Кіріспе

Моңғол империясының 8-ші ханы Буянт хан (моңғолша: Буянт хаан; моңғол жазуы: ᠪᠣᠶᠠᠨᠲᠦ; ), туған аты Аюрбарвада (моңғолша: Аюурбарбад ᠠᠶᠤᠷᠪᠠᠷᠪᠠᠳᠠ; ), сондай-ақ храмдық есімімен Юань императоры Рендзонг (9 сәуір 1285 – 1 наурыз 1320) ретінде белгілі, Қытайдың Юань әулетінің төртінші императоры. Қытай императоры болғаннан басқа, ол Моңғол империясының сегізінші Ұлы ханы деп есептеледі, бірақ империяның бөлінуіне байланысты бұл атақ тек номиналды болды. Оның тақ есімі "Буянт хан" моңғол тілінде "батыс/жақсы хан" деген мағынаны білдіреді. Оның жеке аты "Аюрбарвада" санскрит тілінен алынған "Аюр парвата" (आयुर् पार्वत) сөзінен туындаған, ол "ұзақ өмір тауы" дегенді білдіреді, император Вуцзунның аты Қайшаннан (海山, қытай тілінде "таулар мен теңіздер") өзгеше. Аюрбарвада Юань әулетінің конфуцийлік принциптерді әкімшілік жүйеге белсенді түрде енгізген алғашқы императоры болды. Конфуцийшіл ғалым Ли Мэннің кеңесімен таққа бейбіт түрде отырған император ағасы Хайсанның саясатын өзгертіп, Юань әулеті үшін мемлекеттік қызметке емтихан жүйесін қайта жаңартып, маңызды реформалар жасады.

Мұрагерлік үшін күрес

Аюрбарвада – Дармабала мен Даги (Тарги) хандарының екінші ұлы, Құбылай ханның шөбересі (1260–1294 жылдары билеген). Оны конфуций ғалымы Ли Менг тәрбиеледі, ол оның жасөспірім шағынан бастап саяси көзқарастарына зор әсер етті. 1305 жылы Булуган хатун Аюрбарваданы сарайдан алып, Хуайньин ханзадасы ретінде Хонанға жіберді. Бірақ, оның інісі Темір хан 1307 жылдың 2 ақпанында мұрагерсіз қайтыс болды, себебі оның ұлы Тачу бір жыл бұрын өмірден озған еді. Баяуд тайпасынан шыққан Темірдің жесірі Булуган, Хайшан мен Аюрбарваданың Хунгират анасынан туған бауырларын жақынға жібермей, өзінің сүйіктісі, мұсылман Ананданы – олардың ағасын және Нинксия губернаторын таққа отырғызуға тырысты. Бірақ, үкіметтің оң жағынан канцлер Дархан Харгасун Булуганның жоспарын біліп, Аюрбарвада мен Ли Менгті Хуайчжоудан астана Дадуға шақырды. Олар Ананда мен Булуганды тұтқындау жоспарын жасады. Соңынан Аюрбарвада, Дадудан әлі алыс болған ағасы Хайшанды таққа шақырды. Хайшан таққа отырғаннан кейін, 1307 жылдың маусым айында Аюрбарвада тақ мұрагері болып тағайындалды. Ағалары бір-біріне ұрпақтарының кезекпен билік ететініне уәде берді.

Күлүг ханның ертедегі қызметі және таққа отырғызуы

Аюрбарвада ағасы және оның алдындағы Хайышан Күлүг хан тұсында Жоңшу Шенг деп аталатын жоғары орталық әкімшілік органдардың басшысы болды. Конфуцийлік саяси этиканың күшті ықпалында болғандықтан, ол бауырының қанаушылық саясатына табиғи түрде қарсы болды. Хайышанның жақтастары Ли Мэнге Аюрбарвадаға тақты өзі үшін сақтап қалуға кеңес берген деп айыптады; Ли Мэн Хайышан таққа отырғаннан кейін дереу сарайдан кетіп қалды. Аюрбарвада Ли Мэннің қорғанында сөйледі, бірақ соңында көп нәрсеге қол жеткізе алмады. Оның бауырының жоғары лауазымды шенеуніктерімен келіспеушілігі өзі таққа отырғанға дейін жасырын қалды. Хайышан 1311 жылдың қаңтарында қайтыс болды. 1307 жылғы Юань тағы үшін болған күрес сияқты емес, 1311 жылдың сәуірінде Аюрбарваданың үлкен ағасы Хайышанның тағына отыруы Юань империясы тарихындағы бейбіт және тегіс өткел болды. Бұл 1307 жылдың маусымында Хайышанның оны бұрынғы келісім бойынша мұрагер етіп тағайындауымен мүмкін болды, содан кейін оны Чжуншу Шенгтің титулдық басшысы етіп тағайындады, бұл Кубилай ханның Женджинді өзінің ізбасары ретінде дайындаған кезде жасағанымен ұқсас. Ол таққа отырған кезде Бүйанту атағымен құрметтелді.

Реформация

Хаишан мен Аюрбавада арасындағы бауырластық сезім мен бірін-бірі татулықпен алмасуды ескере отырып, екі билік арасында саясат және кадрлар бойынша жалпы сабақтастық күтілуі мүмкін еді. Алайда, Аюрбавада билікке келген соңғы кездерде болған жағдай керісінше болды: Хаишанның басты министрлерін саяси тазалау және оның көптеген саясаттарына қайта қарау. Бұл саясаттарға жасалған өзгерістер Аюрбаваданың мәдени және идеологиялық бағытымен, сондай-ақ оның қайтыс болған ағасымен болған саяси қарым-қатынасының шиеленісімен байланысты. Конфуцийлік саяси этиканың күшті ықпалында болғандықтан, ол Хаишанның басқаруымен Мемлекеттік істер департаменті жүзеге асырған қанаушылық саясатқа қарсы болды. Аюрбавада Юань үкіметін реформалауда конфуцийлік қағидаларды қолдануымен ерекше көзге түсті, бірақ бұл реформалар кейбір моңғол ақсүйектерінің наразылығын тудырды. Таққа отырғаннан кейін ол Хаишан тұсында құрылған Мемлекеттік істер департаментін таратып, нәтижесінде 5 жоғары лауазымды шенеунік өлім жазасына кесілді. Сондай-ақ, ол Хаишанның сарайы шығарған Жида қағаз банкноттары мен монеталарын жойды және Чжунтонг пен Чжиюань банкноттарын жалғыз ресми валюта ретінде қайта орнатты. Бюрократия 1293 жылғы деңгейге дейін қысқартылды, ал жаңа жоғары лауазымдар Кублай билігінде болған бастапқы мәртебесіне дейін төмендетілді. Хаисанның бастаған көптеген құрылыс жобалары тоқтатылды. Ол Ли Менг пен Чжан Куйді үлкен кеңесшілер етіп тағайындады, сондай-ақ моңғолдар мен семурен (Орталық Азия мен батыстан келген түрлі халықтардың тобы) сияқты басқа да адамдарды тағайындады. Саудагерлерді бақылау үшін құрылған Базарлық салықтар басқармасы, семурендердің тарату әрекеттерімен жойылды. Оның ең маңызды реформасы – бұрынғы Қытай династияларындағы сияқты мемлекеттік қызметкерлерді іріктеу үшін императорлық емтихан жүйесін қайта енгізу болды. Императорлық емтихан жүйесі Кублай билігінде бірнеше рет талқыланғанымен, осы уақытқа дейін іске асырылмаған еді. Енді ол толығымен неоконфуциандыққа негізделді, осылайша ол көптеген ғасырлар бойы Қытайдың мемлекеттік философиясы ретінде орнықты. Бұл емтихандарға нәсілдік квоталар белгіленді, бұл моңғолдар мен ханьқытайлардың белгілі бір санына азаматтық лауазымдарға үкіметке кіруге мүмкіндік берді. Мысалы, 1313 жылдан бастап болашақ лауазымды адамдар үшін емтихан енгізілді, олар маңызды тарихи еңбектер бойынша білімдерін тексеруге тиіс болды, ал 1315 жылы 300 тағайындама сотқа жіберілді, лауазымдардың төрттен бірі хань емес қытайларға берілді. Заңдарды жүйелеу – Аюрбаваданың Юань әулетін реформалаудағы күш-жігерінің қажетті нәтижелерге қол жеткізген тағы бір саласы болды. 1311 жылы таққа отырған айында ол Чжуншу Шенге Кублай билігінің басынан бері жарияланған кодекстер мен ережелерді жүйелеуді тапсырды. Бұл жинақтау және редакциялау 1316 жылы аяқталды, бірақ жинақты қарау процесі 1323 жылға дейін оның ұлы және мұрагері Шидибала басшылығымен толық аяқталмады, ол оны Да Юань Тонг Цзи (қытайша: 大元通制, «Ұлы Юаньның жан-жақты институттары») деген атпен ресми түрде жариялады. Жаңа кодекс кейбір жағынан моңғол әдет-ғұрыптары мен Қытай тарихындағы моңғол династиясына тән институционалдық ерекшеліктерді көрсетті. Ол моңғол элитасы мен семурендер Қытайды басқару үшін конфуцийлік саяси философиядан және қытайлық тарихи тәжірибеден сабақ алуы керек деп сенді. Аюрбавада билігінде бірқатар қытай кітаптары мен еңбектері Аюрбаваданың рұқсатымен аударылып, жарияланды. Бұл оның қытай мәдениетіне деген сүйіспеншілігін және оның және оның лауазымды адамдарының (әсіресе моңғолдар мен Орталық Азиялықтардың) конфуцийлік саяси даналықтан және қытайлық тарихи тәжірибеден пайда алу ниетін көрсетеді. Осы аударылған немесе жарияланған кітаптар мен еңбектердің мысалдары ретінде конфуцийлік классикалық «Шан Шу» (қытайша: 尚書, «Тарих кітабы»), «Дасю Яньи» (қытайша: 大學衍義, «Ұлы білімнің кеңейтілген мағынасы»), «Женгуан Чжэнъяо» (貞觀政要, «Женгуан дәуірінің үкіметінің негізгі элементтері») және «Сяо Цзин» (孝經, «Балалық пәктіктің кітабы») кіреді. 1311 жылдың қысында Аюрбавада Өгедей хан (1229–1241) құрған князьдік мекемелердің жаргучиін (судьясын) жоюды бұйырды және барлық моңғол бұзушыларын жеке аппанаждық судьяларды шектеуге тырысқан кезде чиенбудың юрисдикциясына қойды. Ол жаргучи лауазымын сот ісіне шектеп, оларды Император кланының соты аясында ұйымдастырды. Аюрбавада билік құрғанның басында мемлекеттік кірісті арттыру үшін шаралар қолданды. Оның үлкен кеңесшісі Темүдер тұз бен темір монополиялық салықтарын жинау және теңіз саудасы басқармасы арқылы сыртқы саудаға мемлекеттік монополия орнату сияқты қатаң шаралар қабылдады. Еуропамен сауда байланыстары күшейгеніне қарамастан, Темүдер басшылығымен Аюрбавада әкімшілігі 1314 жылы Yanyou Jingli деп аталатын жаңа жер кадастрын сәтті жүзеге асыруға тырысты, ол толыққанды жерді зерттеуді қамтиды. Егер ол дұрыс іске асырылған болса, бұл сараптама мемлекеттік кірісті күрт арттырып, тиімді салық жүйесіне көмектесер еді. Жер сараптамасын жүзеге асырудағы жемқорлық шенеуніктердің салдарынан кең тараған қиындықтар мен наразылық туды. Нәтижесінде 1315 жылдың күзінде Цзянсиде қақтығыс болды. Қозғалыс екі ай ішінде басып жанылғанымен, ол үкіметті жағдайды жеңілдету үшін сараптама бағдарламасын толығымен тоқтатуға мәжбүр етті. Аюрбавада 1314 жылы францискандықтарды кез келген салықтан босату туралы декрет шығарды. Олар императордың өмірі үшін дұға етуге және салтанатты шараларда бата беруге міндетті болды. Темүдер князьдік аппанаждардың автономиясын шектеді және конфуцийшіл оппозиционерлерді жазалады. Темүдер конфуцийшілдер тарапынан «жаман министр» ретінде қарастырылғандықтан, қаржылық орталықтандыруға қарсылар Темүдерді жемқорлыққа айыптады, ал Буянту хан оны 1317 жылы қызметтен босатуға мәжбүр болды. Анасы Дагиге (Тарги) қарсы шығуға ықыласы болмағандықтан, Аюрбавада Темүдерді жоюға батыл болмады. Халықаралық аренада Аюрбавада ата-бабаларының империалистік саясатын жалғастырды. Ол вассалдық мемлекеттерге өзінің таққа отыруы туралы еске салып, олардың құрмет көрсетіп, уақтылы түрде құрмет көрсетулерін сұрады және олар осыны орындамаған жағдайда жазалайтын шаралар қолданатынын мәлімдеді. Оған өзінің таққа отыруы туралы хабарлаған вассалдық князьдардың арасында Чампа, Аннам, Жапонияға жақын арал, Малабар және Юньнаның шекарасындағы мемлекеттер бар. Аюрбавада билігінде Эсен Буқа–Аюрбавада соғысы, шағатайлық хандық (Эсен Буқа I басшылығымен) және Аюрбаваданың Юань әулеті мен оның одақтасы, Өлжейтү басшылығымен Илханат арасында болды. Соғыс Юань мен Илханаттың жеңісімен аяқталды, бірақ бейбітшілік Эсен Буқаның 1318 жылы қайтыс болуынан кейін ғана келді.

Салдары

Аюрбарвада 1320 жылдың 1 наурызында қайтыс болды. Хайшан қайтыс болғаннан кейін, Аюрбарвада өзі берген уәдесінен бас тартып, 1316 жылы өзінің ұлы Шидибаланы жаңа тақ мұрагері етіп тағайындады. Осылайша, Хайшанның ұлының орнына оның ұлы таққа отырды. Оның қазасы екі он жылдық саяси дағдарысқа әкеп соқты. Темудер мен Даги бастаған Хунгират тайпасы сарайда одан бетер күшті болды. 1323 жылы Шидибала қанынан айырылғаннан кейін, оның әулетінен ешкім империяны билемеді.