from 1323 to 1328. Apart from Emperor of China, he is regarded as the 10th Khagan of the Mongol Empire, although it was only nominal due to the division of the empire. In Chinese historiography, Yesün Temür, who was very fond of the traditional ways of the Mongols, is commonly known as the Taiding Emperor of Yuan based on his first era name. His name means "nine iron" in the Mongolian language. He was probably the emperor visited by the Franciscan friar Odoric, who left an excellent record of his travels.
Ерте өмір
Есүн Темір 1293 жылы Моңғолияда дүниеге келді, ол Гублай ханның мұрагері саналған Женжиннің үлкен ұлы Гамаланың баласы еді. 1292 жылы Женжин қайтыс болғаннан кейін Гамала Цзиньван (jinwang, 晉王) титулымен тағайындалды, бірақ ол кіші інісі Темірге мұрагерлік үшін басып озу мүмкіншілігінен айырылды. Хандық билік Темір, Дармабала және олардың ұлдары мен немерелеріне тиесілі болды, сондықтан Гамала мен оның ұлы Есүн Темір мұрагерлікке үміткер болмай қалды. Гамала Цзиньван ретінде Гоби шөлінің солтүстігіндегі моңғол даласын басқарды және Шыңғыс ханның есімін Төрт Ұлы Ордоға орналастырды. 1302 жылы Гамала қайтыс болды, ал Есүн Темір Цзиньван қызметін жалғастырды. Құлуғ хан, Аюрбарвада және Гегеен ханның билік кезеңінде Моңғолия даласында кең иеліктері мен қуатты әскері болған Есүн Темір сарайда ең сыйлы ханзадалардың біріне айналды және даладағы ханзадалардың сөзсіз басшысы болды. Есүн Темір тек қана қастандықтан пайда тапқан адам ғана емес, сонымен қатар оған қатысқан болуы да мүмкін. Ол Даду мен Шандуға әскер жіберіп, Дадуға кірмес бұрын көтерілісшілерді жазалап өлтірді, себебі олардың құрлығына түсуден қаушады. Осы оқиғаға қатысқан бес хан Юньнань, Хайнань және басқа алыс аймақтарға жер аударылды. Қытай шенеуніктері Есүн Темірді Темудер мен Тегшидің барлық бұрынғы одақтастары мен олардың отбасыларын тазалауға бірнеше рет шақырды, бірақ Есүн Темір хан бас тартты. Ол кешірім жарлығын шығарды және жазаланған қастандық жасаушылардың мүлкі олардың отбасыларына қайтарылды.
Әкімшілік
"Империя – императордың әкесі саналатын отбасы". Есюн Темір хан, шамамен 1324 жыл, Юань тарихы. Интрига мен зорлық-зомбылық арқылы таққа отырған Есюн Темір мүмкіндігінше көп қолдау табуға тырысты. Қытай императоры ретінде хан халқының қолдауын алу үшін ол өзінің билігінің басынан бастап Конфуций дәстүріне құрмет көрсетті. Дегенмен, осы кезеңде Юань үкіметіндегі лауазымдардың көп бөлігін далалық мұсылман және моңғол шенеуніктері құрады. Күмейжил мен Тас Темір оң жақтың бас кеңесшілері болды; Даулат Шах Орталық хатшылықтың (中書省) үкіметтік істер жөніндегі басқарушысы, содан кейін бас цензор, ақырында сол жақтың бас кеңесшісі болды; ал Әскери істер бюросының басқарушысы – Андачу. Даулат Шахтан басқа, Хатшылықта мемлекеттік істерді басқарған екі мұсылман – Убайдулла мен Баяншар болды. Мамуд Шах пен Хасан Хожа Әскери істер бюросын басқарды. Мұсылмандардан өзгеше, хан чиновниктерінің әкімшілікке ықпалы шамалы болды. Моңғол саудагерлерінің өркендеуі Есюн Темірдің билігінде болды, оның әкімшілігі христиандар мен мұсылмандарды кез келген жұмысқа барудан босатты және моңғол ақсүйектері сән-салтанат тауарларына (тансаг) үлкен төлемдер жасауға уәде берді. Есюн Темір хан шетелдік саудагерлер әкелген қымбат бағалы тастарды сатып алып, олардың құнын он есеге көтеріп, кедейлер аштықтан зардап шегіп жатқандағы сарайдың ысырапшылығын айыптады. 1326 жылы Алтын Орданың Озбек ханы Есюн Темір ханға итті жіберді, ол алтын, күміс, ақша және жібекпен жауап берді. Өзінің билігі кезінде Есюн Темір хан империяны "Облыстардың иелері" деп аталатын кеңес басқаратын он сегіз бөлікке бөлді; бұрын ол он екі бөлікке бөлінген еді. Юань провинцияларының жағдайы туралы есептер ламаларға қатысты шағымдарға толы болды, олар алтын мөрлерімен қаруланып, провинция бойынша жүріп, халықты ұятсыздықпен қарады. Олар жеке үйлерге орналасып, иелерін қуды, әйелдерін азғындыққа ұшыратты және қалағандарын істеді. Моңғолдар мен ламаларды ренжітуден қорқып, хан бастапқыда тиімді шаралар қабылдамады. Ақырында, ол ламалардың Қытайға кіруіне тыйым салды. Буддизмнен басқа, Есюн Темір хан моңғолдардың көкке табынуын да елемеді. 1328 жылдың 15 тамызында Шандуда кенеттен қайтыс болған Есюн Темір империяның басқаруын өзінің мұсылман кеңесшісі Даулат Шах пен Хатун Бабуханға тапсырды. Оның ұлы Рағибағ Даулат Шахпен таққа отырғызылды, бірақ үш айдан кейін Екі астана соғысы кезінде өзінің қарсыласы Туғ Темірден жеңілді.
As a ruler who had seized the throne by intrigue and violence, Yesün Temür tried to win the widest possible support. To secure support as Emperor of China from the Han populace, he duly showed his respect for the Confucian tradition from the beginning of his reign. Nevertheless, Muslim and Mongol officials from the steppe constituted the majority of posts in the Yuan government during this period. Kumeijil and Tas Temur served as grand councillars of the right; Dawlat Shah served as the manager of the governmental affairs of the Central Secretariat (中書省), then as censor in chief, and finally as grand councillary of the left; and Andachu, the manager of the Bureau of Military Affairs. In addition to Dawlat Shah, there were two Muslims, Ubaidullah and Bayanchar, who served as managers of governmental affairs in the Secretariat. Mahumud Shah and Hasan Khoja managed the Bureau of Military Affairs. In contrast with the Muslims, Han officials exerted little influence on the administration. The high point of the Mongol partner merchants' operations came under Yesün Temür, whose administration exempted Christians and Muslims from any corvee payments and guaranteed huge payments promised by the Mongolian nobility in return for luxury goods (тансаг). Yesün Temür Khan denounced the extravagance of the court in buying costly precious stones, imported by foreign merchants, and sold for ten times their value, while the poor were starving. In 1326, Ozbeg Khan of the Golden Horde sent cheetahs to Yesün Temür Khan who responded with grants of gold, silver, cash, and silks. During his reign Yesün Temür Khan divided the empire into eighteen departments controlled by a board called "the Lords of the Provinces"; it had formerly been divided into twelve units. Reports were presented on the condition of the Yuan provinces were full of complaints about the Lamas who, armed with their golden seals, rode about the province making exaction and treating the people in a shameful way. They put up at private houses, drove out their masters, debauched their wives, and did pretty much as they wished. The fear of offending the Mongols and the Lamas prevented the Khan from doing anything effectual at first. Finally, he forbade the Lamas from entering China. Besides Buddhism, Yesün Temür Khan neglected the ancient worship of the sky of the Mongols. Yesün Temür left the empire's governance to his Muslim aide Dawlat Shah and Khatun Babukhan when he suddenly died in Shangdu on August 15, 1328. His son Ragibagh was installed by Dawlat Shah, but he was defeated by his rival Tugh Temür three months later during the War of the Two Capitals.