Кіріспе

Өсімдік түрі

Личи (Litchi chinensis) – самынды личи тұқымдасының жалғыз түрі және Litchi туысының жалғыз өкілі. Бұл тропикалық ағаш Қытайдың оңтүстігі, Малайзия және Вьетнамның солтүстігінде табиғатта өседі. Қытайда оны өсіру туралы жазбалар 11 ғасырдан белгілі.

Таксономия

Litchi chinensis – сапундылар тұқымдасына жататын личи тұқымдасының жалғыз өкілі. Litchi chinensis subsp. javensis – оның бір түрі. Бұл түр тек Малайзия мен Индонезияда өсіріледі. Оның жуан бұтақтары, жетіден он бірға дейін аталық гүлдері сабақсыз шоғырларда орналасқан, тегіс, кішкене дөңгелектермен жабылған жемістері бар.

Қос үйрету

Геномдық зерттеулер личидің ежелгі Қытайдың екі аймағында тәуелсіз өндірілген екі рет қолдану нәтижесінде пайда болғанын көрсетеді.

Өсіру және пайдалану

Личилер Қытайдың оңтүстігінде, Тайваньда, Вьетнамда және тропикалық Оңтүстік-Шығыс Азияның қалған бөлігінде, Үндістан субконтинентінде және көптеген басқа елдердің тропикалық аймақтарында кеңінен өсіріледі. Олар мұз шықпайтын және температурасы төмендемейтін тропикалық климатты қажет етеді. Халық арасында айтылатын әңгімелерге сәйкес, аз жеміс беретін личи ағашының сабағын белдеу арқылы жеміс өнімділігін арттыруға болады. Ағаштарды оқыту және кесу кезінде орталық бөлігін ашу арқылы жеміс бақшасының өнімділігін арттыру үшін стерео жеміс беруге қол жеткізуге болады. Личилер Азия базарларында көбінесе таза күйінде сатылады. Личидің әртүрлі сорттары әртүрлі өсіру аймақтарында және елдерде танымал. Қытайда Санюэхонг, Байтаңъинг, Байла, Музаффарпур, Самастипур, Шуидун, Фейзисяо, Дадзу, Хэйэй, Нуомиси, Гуивей, Хуаицзи, Ланчжу және Чензи сияқты сорттар кең таралған. Вьетнамда ең танымал сорт – Вай Тхьё Хай Дуонг. АҚШ-та Маврикий, Брюстер және Хак Ип сорттарының негізінде өндіріс жүргізіледі. Үндістанда Шахи (ең жоғары целлюлозалы), Дехрадун, Ерте үлкен қызыл, Калькатия және Гүлді хош иісті сорттары сияқты оннан астам сорт өсіріледі.

Қоректік заттар

Шикі личи жемісінің 82% құрамы су, 17% көмірсулар, 1% ақуыз және майдың мөлшері өте аз (кесте). 100 грамм (3.5 унция) личи жемісі 66 калория энергия береді. Шикі личидің қабығы С витаминіне бай, 100 граммында 72 мг С витамині бар – бұл күндік қажеттіліктің 86% құрайды, бірақ басқа микроэлементтер маңызды мөлшерде кездеспейді (кесте).

Фитохимиялық заттар

Личиде полифенолдар орташа мөлшерде кездеседі, оның ішінде флаван-3-ол мономерлері мен димерлері негізгі құралымдар болып табылады және жалпы полифенолдардың шамамен 87% құрайды, олардың мөлшері сақтау немесе қоңырлау кезінде азаяды. Цианидин-3-глюкозид жалпы антоцианиндердің 92% құрайды. 1990 жылдардың соңынан бері түсіндіріле алмайтын энцефалопатия ошақтары пайда болды, олар Үндістанда (онда chamki bukhar деп аталады) және Солтүстік Вьетнамда (онда Ac Mong энцефалиті деп аталады) личи жинау маусымында, мамырдан маусымға дейін балаларға ғана әсер ететіндей көрінеді. 2013 жылы АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығының (CDC) Үндістанда жүргізген тергеуі личи жемісін тұтынумен байланысты жағдайлар анықталды, бұл жамайкалық құсу ауруының симптомдарына ұқсас қабынуға қарсы энцефалопатияға әкелді. Алдыңғы зерттеулер дұрыс емес қорытындыға келді, инфекцияның личилерге жұққан жартас шағылысы, зәр немесе гуано арқылы, сондай-ақ личи ағаштарында немесе құм шыбындары сияқты басқа векторлармен тікелей байланыс арқылы таралуы мүмкін екенін жорамалдады, мысалы, Чандипура вирусының жағдайында.