Домино теориясы: Коммунизмнің таралуы және Қырық жылдық соғыс

Кіріспе

Домино теориясы – бір елдің саяси құрылымындағы өзгерістер домино эффектісі арқылы көрші елдерге таралады деген геосаяси теория. Бұл теория 1950-1980 жылдар аралығында АҚШ-та кеңінен таралды, егер аймақтағы бір ел коммунизмнің ықпалына түссе, онымен шектес елдер де соңынан ілеседі деп есептелді. АҚШ-тың бірнеше әкімшілігі суық соғыс кезеңінде осы теорияны әлемдік масштабта американдық араласуды негіздеу үшін пайдаланды. АҚШ президенті Дуайт Д. Эйзенхауэр 1954 жылғы 7 сәуірде өткен баспасөз мәслихатында Индокитайдағы коммунизм туралы былай деді:

Сонымен қатар, Эйзенхауэрдің Азиядағы домино теориясына деген берік сенімі, 1949 жылы Қытай Коммунистік партиясының жеңісі, 1950 жылғы маусымда Солтүстік Кореяның шабуылы, 1954 жылғы Кэмой аралдарының дағдарысы және Индокитайдағы қақтығыс сияқты көп қырлы оқиғалардың салдарынан "Америка Құрама Штаттары үшін көпжақтылықты ұстанудың көрінетін құнының" артуына себеп болды, өйткені бұл мәселелер тек бір немесе екі ел үшін ғана емес, бүкіл Азия құрлығы мен Тынық мұхиты үшін кең ауқымды қиындықтар тудырды.

Домино теориясының жақтауы

Домино теориясының негізгі дәлелі – 1975 жылы Оңтүстік-Шығыс Азияның үш елінде коммунистік үкіметтің орнауы, Вьетнамды коммунистер басып алғаннан кейін: Оңтүстік Вьетнам (Вьетконг арқылы), Лаос (Патхет Лао арқылы) және Камбоджа (Кхмер ружі арқылы). Бұған қоса, Вьетнамды 1950 жылдарға дейін толық басып алуды аяқтағанша, Оңтүстік-Шығыс Азияда коммунистік науқандар сәттілікке жетпеді деуге болады. Малайядағы төтенше жағдай, Филиппиндегі Хукбалахап көтерілісі және Индонезияның Сукарноның 1950 жылдардың соңынан бастап 1967 жылы құлатылуына дейін коммунистермен байланысын күшейтуін қарастырыңыз. Бұлардың бәрі Оңтүстік-Шығыс Азия елдерін басып алуға жасалған коммунистік әрекеттер еді, бірақ коммунистік күштер Вьетнамға шоғырланған кезде тоқтатылды. Роберт Грейнджер Томпсон АҚШ-тың араласуы тіпті коммунистік елдердегілерді Батысқа бұрды деп мәлімдеді. Уолт Уитман Ростоу және сол кездегі Сингапур премьер-министрі Ли Куан Ю АҚШ-тың Индокитайға араласуы АСЕАН елдеріне экономикалық өсуге жұмылуға және нығайып дамуға уақыт беріп, кең ауқымды домино әсерінің алдын алды деп санайды. 1975 жылы президент Джеральд Форд пен Генри Киссинджермен кездескен Ли Куан Ю «АҚШ Конгресінде жұмыс орындарын экспорттағысы келмейтін бейімділік бар. Бірақ коммунизмді тоқтату үшін бізге жұмыс орындары керек. Біз қарапайым еңбектен күрделі білікті еңбекке көштік. Егер біз осы процесті тоқтатсақ, ол сіздердің көмектеріңізден де көп зиян келтіреді. Оңтүстік-Шығыс Азиядан импортты тоқтатудың қажеті жоқ» деді. МакДжордж Банди 1950 және 1960 жылдардың басында домино әсерінің ықтималдығы жоғары болғанын, бірақ 1965 жылы Индонезиядағы геноцидте өлім отрядтары арқылы Индонезия Коммунистік партиясы жойылғаннан кейін оның әлсірегенін айтты. Домино теориясын қолдайтындар көрші елдердегі коммунистік революционерлерге көмек көрсеткен коммунистік үкіметтердің тарихын атап көрсетеді. Мысалы, Қытай Вьетминьге, кейін Солтүстік Вьетнам армиясына әскерлер мен жабдықтарды, ал Кеңес Одағы оларға танктер мен ауыр қару-жарақтарды берді. Патет Лао мен Кхмер ружінің бастапқыда Вьетминь құрамына кіргені, және Ханойдың Вьетконгпен бірлесіп оларды қолдауы да теорияға нығайту береді. Кеңес Одағы Сукарноға Индонезиядағы басшылық демократия кезеңінен бастап, әсіресе 1958 жылғы Суматрадағы азаматтық соғыс кезінде және одан кейін әскери жабдықтар мен кеңесшілермен қамтамасыз етті.

The primary evidence for the domino theory is the spread of communist rule in three Southeast Asian countries in 1975, following the communist takeover of Vietnam: South Vietnam (by the Viet Cong), Laos (by the Pathet Lao), and Cambodia (by the Khmer Rouge). It can further be argued that before they finished taking Vietnam prior to the 1950s, the communist campaigns did not succeed in Southeast Asia. Note the Malayan Emergency, the Hukbalahap Rebellion in the Philippines, and the increasing involvement with Communists by Sukarno of Indonesia from the late 1950s until he was deposed in 1967. All of these were unsuccessful Communist attempts to take over Southeast Asian countries which stalled when communist forces were still focused in Vietnam, while Robert Grainger Thompson argued that US involvement even turned those within Communist nations toward the West. Walt Whitman Rostow and the then Prime Minister of Singapore Lee Kuan Yew have argued that the U. S. intervention in Indochina, by giving the nations of ASEAN time to consolidate and engage in economic growth, prevented a wider domino effect. Meeting with President Gerald Ford and Henry Kissinger in 1975, Lee Kuan Yew argued that “there is a tendency in the U. S. Congress not to want to export jobs. But we have to have the jobs if we are to stop Communism. We have done that, moving from simple to more complex skilled labor. If we stop this process, it will do more harm than you can every [sic] repair with aid. Don't cut off imports from Southeast Asia." McGeorge Bundy argued that the prospects for a domino effect, though high in the 1950s and early 1960s, were weakened in 1965 when the Indonesian Communist Party was destroyed via death squads in the Indonesian genocide. Some supporters of the domino theory note the history of communist governments supplying aid to communist revolutionaries in neighboring countries. For instance, China supplied the Viet Minh and later the North Vietnamese army, with troops and supplies, and the Soviet Union supplied them with tanks and heavy weapons. The fact that the Pathet Lao and Khmer Rouge were both originally part of the Vietminh, not to mention Hanoi’s support for both in conjunction with the Viet Cong, also give credence to the theory. The Soviet Union also heavily supplied Sukarno with military supplies and advisors from the time of the Guided Democracy in Indonesia, especially during and after the 1958 civil war in Sumatra.

Домино теориясын сынға алатын аргументтер

1995 жылдың көктемінде АҚШ-тың бұрынғы қорғаныс министрі Роберт Макнамара домино теориясы қателік екенін айтты. АҚШ-та тұратын вьетнамдық профессор Тран Чунг Нгок: "АҚШ-тың Вьетнамға араласуының ешқандай түсінікті себебі жоқ, себебі Вьетнам – кішкентай, кедей, дамылмаған ел, ол Америкаға зиян келтіруге қабілетті емес. Сондықтан АҚШ-тың Вьетнамға араласуы, халық пікірі мен халықаралық құқықтан гөрі, "билікті әділеттің үстінен қою" болып табылады, өзіне Америка қалаған жерге араласуға құқық береді" деді.

Домино теориясының мәні

Домино теориясы маңызды, өйткені ол одақтардың маңыздылығын көрсетеді, олар екіжақты одақтарға дейін заңсыз одақтардан өзгеше болуы мүмкін. Бұл домино теориясының белгілі бір аймақтағы басқа елдермен одақ құруға бағытталған елдің ниеті мен мақсатын бағалауда пайдалы екенін білдіреді. Әр ел үшін ниет пен мақсат әр түрлі болуы мүмкін, бірақ Виктор Ча АҚШ пен Шығыс Азия елдері арасындағы екіжақты асимметриялық одақты стратегиялық тәсіл ретінде көрсетеді, онда АҚШ өзінің одақтастарын жұмылдыру немесе тұрақтандыру үшін бақылау мен билік етеді. Бұл АҚШ-тың Корея Республикасы, Қытай Республикасы және Жапониямен асимметриялық екіжақты одақтар құруы арқылы расталады, бұл тек қана потенциалдық «заңсыз одақтарды» аймақтағы үлкен әскери қақтығыстарға әкелетін немесе Азия елдерінің коммунизмге түсуімен домино әсерін туғызатын авантюристтік мінез-құлықтан қорғау үшін жасалған. Америкалық тұтқындар SS Mayaguez (Камбоджадан) және Тегеранда ұсталды. Кеңес әскері Ауғанстанға басып кірді. Вьетнам соғысымен ешқандай байланыс жоқ, бірақ супердержаваның жеңілуі жауларымызды басқаша жолмен қашып құтыла алатын агрессиялық әрекеттерге итермелегеніне күмән жоқ. Сонымен қатар, бұл теорияны 1960-1980 жылдар аралығында Батыс Еуропадағы солшыл террорлық топтардың террористік оқиғаларының көбеюі, коммунистік үкіметтердің қаржыландыруымен, нығайтуға болады. Италияда бұған бұрынғы итальян премьер-министрі Алдо Мороны ұрлап, өлтіру, АҚШ-тың бұрынғы бригадир-генералы Джеймс Л. Дозиерді Қызыл бригадалар ұрлап әкету жатады. Батыс Германияда бұл Қызыл Армия фракциясының террористік әрекеттерін қамтиды. Алыс Шығыста Жапон Қызыл Армиясы осыған ұқсас әрекеттерді жүзеге асырды. Төртеуінің бәрі, басқалармен қатар, әртүрлі араб және палестиналық террористермен жұмыс істеді, олар қызыл бригадалар сияқты Кеңес блогының қолдауымен болды. 1977 жылы Фрост/Никсон сұхбаттарында Ричард Никсон АҚШ-тың Чилидегі Сальвадор Альенде режимін домино теориясы негізінде тұрақсыздандыруын қорғады. Ол естіген метафораны пайдаланып, коммунистік Чили мен Куба Латын Америкасын олардың арасында тұтқындап алатын «қызыл сэндвич» жасайтынын айтты. 1980 жылдары домино теориясы қайтадан Рейган әкімшілігінің Орталық Америка мен Кариб теңізі аймағындағы интервенцияларын ақтауға пайдаланылды. Өзінің естеліктерінде Родезияның бұрынғы премьер-министрі Иан Смит колониялық ыдыраудан бас тарту кезінде Сахарадан оңтүстікке қарай Африкадағы авторитарлық солшыл үкіметтердің бірінен соң бірі көтерілуін «коммунистердің домино тактикасы» деп сипаттады. Танзанияда (1961-64) және Замбияда (1964) коммунистік үкіметтердің құрылуы және Анголадағы (1975), Мозамбиктегі (1975) және ақыр соңында Родезияның өзінде (1980 жылы) марксистік-лениндік үкіметтер «Континентке кеңестік империализмнің астыртын енуінің» дәлелі ретінде келтірілді.

The domino theory is significant because it underlines the importance of alliances, which may vary from rogue alliances to bilateral alliances. This implies that the domino theory is useful in evaluating a country’s intent and purpose of forging an alliance with others, including a cluster of other countries within a particular region. While the intent and purpose may differ for every country, Victor Cha portrays the asymmetrical bilateral alliance between the United States and countries in East Asia as a strategic approach, where the United States is in control and power to either mobilize or stabilize its allies. This is supported by how the United States created asymmetrical bilateral alliances with the Republic of Korea, Republic of China and Japan “not just to contain but also constrain potential ‘rogue alliances’ from engaging in adventurist behavior that might it into larger military contingencies in the region or that could trigger a domino effect, with Asian countries falling to communism.” Historian Max Boot wrote, "In the late 1970s, America’s enemies seized power in countries from Mozambique to Iran to Nicaragua. American hostages were seized aboard the SS Mayaguez (off Cambodia) and in Tehran. The Soviet Army invaded Afghanistan. There is no obvious connection with the Vietnam War, but there is little doubt that the defeat of a superpower encouraged our enemies to undertake acts of aggression that they might otherwise have shied away from." In addition, this theory can be further bolstered by the rise in terrorist incidents by left wing terrorist groups in Western Europe, funded in part by Communist governments, between the 1960s and 1980s. In Italy, this includes the kidnapping and assassination of former Italian Prime Minister Aldo Moro, and the kidnapping of former US Brigadier General James L. Dozier, by the Red Brigades. In West Germany, this includes the terrorist actions of the Red Army Faction. In the far east the Japanese Red Army carried out similar acts. All four, as well as others, worked with various Arab and Palestinian terrorists, which like the red brigades were backed by the Soviet Bloc. In the 1977 Frost/Nixon interviews, Richard Nixon defended the United States’ destabilization of the Salvador Allende regime in Chile on domino theory grounds. Borrowing a metaphor he had heard, he stated that a Communist Chile and Cuba would create a "red sandwich” that could entrap Latin America between them. In the 1980s, the domino theory was used again to justify the Reagan administration’s interventions in Central America and the Caribbean region. In his memoirs, former Rhodesian Prime Minister Ian Smith described the successive rise of authoritarian left wing governments in Sub Saharan Africa during decolonization as "the communists’ domino tactic". The establishment of pro communist governments in Tanzania (1961–64) and Zambia (1964) and explicitly Marxist–Leninist governments in Angola (1975), Mozambique (1975), and eventually Rhodesia itself (in 1980) are cited by Smith as evidence of "the insidious encroachment of Soviet imperialism down the continent".

Басқа қолданбалар

АҚШ-тағы кейбір сыртқы саясат сарапшылары Таяу Шығыста ислам теократиясы мен либералды демократияның таралу мүмкіндігін домино теориясының екі әртүрлі сценарийі ретінде қарастырды. 1980-1988 жылдардағы Иран-Ирак соғысы кезінде АҚШ және басқа батыс елдер Иранның радикалды теократиясының аймақ бойынша таралуынан қауіптеніп, Баас Ирағын қолдады. 2003 жылы Иракқа жасалған шабуылда кейбір неоконсерваторлар демократиялық үкімет құрылған жағдайда, ол Таяу Шығыста демократия мен либерализмді таратуға көмектеседі деп атап көрсетті. Бұл "кері домино теориясы" немесе "демократиялық домино теориясы" деп аталады, себебі Батыс демократиялық мемлекеттер оның әсерін теріс емес, оң деп есептейді. КСРО ыдырағаннан кейінгі кезеңде демократиялық қозғалыстардың байқалатын үлгісін талдау нәтижесінде В.Путиннің "түсті төңкерістердің домино теориясы" пайда болды, бұл тұжырым басқа силовиктер тарапынан қайталанды және әскери және ұлттық қауіпсіздік доктриналарында кездеседі. Мысалы, 2008 жылы Грузияда, Қазақстанда (2022 ж.) және Украинада (2014 жылдан бастап) жасалған ресейлік әскери араласуларға қатысты кейбір пікірлер домино теориясын ұсынады, оған сәйкес Путин Ресейдің Шығыс және Орталық Еуропадағы ықпалын кеңейтуі мүмкін.