Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Моңғол империясының алтыншы ханы
Юань императоры
6th Khagan of the Mongol Empire
the Yuan emperor
Ольжиту хан (моңғолша: Өлзийт; моңғолша жазуы: ᠥᠯᠵᠡᠶᠢᠲᠦ Öljeyitü; ), туған аты Темур (;; 15 қазан 1265 – 10 ақпан 1307), сондай-ақ храмдық атымен Юань императоры Чэнцзонг ретінде танымал, 1294 жылдың 10 мамырынан 1307 жылдың 10 ақпанына дейін билік еткен Юань әулетінің екінші императоры болды. Қытай императоры болғаннан басқа, ол Моңғол империясының алтыншы Ұлы ханы деп есептеледі, бірақ империяның бөлінуіне байланысты бұл атақ тек номиналды болды. Ольжиту хан Юань әулетінің қабілетті билеушісі болды және оның билігі келесі он жылдықтардағы билік жүйесін қалыптастырды. Темур – ханзада Жэньцзиньнің үшінші ұлы және Юань әулетінің негізін қалаушы Құбылай ханның немересі. Ол билік еткен кезеңде сол кездегі барлық моңғол мемлекеттерінің номиналды бағыныштылығын қамтамасыз етті. Ол конфуциандыққа құрмет көрсетіп, Бирма, Đại Việt және Жапонияға жорықтарды тоқтатты. Дегенмен, оның билігі сыбайлас жемқорлық пен әкімшілік нашарлыққа ұшырады.
Öljeyitü Khan (Mongolian: Өлзийт; Mongolian script: ᠥᠯᠵᠡᠶᠢᠲᠦ Öljeyitü; ), born Temür ( ᠲᠡᠮᠦᠷ; ; October 15, 1265 – February 10, 1307), also known by his temple name as the Emperor Chengzong of Yuan , was the second emperor of the Yuan dynasty of China, ruling from May 10, 1294 to February 10, 1307. Apart from Emperor of China, he is considered as the sixth Great Khan of the Mongol Empire, although it was only nominal due to the division of the empire. He was an able ruler of the Yuan dynasty, and his reign established the patterns of power for the next few decades. Temür was the third son of the Crown Prince Zhenjin and a grandson of the Yuan Dynasty founder Kublai Khan. During his rule, he achieved the nominal suzerainty of all Mongol states of the time. He showed respect for Confucianism, and called off invasions of Burma, Đại Việt and Japan. However, his reign was beset by corruption and administrative inefficiencies.
Ерте өмір
Ольжиют хан ("Бақытты хан") деп аталатын Темур 1265 жылы 15 қазанда Боржигин руынан Женжин мен Хунгирад руынан Кёкежиннің (Байрам Егечи) үшінші ұлы ретінде дүниеге келді. Құбылайдың үлкен ұлы Доржи ерте қайтыс болғандықтан, оның екінші ұлы және Темірдің әкесі Женжин тақ мұрагері болды. Бірақ ол Темір 21 жасқа келгенде 1286 жылы қайтыс болды. Құбылай Женжиннің жесірі Кёкежинмен жақын қарым-қатынаста болып, оған үлкен құрмет көрсетті. Әкесі Құбылай сияқты Темір де тибет буддизмін ұстанды. Темір 1287 жылы әкесі Құбылаймен бірге Наянның (Найян) және басқа да қарсылас туыстарының көтерілісін басуға қатысты. Содан кейін ол және Құбылайдың өкілі Оз Темур Наянның одақтасы Қаданнан Ляо өзені аймағы мен шығыстағы Ляодунды қорғауға келді және оны жеңді. 1293 жылдың шілдесінде Құбылай Темірді Қарақорум және айналасындағы аймақтардың князьдік басшысы етіп тағайындады. Ол Моңғолияны қорғап тұрғанда үш шағатай ханзадасы оған бағынды (бірақ олар көп ұзамай Шағатай хандығына қашып, Темір билік құрған кезде Юань әулетіне қайта оралды). 1294 жылы Құбылай хан қайтыс болғаннан кейін, оның ескі шенеуніктері сарайды Шандуда курултай шақыруға көндірді. Женжиннің екінші ұлы Дармабала 1292 жылы қайтыс болғандықтан, оның екі ұлы ғана – Гамала мен Темір мұрагерлікке үміткер болды. Шыңғыс ханның сөздерін кім жақсы біледі деген жарыс ұсынылды. Темір жеңіске жетіп, император деп жарияланды.
Named Öljeyitü Khan ("Blessed Khan") in the Mongolian language, Temür ("iron") was born the third son of Zhenjin of the Borjigin clan and Kökejin (Bairam Egechi) of the Khunggirad clan on October 15, 1265. Because Kublai's first son Dorji died early, his second son and Temür's father, Zhenjin, became the crown prince. However, he died in 1286 when Temür was 21 years old. Kublai remained close to Zhenjin's widow Kökejin, who was high in his favor. Like his grandfather Kublai, Temür was a follower of Tibetan Buddhism. Temür followed his grandfather Kublai to suppress the rebellion of Nayan (Naiyan) and other rival relatives in 1287. Then he and Kublai's official, Oz Temür, came to guard the Liao River area and Liaodong in the east from Nayan's ally, Qadaan, and defeated him. Kublai appointed Temür the princely overseer of Karakorum and surrounding areas in July 1293. Three Chagatai princes submitted to him while he was defending Mongolia (they fled to Chagatai Khanate soon and returned to Yuan dynasty again during the reign of Temür). After Kublai Khan died in 1294, Kublai's old officials urged the court to summon a kurultai in Shangdu. Because Zhenjin's second son Darmabala had already died in 1292, only his two sons, Gammala and Temür, were left to succeed. It was proposed that they hold a competition over who had better knowledge of Genghis Khan's sayings. Temür won and was declared the emperor.
Билік
Әкесі Кублайдың саясатын ұстанған Темір, ақыры бүкіл моңғол мемлекетінің номиналды билігін қолға алды. Бірақ, өзі билік еткен кезеңде кең таралған жемқорлық пен әкімшілік кемшіліктерді жоя алмады. Идеологиялық тұрғыдан алғанда, Темірдің әкімшілігі конфуциандыққа және конфуциандық ғалымдарға құрмет көрсетті. Таққа отырғаннан кейін көп ұзамай, Темір Конфуцийге құрмет көрсету туралы жарлық шығарды. Конфуциандық ғалымдарға жақын болған Харгасунды хатшылықтың үлкен канцлері етіп тағайындады. Дегенмен, моңғол сарайы конфуциандық ілімнің барлық қағидаларын қабылдамады. Темір анасына жаңа күзетшілер мен мүліктер сыйлады және оның ордосын (үлкен сарай шатыры немесе лагерь) Лонгфугонг сарайы деп атады, ол келесі бірнеше онжылдықтарда Хунгирад билігінің орталығына айналды. Моңғол және батыс мемлекет қайраткерлеріне қытай әкімшілері мен мұсылман қаржыгерлері көмектесті. Ең көрнекті мұсылман мемлекет қайраткері – Байан (Баян), Сайид Ажалл Шамс әл-Диннің шөбересі, ол Қаржы министрлігін басқарды. Ольджей мен Харгасун басқарған кезде Юань сарайы саяси және әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз етуге бағытталған саясатты қабылдады. Темір тұсында қағандар мен хатундардың суреттерін салуға бұйрық берілді. Әкімшілікте тибеттіктердің саны біртіндеп артты. Тибеттің Хон әулеті құрметке бөленді, олардың бірі 1296 жылы императордың күйеу баласы болды. Темір бабасының даосизмге қарсы саясатын өзгертіп, даосист Чжан Ляосунды Ғылыми қадірлілер академиясының тең төрағасы етіп тағайындады. 1304 жылы Темір Ажыдаһар мен Тайгер тауының Аспандық ұстазын Православ бірлік мектебінің басшысы етіп тағайындады. 1297 жылы Моңғолияда алкогольді сату мен дайындауды тыйым салды, ал француз тарихшысы Рене Гроссе оның осы ісін «Степь империясы» кітабында жоғары бағалады. Темір халыққа қосымша салық салуға қарсы болды. Юаньның бір бөлігіне немесе барлығына бірнеше рет алымдар мен салықтардан босату берілді. Таққа отырғаннан кейін Темір Ханбалықты (Даду, қазіргі Пекин) және Шандуны бір жылға салықтан босатты. Сондай-ақ, ол моңғол қарапайым халқын екі жылға салықтан босатты. 1302 жылы ол белгіленген салық мөлшерінен артық сома жинауды тыйым салды. Бірақ, үкіметтің қаржылық жағдайы нашарлап, ақша резервтерінің азаюы қағаз ақша жүйесіне деген сенімділікті әлсіретті. Юань билігінің қызметкерлері арасындағы жемқорлық үлкен мәселеге айналды. Темірдің өмірінің соңғы жылдарында Юань әулеті мен батыс моңғол хандықтары (Алтын Орда, Шағатай хандығы, Илхандық) арасында 1304 жылға қарай бейбітшілік орнады, бұл 30 жылдан астам уақытқа созылған Кайду-Кублай соғысынан кейін мүмкін болды және моңғол империясының тұрақты бөлінуіне әкелді. Темір хан олардың номиналды билеушісі ретінде танылды. Бейбітшілік ұзаққа созылмаса да, соғыс жақын арада қайта басталды, бірақ бұл Юань әулетінің батыс хандықтары үстінен номиналды үстемдігін бірнеше онжылдыққа сақтап қалды.
Following in the policies of his grandfather Kublai, Temür was finally able to achieve nominal suzerainty of the entire Mongol realm. However, he failed to improve the corruption and administrative inefficiencies that was endemic during his rule of the empire. Ideologically, Temür's administration showed respect for Confucianism and Confucian scholars. Shortly after his accession, Temür issued an edict to revere Confucius. Temür appointed Harghasun, who was particularly close to the Confucian scholars, right grand chancellor in the secretariat. Nevertheless, the Mongol court did not accept every principle of Confucianism. Temür bestowed new guards and assets on his mother and renamed her ordo (great palace tent or camp) Longfugong palace, which became a center of Khunggirad power for the next few decades. Mongol and westerner statesmen were assisted by an array of Chinese administrators and Muslim financiers. The most prominent Muslim statesman was Bayan (Баян), great grandson of Saiyid Ajall Shams al Din, who was in charge of the Ministry of Finance. Under Mongol administrators Oljei and Harghasun, the Yuan court adopted policies that were designed to ensure political and social stability. Orders were given that portraits be painted of the khagans and khatuns during the reign of Temür. The number of the Tibetans in the administration gradually increased. The Khon family of Tibet was honored, and one of them became an imperial son in law in 1296. Temür reversed his grandfather's anti Taoist policy and made Taoist Zhang Liusun co chair of the Academy of Scholarly Worthies. In 1304, Temür appointed the Celestial master of Dragon and Tiger Mountain as head of the Orthodox Unity School. He banned sales and distillation of alcohol in Mongolia in 1297, and the French historian René Grousset applauded his activity in the book, The Empire of the Steppes. Temür was opposed to imposing any additional fiscal burden on the people. Exemptions from levies and taxes were granted several times for part or all of the Yuan. After his enthronement, Temür exempted Khanbaliq (Dadu, modern Beijing) and Shangdu from taxes for a year. He also exempted the Mongol commoners from taxation for two years. In 1302 he prohibited the collection of anything beyond the established tax quotas. The financial state of the government deteriorated, however, and the draining of monetary reserves greatly weakened the credibility of the paper currency system. Corruption among officials of the Yuan became a problem. During the last years of Temür, a peace among the Yuan dynasty and the western Mongol khanates (Golden Horde, Chagatai Khanate, Ilkhanate) was achieved around 1304 after the Kaidu–Kublai war that had lasted for more than 30 years and caused the permanent division of the Mongol Empire. Temür Khan was recognized as their nominal suzerain. While the peace itself was short lived and the war soon resumed, this established the nominal supremacy of the Yuan dynasty over the western khanates that lasted for a few decades.
Сыртқы саясат: Оңтүстік-Шығыс Азия
1294 жылы таққа отырғаннан кейін Темур Жапония мен Đại Việt-ке жасалатын одан әрі кеңею жоспарларын тоқтатты, себебі олардың жаңа билеушісі 1291 жылы оның әкесінің елшісін қабылдамаған еді. Темур Жапония мен Чампаға елшілер жіберіп, мойынсұну талап етті. Чампа талаптарды қабылдады, бірақ Камакура шогунаты бас тартты, ал жапондық Воку соңында Нинбо қаласына шабуыл жасады. 1295, 1297 және 1300 жылдары Đại Việt, Бирма және Сухотай билеушілері Ханбалыққа келіп, оны өздерінің жоғары тұрған билеушісі ретінде құттықтады. Бирма ханзадасының келгеніне жауап ретінде Темур Бирмаға жорық жасауды тоқтатты және барлық министрлеріне: «Олар біздің достық халқымыз. Олардың жұртына шабуылдамаңдар!» деді. Темур сондай-ақ Đại Việt елшілерін босатып, ізгі ниетін көрсетті, ал Тран әкімшілігі салық төлеу миссияларын жіберуге кірісті. Бірақ 1296 жылы Темір үкіметі Сун Лонджи және әйел басшы Шежие сияқты тайпа басшылары бастаған оңтүстік-батыс таулы аймағындағы көтерілістерді басуға мәжбүр болды. Бұл көтерілістерді басу үшін генералдар Лю Шэнь мен Лю Гуоцзиге көп уақыт кетті. Бирма ханзадасы Трибхуванадитяның өтініші бойынша Темур 1297 жылы Юань әскерінің жасағын Бирмаға жіберді. Олар Мьянмадан Шан тайпаларын сәтті ығыстырды. Темур Сиам мен Камбоджадан келген елшілерді де қабылдады. 1296 жылы ол Чжоу Дагуанды кхмер Камбоджасына жіберді, ал Чжоу өзінің сапары туралы жазба қалдырды. 1299 жылы Атинкая өзінің ағасы Трибхуванадитты өлтірді, ол 1297 жылы Темірге мойынсұнған еді. 1300 жылы Темірдің Трибхуванадитяны қолдауынан айырып, тақтан түсіру мақсатымен Мьянмаға екінші моңғол шапқыншылығы ретінде жазалау экспедициясы басталды. Паган тағына таласқан Бабай Шифуның Шан әміршілері де Юань жерлеріне шабуыл жасады. Темур 1301-1303 жылдары Юньнаньдағы әскерін жіберіп, Бабаиксифудың (Чянмай Ланна Корольдігі) ілгерілеуін тоқтатты. Бұл жорықтар сәтті болмаса да, Атинкая мен Шан әміршілері мойынсұнуға мәжбүр болды. Бұл қымбат экспедиция 1301-1303 жылдары Юньнань билеушісі Сонг Лонджи мен «Алтын тістілердің» (Дай халқының ата-бабалары) көтерілісіне себеп болды. Көтерілістер ақырында басылды. Темір хан Бирмадан әскерін шығаруға бұйрық бергеннен кейін, Орталық және Оңтүстік Бирма Юань әулетіне номиналды салық төлейтін тай билеушілерінің билігіне көшті.
Soon after his enthronement in 1294, Temür called off all preparations for further expansions to Japan and the Đại Việt, whose new ruler ignored his grandfather's envoy in 1291. Temür sent his messengers to Japan and Champa to demand submissions. Champa accepted the terms, but the Kamakura shogunate declined, and the Japanese Wokou attacked Ningbo late in his reign. The rulers of Đại Việt, Burma, and Sukhotai visited Khanbaliq to greet him as their overlord in 1295, 1297, and 1300. In response to the visit from the prince of Burma, he aborted the Burmese campaign and said to all his ministers: "They are our friendly subjects. Do not attack their people". Temür also released envoys of Đại Việt to show his goodwill, and the Tran court began to send tributary missions. But Temür's government had to quell rebellions in the southwestern mountainous area, led by tribal chieftains like Song Longji and female leader Shejie in 1296. It took long months for the generals Liu Shen and Liu Guojie to suppress these rebellions. By the request of the Burmese prince, Tribhuvanaditya, Temür dispatched a detachment of the Yuan army to Burma in 1297. They successfully repelled the Shans from Myanmar. Temür also received envoys from Siam and Cambodia. He dispatched Zhou Daguan to Khmer Cambodia in 1296, and Zhou wrote an account about his journey. In 1299 Athinkaya murdered his brother Tribhuvanaditya, who submitted to Temür in 1297. In 1300, a punitive expedition was launched as the Second Mongol invasion of Burma for dethroning Temür's protectorate, Tribhuvanaditya. The Shan warlords of Babai Xifu, who were quarreling over the royal succession of Pagan, also raided the Yuan realms. Temür sent his Yunnan based force in turn to halt the advance of Babaixifu (Lanna Kingdom of Chiangmai) in 1301–1303. Although those campaigns were fruitless, Athinkaya and the Shan lords offered their submission. The costly expedition spurred rebellions of a Yunnan official, Song Longji, and the Gold Tooths (ancestors of the Dai people) in 1301–03. The revolts were eventually suppressed. After Temür Khan ordered to withdraw his army from Burma, Central and southern Burma soon came under the Thai rulers who paid nominal tribute to the Yuan dynasty.
Өлім
Оның жалғыз ұлы Дешу бір жыл бұрын (1306 жылдың қаңтары) қайтыс болғандықтан, Темір 1307 жылдың 10 ақпанында Ханбалық қаласында еркек мұрагерсіз қайтыс болды. Өзінің екі дәуірінде – Юаньчжэнь (元貞) 1295–1297 және Дадэ (大德) 1297–1307 жылдары – император ретінде қытайлық патшалық есімді қолданбағанмен, бұрынғы Кубилай солай істеген, ал ол қайтыс болғаннан кейін Юань императоры Чэнцзонның ғибадатханалық атымен Циньмин Гуансяо (欽明廣孝皇帝) императоры аталды. Оның орнын Күлүг хан және Тонгтиан императоры Цзишенг Цинвэнь Ингу Дажанг Сяо (統天繼聖欽文英武大章孝皇帝) есімімен билік еткен, және хан тағына отырғанға дейін ағасы Аюрбарваданы ханзада етіп, кейін олардың ұрпақтары кезекпен билік ететін келісім жасасқан. Бірақ бұл келісім бұзылып, Аюрбарвада хан тағына отырғаннан кейін оның анасы Күлүг ханның ұрпақтарын қуғынға түсірді. Кейін Аюрбарвада Буянту хан аталды және Юань императоры Жэньцзонның ғибадатханалық атымен танылды. Сәл кейін хан мен император титулы Темір мен Дармабаланың ұрпақтарынан олардан үлкен болған, бірақ мұрагерлік бәсекесінде жеңіліске ұшыраған ағасы Гамаланың ұрпақтарына өтті.
Because his only son Deshou died a year earlier (January 1306), Temür died without a male heir, in the capital Khanbaliq on February 10, 1307. While he did not use a Chinese regnal name as Emperor during his two eras of Yuánzhēn (元貞) 1295–1297 then Dàdé (大德), 1297–1307, while Kublai had done so before him, posthumously he became Emperor Qinming Guangxiao (欽明廣孝皇帝) with temple name Emperor Chengzong of Yuan. He was succeeded by Khayishan, a son of his deceased elder brother Darmabala, who ruled as Külüg Khan and Emperor Tongtian Jisheng Qinwen Yingwu Dazhang Xiao (統天繼聖欽文英武大章孝皇帝) with later temple name Emperor Wuzong of Yuan and who made a pact before his coronation for his younger brother Ayurbarwada to be crown prince before any progeny of Khayishan, and then for their descendants to alternate rule; though this pact was broken and Khayishan's descendants persecuted by Ayurbarwada's mother after Ayurbarwada succeeded as Buyantu Khan with later temple name Emperor Renzong of Yuan. A bit downstream, the Khan and Emperor title would pass out of both Temür and Darmabala's descendants to one from their brother Gammala who had been older than Temür but lost out as successor in the competition devised to choose between them.