Кіріспе

Ибериялық мұрағат және еврей қауымдастықтары, Оңтүстік Африка саяси партиясы. Алжама (alˈxama, alˈʒɐmɐ) – Испания мен Португалияның ескі ресми құжаттарында Иберия түбегіндегі христиандық үстемдік астында тұратын мұрағаттар мен еврейлердің өзін-өзі басқару қауымдастықтарын белгілеу үшін қолданылатын араб тілінен шыққан термин. Бүгінде Испанияның кейбір қалаларында бұл атау әлі де қолданылып келеді. Испанияның еврей қауымдары әлеуметтік оқшаулануы мен оларға талған діни және саяси шектеулерге байланысты, әрдайым қалған халықтан бөлек топтар құрды. Олардың өз раввиндері мен қауым басшыларының қауымдық істерді басқару үшін салық жинау жүйесі оларды ел үкіметінің құзырынан толығымен шығарды; нәтижесінде, олар көп ұзамай лауазымды тұлғалармен елдің жалпы заңына бағынуға тиіс субъектілер ретінде емес, ерекше артықшылықтары мен міндеттері бар ұжымдық органдар ретінде қарастырыла бастады. Сондықтан, вестгот патшалары салықты әрбір жеке еврейге немесе отбасы басшыларына емес, бүкіл қауымға жүктеді, соның арқасында жергілікті билік өкілдеріне салық мөлшерін белгілеуге мүмкіндік берді. Бірақ, вестготтар мен мұрағаттар кезінде де раввиндер мен ақсақалдардың сауда-саттықтары жүйелі болған жоқ, сондай-ақ үкімет еврей қауымдарына қатысты тұжырымдамасында да жүйелілік болған жоқ. Алайда, христиандық үстемдік қайта орнағаннан кейін, үкімет пен оның еврей азаматтары арасындағы қарым-қатынас бірте-бірте нақтылана бастады. 1219 және 1284 жылдары Толедода, 1273 жылы Барселонада, 1290 жылы Хуэтеде және сол жылдары Португалияда испан шенеуніктері мен еврей өкілдерінің кеңестері еврей қауымдары үшін әділ салық мөлшерін белгілеу және салық жинаудың тиімді құралдарын әзірлеу мақсатында өткізілді. Еврей қауымдарының мемлекеттік тараптан жеке ұйым ретінде ресми түрде танылуы, еврей қауымдарына қатысты қарым-қатынаста және оларға қатысты жергілікті және ұлттық заңнамада одан әрі өзгерістерге әкелді. Әр түрлі аймақтардың епископтары оларға тікелей билік жүргізді және еврей өкілдерімен бірлесіп, бұдан былай қауымдарды басқаруға арналған ережелерді құрды. Раввиндер мен судьялардың сайлаулары белгіленген мерзімдерде өткізілуі керек еді, ал бұл беделді тұлғалардың есімдері епископқа мақұлдау үшін ұсынылуы керек еді; тиісті билік алдындағы қауымдық мәселелерді ұсыну үшін Рабино мэр (Rab de la corte) болуы керек еді; және қауым басшылары қауымның мінез-құлқы үшін жауапкершілікке тартылды. Барлық мемлекеттік іс-әрекеттерде, жергілікті немесе жалпы, қарастырылатын бірлік көбінесе жеке еврей емес, қауым болды. Мемлекеттік басқару билігі кейде еврей қауымының бір мүшесін патша раввині әкімшілік лауазымына тағайындап, алжама мен мемлекет арасында делдалдық қызмет атқаруға тағайындады. Мысалы, Арагон Корольдігінде король Иоанн I 1386 жылы Раб мэрдің функциялары мен міндеттерін анықтаған жарлықтар шығарды. Бұл лауазымға тағайындалған адамның жақсы мінез-құлқы мен сеніміне қатысты әртүрлі талаптар болды, сондай-ақ ол сот округінің арасында, сондықтан өз қауымынан алыс және христиан көпшілігімен үнемі байланыста болуы керек еді. Кастилияның алжамасына қатысты оның өкілеттіктері мен билігі, экономикалық, сот және басқа да, нақтыланды.

Этимологиясы мен ұғымның дамуы

Алжама сөзі араб тілінен шыққан және мұсылман қауымының Джама мешітіне қатысты, онда діндарлар жұма намазын оқиды. Алжама сөзі араб тіліндегі "жама" ("жиналыс") сөзінен және анықтауыш "ал" жұрнағынан құралған. Бұл сөз бастапқыда "жиналыс", "қоғам" немесе "топ" деген мағынаны білдірген, бірақ испан билігі орнағанға дейін маврлар оны өздерінің діни ұйымдарына және үлкен мешіттерге, әсіресе олардың арасындағы еврей қауымдарына, сондай-ақ еврей өмірінің орталығы болған мәжілісханалар мен мектептерге қолданған. Бұл терминді христиандар да қабылдады, және оның мағынасы яһудилер мен маврлардың өздеріне тиесілі болған аудандарды атау үшін кеңейтілді. 1492 жылы яһудилер қуылғанмен, Испанияның кейбір қалаларында бұрынғы яһуди аудандары әлі де осы атпен белгілі. Нақтырақ айту үшін, "Aljama de los Judíos" ("Яһудилердің Алжамасы") және "Aljama de los Moros" ("Маврлардың Алжамасы") сияқты тіркестер жиі қолданылған. Алайда, Испаниядағы маврлар еврей қауымын осы терминмен атағандығы испан тіліндегі сөз қолданысына әсер етті. Испан әдебиетінде алжама, ешқандай қосымша түсіндірмесіз, [[Санхедрин]] немесе [[Judería]] ("Яһуди кварталы") немесе тіпті еврейлердің ғибадат орны, нақты да, абстрактілі де мағынада қолданылады. Мұндай қолданыс өте ерте кезде кездеседі. 13 ғасырға жататын Гонсало де Берсеоның "Александр поэмасында", "Милагрос де Нуэстра Сеньорада" және "Дуэло де ла Виргенде" ежелгі Иерусалим халқын атау үшін алжама немесе альфама сөзі қолданылған; ал 16 ғасырдың тарихшысы Мариана синагоганы былай сипаттайды: "олар үйлерін және алжамаларын қиратты".

Вальядолид теканасы

Яһуди альжамаларына берілген өзін-өзі басқару құқығының қаншалықты кең екенін көрсететін жақсы мысал – 1432 жылы Вальядолид альжамасы қабылдаған «кеңес шешімі», испан тілінде текана (таккана (תקנה) – еврей сөзі, санедрин сияқты испан тіліне сіңген) деп аталады. Бұл құжаттың бір бөлігі еврей тілінде, ал екінші бөлігі испан тілінде еврей әріптерімен жазылған және Франция Ұлттық кітапханасында («Fonds hébreux», № 585) сақтаулы. Осы құжаттан Вальядолидте қауым сайлау жиналыстарын он жылда бір рет өткізгені және құжатта баяндалған нақты жиналыс Айар айының соңында (мамырдың соңы) өткені және он күнге созылғаны белгілі болады. Келесі мәселелер шешілді немесе талқыланды: Талмуд Торасының, яғни еврей мектебінің қажеттілігі және оны ұстау үшін салық мөлшерлемесі, ол былай белгіленді: әр мал үшін бес мараведи, әр қой үшін біреу; әрбір шарап ыдысы үшін бес мараведи. Үйленген жұбайлар да үйленген күні бес мараведи төлеуге міндетті болды, ал ұл бар мицва күні төлеуге тиіс еді. Мұрагерлікке де белгілі бір салық салынды және басқа да түрлі кіріс көздері қарастырылды. Осы мәселемен байланысты жеке немесе көшпелі мұғалімдерді жұмысқа алу және оларға жалақы төлеу мәселесі талқыланды. Сот судьяларын және раввин сайлау, бұл мәселе теканада кеңінен қарастырылған. Жеке еврейдің мемлекетпен қарым-қатынастағы ұстанымы. Бұл талқыланған ең маңызды мәселе болды. Испания үкіметі азаматтық және қылмыстық істерді еврей судьяларының қарауына рұқсат бергендіктен және «христиандар заңды жақсы білгенмен, еврей заңдары туралы ештеңе білмейді», ешбір еврей христиан судьясының алдында, діни немесе азаматтық болсын, шағымдануға құқығы болмады, тек егер билеушіге төленетін салықтар мен алымдар туралы дау туындаса немесе діяннан, яғни альжаманың бас судьясынан арнайы рұқсат алса ғана. Егер еврей басқа еврейді христианның көмегімен ұстаса, оны діян ұстап алады; екінші рет осындай құқық бұзушылық жасаса, маңдайына белгі салып, елден қуады; үшінші рет жасаса, өлім жазасына кесіледі. Өлім жазасын қолдану құқығы еврей қауымының қаншалықты кең автономияға ие болғанын көрсетеді.

Ұқсас емес сөздер

Испан тіліндегі Alhama және португал тіліндегі Alfama сөздері араб тіліндегі hammam және араб тіліндегі ra's al galut сөздерінен шыққан, ол "көшпелі жетекші" деген мағынаны білдіреді.