Кіріспе

Дальбити (/d//æ//l/'/b//iː//t//i/, Dail Bheithe – «көліктің биесі» немесе Dail Bhàite – «суға батқан көлік» (яғни су тасқынына ұшырайтын) – Шотландияның Дамфрис және Галлоуэй аймағындағы Кирккдбригшир тарихи графтығындағы қала. Дальбити Урр өзеніндегі орманды аңғарда, Касл-Дугластан шығысқа қарай 6 шақырым және Дамфрис қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 19 шақырым жерде орналасқан. Қала гранит өнеркәсібімен және «Титаник» кемесінің бірінші офицері Уильям Макмастер Мердоктың туған жері ретінде әйгілі.

Этимология

Далбети – 1469 жылы Далбати деп тіркелген гэль тіліндегі атау. Атаудың бірінші бөлігі – гэль тілінен алынған "сулы жазық, хауг" сөзі. Атаудың екінші бөлігінің екі түсіндірмесі бар. Көбінесе таралғаны – гэль тіліндегі beithich, beitheach сөзінің жалғыз сан, иелік жалғауындағы түрі, "көбінесе қайын ағаштары өсетін жер немесе қайын ағаштарымен байланысты", ал beith сөзі "қайын" деген мағына береді. Осылайша, Dalbeattie "қайын ағаштарының жазығы" дегенді білдіреді. Екінші түсіндірмеде beattie сөзі bhàite (baite) – "батырылған, суға батқан" дегенді білдіреді, яғни "су тасқынына ұшырауға бейім". Далбетиді көбінесе "қайын аңғары" немесе "қайын шатқалы" деп түсіндіреді, осы атау жергілікті бизнестерде де қолданылады, мысалы, Birch Valley стоматологиялық клиникасы және Birchvale театры. Атаудың бірінші бөлігін "шатқал" немесе "аңғар" деп түсіндіру dale сөзімен шатасудан туындауы мүмкін. "Аңғар" сөзімен байланыс 1955 жылға дейін жетеді, сол кезде үшінші статистикалық есепте "қабылданған түбірі" кельт тілінен шыққандығы, яғни "қайын ағаштарының аңғары" деген мағынада жазылған.

Тарих

Далбитидің ресми түрде қалыптасуы 1781 жылы Джордж Максвелл (Манчс) және Александр Копленд (Кингсгрейндж немесе Коллистон) қаланың дамуын ынталандыру үшін жерлерін бөліп беруге (feuing) шешім қабылдаған кезде басталды. Максвеллдер өзеннің солтүстік жағындағы, ал Коплендтер оңтүстік жағындағы жерге ие болды. Олар сондай-ақ жергілікті жұмысшылар үшін бір асхана ұйымдастырды. 1797 жылы Крейгнерде Урр өзені арқылы көпір салынғандығы және Далбитиде гранит өнеркәсібінің қарқынды дамуы, осы қалаға көшіп келушілердің санын арттырды.

География

Далбити Урр аңғарында орналасқан, оның шығыс жағының көп бөлігі орманмен жабылған. Урр өзені солтүстіктен оңтүстікке қарай Солвей шығанағына ағып, қаланың батыс жағынан өтеді. Қалада ерекше сұр гранит көптеп кездеседі.

Гранит карьері

Бұрын гранит кеніші Далбити экономикасының маңызды бір бөлігі болды. Олардың ең танымал кеніші – қаланың батысында жақсы көрінетін ерекше Крейгнер кеніші. Dalbeattie Granite works 1820 жылы құрылып, Крейгнер кенішінен тікелей келетін Крейгнер көшесінде орналасқан. Көптеген жұмысшылар жұмыс іздеу үшін әлемнің басқа жерлеріне эмиграциялады, солардың ішіндегі бірі АҚШ-қа, Род-Айленд штатындағы Вестерлидегі бауырлас кеніште жұмыс істеу үшін көшті. Далбитиден экспортталған гранит Ливерпульдегі Мерси доктарына, Лондондағы Темза жағалауына, түрлі британдық маяктарға және тіпті Цейлонның (Шри-Ланка) оңтүстік ұшындағы маяққа дейін жіберілді.

Көрнекті орындар

Коллистон паркіндегі соғыс ескерткіші 1921 жылдың қыркүйегінде ашылды, оған Уильям Дункан қатысты. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыста және, қосымша, Екінші дүниежүзілік соғыста қаза болғандарды еске алады. Дизайнерлері В. С. Макджордж және Э. А. Хорнел болды. Далбити қалалық әкімшілік ғимараты 1862 жылы құрылысын аяқтады.

Көлік

Қалаға Дамфрис, Касл-Дуглас қалаларынан жолдармен жетуге болады, сондай-ақ ол Солвей жағалау жолында орналасқан. Дамфрис қаласындағы тұрақты автобус қызметі Далбити және Касл-Дуглас арқылы аймақтың батысына және кері бағытта қатынайды. Қала Солвей жағалауындағы автобус бағыттары үшін шағын торап ретінде де қызмет етеді. Бұрын қала теміржол желісіне қосылған болатын, бірақ Далбити теміржол станциясы 1960 жылдары жолдың тиімсіздігіне байланысты жабылды.

Мұражайлар мен галереялар

Далбитте қаласының және оны қоршаған аймақтың тарихына арналған мұражай бар. Сонымен қатар, «Шеге зауыты» деп аталатын шағын өнер галереясы да бар, онда көбінесе жергілікті суретшілердің туындыларынан уақытша көрмелер ұйымдастырылады.