Кіріспе
Басқа адамның иелігіне араласудың заңдық термині Жылжымалы мүлікке қол сұғу – бұл құқық бұзушы тараптың басқа адамның жылжымалы мүлікке (жеке жылжымалы меншікке) қасақана (немесе Австралияда сақтықсыздықпен) араласуы. Араласу – мүлікке нақтырақ қол тигізу немесе мүлікті иеліктен алу (оны алу, жою немесе иесінің оған қол жеткізуіне кедерес келтіру арқылы) болуы мүмкін. Мүлікті толық иеленуге (конверсияға) қарағанда, жылжымалы мүлікке қол сұғудың өзі іс қозғауға негіз болады. Бұл ұғымның бастауы Trespass de bonis asportatis деген түпкілікті сот шешімінен шыққан. Басқа да көптеген қол сұғу түрлеріндегідей, залал келтірілгеніне қарамастан тікелей араласу фактісі дәлелденгеннен кейін ғана, құқық бұзушы тараптың сақтықсыздығын немесе қасақаналығын жоққа шығара алмаған жағдайда өтемақы алуға болады. АҚШ және Канада сияқты кейбір ортақ құқық елдерінде жылжымалы мүлікке қол сұғу бойынша өтемақы алу үшін тікелей араласу иеліктен алуға жеткілікті болуы керек, немесе мүлікке байланысты зиян тууы тиіс. (Қараңыз: Деликтілер бойынша қайта жариялану (екінші), 1965 жыл.)
Trespass to chattels is a tort whereby the infringing party has intentionally (or, in Australia, negligently) interfered with another person's lawful possession of a chattel (movable personal property). The interference can be any physical contact with the chattel in a quantifiable way, or any dispossession of the chattel (whether by taking it, destroying it, or barring the owner's access to it). As opposed to the greater wrong of conversion, trespass to chattels is argued to be actionable per se. The origin of the concept comes from the original writ of trespass de bonis asportatis. As in most other forms of trespass, remedy can only be obtained once it is proven that there was direct interference regardless of damage being done, and the infringing party has failed to disprove either negligence or intent. In some common law countries, such as the United States and Canada, a remedy for trespass to chattels can only be obtained if the direct interference was sufficiently substantial to amount to dispossession, or alternatively where there had been an injury proximately related to the chattel. (See Restatement (Second) of Torts, 1965.)
Электрондық дәуірде
Жалпы құқық бойынша, жылжымалы мүлікке заңсыз кіру дерегі электрондық байланыс саласында, көбінесе спам деп аталатын, сұралмаған жаппай электрондық хаттардың таралуын тоқтату үшін пайдаланылған.
Компьютерлік желілерге кірудің алғашқы қолданылуы
1990 жылдардың соңында, World Wide Web-тің даму кезеңінде, соттар жылжымалы мүлікке қатысты құқық бұзушылықты электрондық ортаға қатысты жағдайларға қолдануға көбірек бейімділік танытты. CompuServe Inc. v. Cyber Promotions, Inc. ісі, 1997 жылы компьютерлік желілерге қатысты заңсыз кіру теориясын алғаш рет кеңейткен федералды аудандық сот, маркетингтік компанияның CompuServe абоненттеріне көп көлемде сұралмаған жарнамалық электрондық пошта жіберуі жылжымалы мүлікке қатысты құқық бұзушылық екенін анықтады. CompuServe клиенттері Cyber Promotions компаниясынан жиі сұралмаған жарнамалар алды, бұл компания жаппай маркетингтік электрондық пошта жіберуге маманданған. Cyber Promotions сонымен қатар өзінің жабдықтарын өзгертіп, CompuServe-тің спамға қарсы шараларын айналып өту үшін басқа да ақпаратты жалғандады. Электрондық поштаның көп көлемі салдарынан CompuServe серверлеріне зиян келді, сондай-ақ клиенттердің шағымдарын қарау және олардың наразылығын басуға кеткен шығындарды талап етті. CompuServe сонымен қатар, қажетсіз электрондық поштаны жоюға уақыт жұмсаған абоненттеріне келген зиянды өтеуді талап етті. Сот Cyber Promotions компаниясының CompuServe-тің меншік серверін қасақана пайдалануын жылжымалы мүлікке қатысты құқық бұзушылық деп таныды және спамшыға CompuServe-тің кез келген электрондық пошта мекенжайына сұралмаған жарнамаларды жіберуге тыйым салатын алдын ала шешім шығарды. Cyber Promotions компаниясының CompuServe пайдалануға келісім бермейтіндігі туралы хабарлама алғаннан кейін де электрондық пошта жіберуін жалғастыруы, құқық бұзушылық фактісін анықтауда маңызды рөл атқарды. 1998 жылы Вирджиния штатының Шығыс округінде America Online компаниясының қатысуымен өткен үш іс, спаммен күресу құралы ретінде жылжымалы мүлікке қатысты құқық бұзушылықты пайдалануды бекітті. America Online, Inc. v. IMS ісінде сот маркетингтік компанияның иесінің, спам рұқсатсыз екені туралы хабарланғаннан кейін ISP абоненттеріне 60 миллион рұқсатсыз электрондық пошта жарнамаларын жіберу арқылы Интернет-сервис провайдерінің (ISP) компьютерлік желісіне заңсыз кіргенін анықтады. Сот айыпталушының қасақана түрде және рұқсатсыз, жаппай электрондық хабарламаларды жіберу арқылы талапкердің компьютерлік желісімен байланыс жасағанын анықтады. Мұндай байланыс талапкердің іскерлік беделіне зиян келтірді және оның компьютерлік желісінің жұмыс істеуін нашарлатты. Америка Online, Inc. v. LCGM, Inc. ісінде порнографиялық веб-сайттарды жарнамалаумен айналысатын компания AOL клиенттеріне спам-хабарламалар жіберді және клиенттерді электрондық поштаны ашуға итермелеу үшін AOL домендік атауын жалғандады. Сот тағы да веб-сайт операторларының ISP клиенттеріне сұралмаған жаппай электрондық пошта жіберуі, провайдердің компьютерлері мен компьютерлік желісін пайдалануы жылжымалы мүлікке қатысты құқық бұзушылық екенін анықтады. America Online, Inc. v. Prime Data Systems, Inc. ісінде айыпталушылар AOL абоненттеріне компьютерлік бағдарламаларды жарнамалаған миллиондаған спам-хабарламалар жіберді, бұл бағдарламалар пайдаланушыларға талапкердің мүшелік каталогтарынан, чат-бөлмелерінен және электрондық хабарландыру тақталарынан электрондық пошта мекенжайларын жинауға мүмкіндік берді. Айыпталушылар сонымен қатар AOL-дің спам-фильтрлеу механизмдерін айналып өтуге арналған технологияны қолданды. Айыпталушылар жиі электрондық пошта хабарламаларында AOL-дің хабарламаларды жібергенін көрсету үшін жалған және алдамшы "каптарды" пайдаланды. Спамнан туындаған AOL серверлеріне сұраныстың артуы AOL мүшелеріне барлық электрондық поштаны жеткізуде 24 сағатқа дейін кешіктірді, бұл AOL-ді жаңа хабарламаларды қабылдауды уақытша тоқтатуға мәжбүр етті. Спам мәселесі ушыққан сайын, AOL серверлерінің электрондық поштаның көлемін өңдеуге қабілеттілігін арттыру үшін миллиондаған долларлық қосымша жабдықтар сатып алуға мәжбүр болды. Сот бұл әрекетті жылжымалы мүлікке қатысты құқық бұзушылық деп есептеп, сот шешімімен тыйым салуды, заңгерлердің ақысын және шығындарын, сондай-ақ зиянды өтеуді бұйырды.
Спамнан тыс: экранды сыпыру және деректерді жинау
Алғашқы спам-істерден бастап, соттар электрондық құқық бұзушылықты жылжымалы мүлік теориясына дейін кеңейтіп, экранды скрепинг пен басқа да деректерді "жинауды" қамтыды. Экранды скрепинг – басқа веб-сайттан ақпаратты алу тәжірибесі, әдетте іздеу агенті бағдарламалық жасақтамасын қолдану арқылы, және деректерді жеке коммерциялық пайдалану үшін "жинау". Мысалы, саяхат веб-сайттары жиі осы тактиканы қолданады, түрлі әуе компанияларының сайттарынан алынған көптеген нұсқаулар мен бағаларды ұсыну үшін. Соттар мұндай дауларды қарастырғандықтан, кейбір компаниялар өздерінің шарттарында осы әрекетті нақты түрде тыйым салған. eBay v. Bidder's Edge (2000) ісінде eBay сәтті түрде жылжымалы мүлікке құқық бұзушылық тартібін қолданды, Bidder's Edge-тің өз веб-сайтында көрсету үшін аукциондар туралы ақпаратты жинау үшін "жәндіктерді" (spiders) пайдалануына жол бермеу үшін. Register.com, домендік атауларды тіркеу қызметі, Verio компаниясын Register.com-ның өзіне тән WHOIS іздеу қызметін клиенттер арасындағы әлеуетті клиенттерді табу үшін пайдаланғаны үшін сотқа берді. Сот Verio-ның Register.com-ның WHOIS серверіне кіруді жалғастырғанын анықтады, тоқтау туралы ескертілгеннен кейін. Register.com Verio-ның Register.com-ның клиенттер тізімін қарау үшін іздеу роботтарын пайдалануына келісімін қайтарып алған. Сот шешімі бойынша, Verio Register.com-ның файлдарына осы іздеу роботтарын пайдалану арқылы зиян келтірді және іздеулер Register.com-ның серверлік қуатын тиімсіз түрде жүктеді. Бұл шешімдер сотқа компьютерлік желілерге жылжымалы мүлікке қатысты құқық бұзушылықтың қолданылуын одан әрі кеңейтуге мүмкіндік берді. Oyster Software v. Forms Processing (2001) ісінде Калифорнияның Солтүстік округінің соты талапкердің компьютерлік жүйесіне ешқандай физикалық араласудың қажеті жоқ екенін анықтады, жылжымалы мүлікке қатысты құқық бұзушылық туралы талапты қамтамасыз ету үшін, және осылайша жауапкердің қысқаша шешім қабылдау туралы өтінішін қабылдамады, тіпті талапкердің компьютерлік жүйесіне зақым келгеніне дәлел болмаса да. Oyster жауапкердің әрекеттері Oyster компьютерлік жүйесінің жұмыс істеуіне кедергі келтіргеніне дәлел жоқ екенін мойындаса да, сот FPI-нің қысқаша шешім қабылдау туралы өтінішін қабылдамады. Соттың айтуынша, eBay ісіндегі шешімнен кейін талапкерлерге жауапкердің әрекеттері "талапкердің компьютерін "пайдалануға" тең екенін" дәлелдеу жеткілікті, және сот метатегтерді көшіруді пайдалану деп тапты. Intel компаниясы Хамидидің электрондық хаттары олардың компьютерлік жүйесіне ешқандай физикалық зақым келтірмегенін мойындаса да, электрондық хаттардың салдарынан экономикалық өнімділіктің жоғалуы құқық бұзушылық туралы талапты қолдауға болатынын мәлімдеді. Калифорнияның Жоғарғы соты бұған келіспей, электрондық хабарласу "алушы компьютерлік жүйесіне зақым келтірмейтін және оның жұмысын бұзбайтын" талаптарға қатысты емес деп шешті. Omega World Travel, Inc. v. Mummagraphics, Inc. ісіндегі Төртінші округ те Intel-ді ұстанды, бірақ бұл жауап берушіге қысқаша шешім беру туралы өтінішті қабылдауға әкелді, өйткені талапкер өзінің компьютерлік жүйесіне нақты зиян келтіргенін мәлімдемеді. Сот Оклахома соттарының компьютерлік жүйеге электрондық түрде кіруге негізделген жылжымалы мүлікке қатысты құқық бұзушылық туралы талаптың жарамдылығын әлі мойындамағанын, бірақ егер оны мойындаса, талапкер номиналды зияннан гөрі көбірек талап етуі керек екенін түсіндірді, бұл жағдайда олай болмады.
Электрондық контекстте деликтті кеңейту туралы ескертулер
Бірқатар сарапшылар зияткерлік меншікті "меншіктестірудің" күшеюіне (яғни, жылжымайтын мүлік қағидаларын материалдық емес меншікке қолданудың артуына) және компьютерлік желілерге қатысты құқық бұзушылық туралы доктринаны кеңейтуге ынта білдірсе де, бірқатар сыншылар осы теорияны электрондық коммуникацияларды қорғау үшін қолданудың салдарынан алаңдаушылық білдіруде. Бұл жағдайда компьютерлік жүйелерге нақты зиян келтірмей, тек мазмұнына байланысты номиналды залал тудыруы мүмкін. Ең бастысы, бұл сыншылар мұндай жағдайда жылжымалы мүлікке қатысты құқық бұзушылықты кеңейту интернеттегі сөз бостандығын шектеуі мүмкін деп қорқады, себебі кез келген қосылмаған электрондық хат құқық бұзушылыққа жатуы және жіберушіні тек құқық бұзушылық доктринасы бойынша азаматтық жауапкершілікке ғана емес, сонымен қатар қылмыстық жауапкершілікке де алып келуі мүмкін. Бұл адамдардың интернетте еркін қарым-қатынас жасауға деген ниетін төмендетіп, интернеттің ашық, демократиялық платформа ретінде жұмыс істеу мүмкіндігін шектеуі мүмкін. Әсіресе, электрондық хат қоғам үшін маңызды мәлімдемелерді қамтитын болса және алушының компьютерлік жүйесінің жұмысына кедергі келтірмейтін жағдайда, Бірінші түзетудегі сөз бостандығының қорғалуы зақымдалмаған компьютерлік жүйедегі меншік құқығынан басым болуы керек. Сонымен қатар, сыншылар талапкерлердің заңды бәсекелестікті жою үшін осы доктринаны қолданғанына алаңдаушылық білдіруде. Мысалы, экранды сыпыру істері соттардың ірі корпорацияларға баға салыстыру сайттарының пайдаланушыларға қажетті ақпаратты оңай қолжетімді форматта жинау үшін зиянсыз боттарды пайдалануына тыйым салуға мүмкіндік беретінін көрсетуде, себебі бұл тұтынушыларды басқа жерлерге көшуге итермелеуі мүмкін. Теорияның компьютерлік желілерге таралуын сынға алғандар, сонымен қатар, нақты мүлік теориясын зияткерлік меншікке қолданумен байланысты маңызды теориялық мәселелерді атап өтеді. Нақты мүлік теорияларының интернетке қалай таралуын түсіндіру үшін, жақтастары "киберкеңістікті" нақты жермен теңестіреді, компьютерлік серверлердің иелері жер иелері сияқты транзакциялардың тиімділігін арттыру үшін қол сұғылмаушылыққа бірдей құқыққа ие болуы керек деп мәлімдейді. Алайда, киберкеңістіктің кейбір аспектілері нақты кеңістікке ұқсас болғанымен, сыншылар киберкеңістік пен нақты жердің мүлдем ерекше екенін айтады, себебі "киберкеңістіктің 'орындылығы' – үздіріліссіз әлеуметтік құрылымның нәтижесі". Сонымен қатар, меншік құқығын беру жылжымайтын мүлік жағдайында тиімсіздік пен толық пайдаланбау мәселелерін болдырмауға көмектесе алса да, сыншылар осы қағидалардың компьютерлік желілер жағдайында да тиімді болатынына күмәнді, себебі толық пайдаланбау мәселесі онлайн режимінде көрінбейді.