Қытай тілдес халықтар және әлем

Кіріспе

Синиттік тілдердің кем дегенде бір түрін сөйлейтін адам. "Синофон" термині "қытайша сөйлейтін" дегенді білдіреді. Академиялық жазушылар көбінесе "синофон" терминін екі мағынада қолданады: біріншіден, Қытай материгі, Гонконг, Макао және Тайваньты қоспағанда, қытай тілі азшылық тіл болып табылатын қытай тілді халықтарды, екіншіден, қытай тілі ресми тіл болып табылатын қытай тілді аймақтарды. Көптеген авторлар "синофон әлемі" немесе "қытай тілді әлем" тіркесін қытай тілді әлемнің өзін (Үлкен Қытай мен Сингапурдан тұратын) немесе Ұлы Қытайдан тыс қытай диаспорасының таралуын білдіру үшін қолданады. Бүгінде ең көп таралған қытай тілінің түрі – мандарин, оны 1 миллиардтан астам адам сөйлейді (әлем халқының шамамен 12 пайызы), олардың 900 миллионы шамасында ана тілі – мандарин. Бұл әлемдегі ең көп сөйленетін ана тілі және жалпы алғанда екінші орынды алады. Мандарин Қытайдың материктік бөлігінде, Тайваньда және Сингапурда ресми тіл. Ал кантон тілі Гонконг пен Макаода ресми тіл болып табылады және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы және әлемнің басқа аймандарындағы көптеген қытай қауымдастықтары арасында кеңінен қолданылады.

Этимология

Синофон сөзінің этимологиясы Сино – “Қытай; қытай” (см. Синология) және “белгілі бір тілде сөйлейтін” (мысалы, англофон, франкофон) телефон сөздерінен туындайды. Эдвард Макдональд (2011) синофон сөзінің 2005 жылы Тынық мұхитының екі жағында дербес және бірдей пайда болған сияқты екенін мәлімдеді, оны Австралия Ұлттық университетінің Герми Барме және UCLA-ның Шу мей Ших қолданған. Барме (2008) “синофониялық әлемді” – “әлемге және өзіне мағына беру үшін, сөйлеу, оқу, жазу немесе түрлі электрондық бұқаралық ақпарат құралдары арқылы, Қытайдан шыққан бір немесе бірнеше тілдер мен диалекттерді пайдаланатын адамдар мен қауымдастықтардан тұратын” деп түсіндірді. Ши (2004:29) былай деді: “Синофондық әдебиет дегеніміз – Қытайдан тыс әлемнің әртүрлі аймақтарындағы қытай тілінде сөйлейтін авторлардың жазған әдебиеті, ол ‘қытай әдебиетінен’ ерекшеленеді”. Дегенмен, синофон сөзінің екі ертерек қолданылуы бар. Рут Кин (1988:231) қытай әдебиетіндегі “синофондық қауымдастықтарды” – “Қытай, Тайвань, Гонконг, Сингапур, Индонезия және АҚШ” деп анықтады. Куломбе мен Робертс (2001:12) француз тілін оқыған студенттерді – ана тілі ағылшын тіліндегі англофондармен және (Квебек ағылшын тіліндегі мағынасында) ана тілі ағылшын немесе француз тілі емес аллофондармен, соның ішінде “кантон/мандарин тілінде сөйлейтін” синофондармен салыстырды. Оксфорд ағылшын сөздігінде әлі Sinophone сөзі жоқ, бірақ 1900 жыл француз сөздері Francophone (“француз тілінде сөйлейтін”) және Anglophone (“ағылшын тілінде сөйлейтін”) сөздерінің ең ерте пайда болуы ретінде тіркелген. Француз тілінде 1983 жылы (CNRTL 2012) алғаш рет “қытай тілінде сөйлейтін” деген мағынада Sinophone сөзі қолданылған. Француз тілі Francophone сөзін – “француз тілінде сөйлейтін, әсіресе екі немесе одан көп тілдің қолданылатын аймағында” және Francophonie – “француз тілінде сөйлейтін, жиынтығында француз тілінде сөйлейтін әлем” (әдетте Халықаралық Франкофония Ұйымын қысқартады) деп ажыратады. Хаун Саусси ағылшын тілінде Синофония немесе Синофония сияқты қамтитын терминнің болмауына тоқталып, Синофон сөзінің “қытай тілінде сөйлейтін, әсіресе азаздық тіл ретінде қолданылатын аймақта” және “Қытай мен Тайваньды қоса алғанда, қытай тілінде сөйлейтін барлық аймақтар, қытай тілінде сөйлейтін әлем” мағынасында қолданылатынын түсіндірді. “Синофон” сөзі “Франкофон” сөзінің тікелей аудармасы болып табылады, франкофония логикасының қытай тіліндегі аумақтық сөйлеу саласына қолданылуы ретінде жұмыс істейді. Бірақ бұл теңеу, барлық теңеулер сияқты, кейбір тұста бұзылуы мүмкін. Франкофон аймақтарының кейбіреулері, бірақ барлығы емес, француз эмигранттарының ұрпақтарымен қоныстанған, ал барлық Синофония (менің ойымша) қытай эмигранттарының ұрпақтарымен қоныстанған. Басқа аймақтар, аумағы және халқының көп бөлігі, жаулап алу немесе құлдыққа салу нәтижесінде франкофондық болып табылады. Бұл Қытайдың кейбір аймақтарында да болған болуы мүмкін, бірақ бұл одан әлдеқайда ертеде болған. Тағы бір деңгейде, француз тілінің сақталуы Ұлы Ұлттың білім беру протоколдарының экспортталуымен байланысты болды, бұл соңғы онжылдықтарда Орта Мемлекет үшін тән емес, бірақ қазір Конфуций институттары арқылы қалыптасуда. (2012)

The etymology of Sinophone stems from Sino "China; Chinese" (cf. Sinology) and phone "speaker of a certain language" (e. g. Anglophone, Francophone). Edward McDonald (2011) claimed the word sinophone "seems to have been coined separately and simultaneously on both sides of the Pacific" in 2005, by Geremie Barmé of Australia National University and Shu mei Shih of UCLA. Barmé (2008) explained the "Sinophone world" as "one consisting of the individuals and communities who use one or another—or, indeed, a number—of China originated languages and dialects to make meaning of and for the world, be it through speaking, reading, writing or via an engagement with various electronic media." Shih (2004:29) noted, "By 'sinophone' literature I mean literature written in Chinese by Chinese speaking writers in various parts of the world outside China, as distinguished from 'Chinese literature'—literature from China." Nevertheless, there are two earlier sinophone usages. Ruth Keen (1988:231) defined "Sinophone communities" in Chinese literature as "the Mainland, Taiwan, Hong Kong, Singapore, Indonesia and the U. S." Coulombe and Roberts (2001:12) compared students of French between anglophones "with English as their mother tongue" and allophones (in the Quebec English sense) "without English or French as their mother tongue", including sinophones defined as "Cantonese/Mandarin speakers". The Oxford English Dictionary does not yet include Sinophone, but records 1900 as the earliest usage of the French loanwords Francophone for "French speaking" and Anglophone for "English speaking". The French language – which first used Sinophone to mean "Chinese speaking" in 1983 (CNRTL 2012) – differentiates Francophone meaning "French speaking, especially in a region where two or more languages are spoken" and Francophonie "French speaking, collectively, the French speaking world" (commonly abbreviating the Organisation internationale de la Francophonie). Haun Saussy contrasted the English lexicon lacking an inclusive term like Sinophonie or Sinophonia, and thus using Sinophone to mean both "Chinese speaking, especially in a region where it is a minority language" and "all Chinese speaking areas, including China and Taiwan, Chinese speaking world". "Sinophone" operates as a calque on "Francophone", as the application of the logic of Francophonie to the domain of Chinese extraterritorial speech. But that analogy is sure to hiccup, like all analogies, at certain points. Some, but not all, Francophone regions are populated by descendants of French emigrants, as virtually all of Sinophonia (I think) is populated by descendants of Chinese emigrants. Other regions, the majority in both area and population, are Francophone as a result of conquest or enslavement. That might be true of some areas of China too, but in a far more distant past. And at another level, the persistence of French had to do with the exportation of educational protocols by the Grande Nation herself, something that wasn't obviously true of the Middle Kingdom in recent decades but now, with the Confucius Institutes, is perhaps taking form. (2012)

Ағылшын тіліндегі Sinophonia – Қытай және салыстырмалы әдебиет қауымдастығының президенті Кристофер Лупке ұйымдастырған және Қытай әдебиеті мен философия институтының аға ғылыми қызметкері Пенг Сяо Йен (Academia Sinica 2012) ұйымдастырған халықаралық конференцияның тақырыбы болды – “Жалпы әлемдік синофония” (Quanqiu Huayu Wenhua 全球華語文化 – “жалпы әлемдік қытай тілі мәдениеті”).

Пайдалануы

Ағылшын тіліндегі "синофон" сөзі қолданысқа енгеннен бері екі онжылдық уақыт ішінде оның мағынасы өзгеріп, қолданылу жиілігі артты. Қазіргі авторлар оны кем дегенде екі мағынада қолданады: "қытай тілінде сөйлейтін" деген жалпы мағынада және "әсіресе, азшылық тіл ретінде қолданылатын аймақтардағы қытай тілінде сөйлейтін" деген академиялық мағынада. Синофондық зерттеулердегі маңызды ғалымдардың бірі Шу Мей Ши осы мәселені сараптап, тұжырымдамалар жасады. Соңғы жылдары ғалымдар "қытай тілінде сөйлейтін" немесе "қытай тілінде жазылған" деген мағынаны білдіретін "синофон" терминін негізінен анықтау мақсатында қолданды. Сау линг Вонг оны ағылшын тілінен ("Сары") ерекшелендіре, "қытай" тілінде жазылған қытай-американдық әдебиетті белгілеу үшін пайдаланды; Памела Кайл Кроссли, Эвелин С. Равски және Джонатан Липман сияқты Маңчжур империясының тарихшылары Қытайдағы "қытай тілінде сөйлейтін" хуэй мұсылмандарын түркі тілдерінде сөйлейтін ұйғыр мұсылмандарынан ажыратып, "қытай тілінде сөйлейтін" мұсылмандар деп сипаттады; Патрисия Шиани Ведани және Лара Макони тибет жазуымен жазатын тибет жазушылары мен "қытай тілінде" немесе "синофондық" тибет жазушыларын ажыратты. Бұл ғалымдардың терминді қолдануының басты мақсаты анықтама беру болғанымен, олардың ішкі ниеті атау арқылы контрастты нақтылау болып табылады: Вонг синофондық қытай-американдық әдебиетті атап көрсету арқылы ғалымдардың ағылшын тіліне бейімділігін аңғарды және американдық әдебиеттің көптілді екенін көрсетті; Кроссли, Равски және Липман Қытайдағы мұсылмандардың әртүрлі тілдерге, тарихқа және тәжірибеге ие екенін атап көрсетті; Шиани Ведани мен Макони "отарлаушының тілінде" жазатын және тілдік ерекшеліктермен байланысты тибет жазушыларының жағдайын көрсетті. (2013:8)

Қытай тілінде сөйлейтін елдер

Қытай тілі бес ел мен аумақтың ресми тілі болып табылады. Қытай тілі бір тіл емес, бір-бірімен байланысты тілдердің тобы. Алайда, Сингапурды қоспағанда, ресми тіл ретінде қолданылатын барлық елдер мен аумақтардың үкіметтері әкімшілік және білім беру саласында қолданылатын ресми түрін көрсету үшін "қытай" деген атауды пайдаланады. Мандарин тілі Қытай Халық Республикасының (ҚХР) және Қытай Республикасының (Тайвань) жалғыз ресми тілі, сондай-ақ Сингапурдың төрт ресми тілінің бірі. Бұған қоса, ол Біріккен Ұлттар Ұйымының алты ресми тілінің бірі болып табылады. Кантон тілі Гонконг пен Макаоның ресми тілі (тиісінше, ағылшын және португал тілдерімен қатар), және осы аймақтарда мандарин тіліне қарағанда басым түрде қолданылады.

Шетелдік қауымдастықтар

Шетелдегі қытайлар мен қытай тілді қауымдастықтар бүкіл әлемде кездеседі, олардың ең көп саны Оңтүстік-Шығыс Азияның көп бөлігінде және Батыс әлемінің кейбір елдерінде, әсіресе АҚШ, Канада, Австралия, Ұлыбритания және Францияда шоғырланған. Қытай диаспорасының қытай тілін қолдануы мен оның түрлері әртүрлі факторларға байланысты, көбінесе басым қытай тобының атамекені мен тұрғылықты елдің ресми тіл саясатына. Оңтүстік-Шығыс Азияда кантон және хоккиен тілдері қытай тілінің басым түрлері болып табылады, ал бұрынғысы дәстүрлі түрде аймақтағы көптеген этникалық қытайлар арасында лингва франка рөлін атқарады. Қытай халқының саны көп Батыс елдерінде, қалыптасқан қытай қауымдастықтары кантон тілінде сөйлейді, бірақ жаңадан келгендер арасында мандарин тілі көбірек қолданылады. Малайзия – қытай тілін оқыту құралы ретінде пайдалануға рұқсат беретін, қытай тілді елдерден тыс жердегі жалғыз ел. Бұл, негізінен, Малайзия қытайларының ел халқының шамамен төрттен бірін құрауымен және дәстүрлі түрде елдің экономикалық секторындағы ықпалымен байланысты. Мандарин тілі қытай тілі мектептерінде қолданылатын нұсқа болса, хоккиен тілінде сөйлейтіндер этникалық қытай халқының көпшілігін құрайды, ал кантон тілі, әсіресе сауда және бұқаралық ақпарат құралдарында ортақ тіл болып табылады.

Шетел тілі ретінде

ХХ ғасырдың екінші жартысынан бері, әсіресе 1980-жылдардан бастап Қытайдың өзінің экономикалық және саяси күшеюімен бірге, қытай тілінде сөйлейтін әлемнің мандарин тілі бүкіл әлемде танымал шетел тіліне айналды. Мандарин тілі ағылшын, француз, испан және неміс тілдері сияқты кеңінен таралмаса да, Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияда және Батыс елдерінде оқуға түсу көрсеткіштері мен курстар қарқынды түрде өсті. Стандартты мандариннен басқа, кантон тілі де Гонконгтың жаһандық экономикалық маңыздылығы және оның көптеген шетелдегі қытай қауымдастықтарында кең таралғандығының арқасында шетел тілі ретінде кеңінен оқытылады.

Жалпы сілтемелер

Academia Sinica (2012), «Global Sinophonia» атты халықаралық конференция. Бахнер, Андреа (2011 жылдың шілдесі), «Қытай диаспорасындағы Цзинь Цзының дыбысы мен жазуын шолу», Қазіргі қытай әдебиеті мен мәдениеті. Барме, Герми Р. (2005), Жаңа синология туралы: Австралияның қытай зерттеулер қауымдастығының жаңалықтары 3. Cambria Press (2012), Cambria Sinophone World Series, Пенсильвания университеті. (CNRTL) Ұлттық мәтіндік және лексикалық ресурстар орталығы (2012), sinophone, электрондық Trésor de la langue française. Куломбе, Диана және Уильям Л. Робертс (2001), «Англофондық және аллофондық университет студенттерінің екінші тіл үйрену тәжірибесі ретінде француз тілі», Иммиграция және интеграция туралы зерттеулер метрополистегі жұмыс қағазы 01–02, Ванкувердің үздіктер орталығы. Кин, Рут (1988), «Барлығы ақпарат болып табылады: Неміс тіліне аудармада қытай әйелдерінің жазуына кіріспе», Қазіргі қытай әдебиеті 4.2:225–234. Льюис, М. Пол (ред.) (2009), Этнолог: Әлем тілдері, 16-шы басылым, SIL International. Мейр, Виктор (2012), «Синофон және Синосфера», Тіл журналы. Макдональд, Эдвард (2011), «'中国通' немесе 'Кинофон'? Қытай тілі оқытуының саяси экономикасына қарай», China Heritage Quarterly 25. Лу, Шелдон Сяопен (2007), «Ши Шу Мейдің «Визуалдылық және сәйкестік: Тынық мұхит арқылы синофондық артикуляциялар» еңбегіне шолу», Қазіргі қытай әдебиеті мен мәдениеті. Саусси, Хаун (2012), «Телефонда», Printculture. Ши, Шу Мей (2004), «Жаһандық әдебиет және тану технологиялары», PMLA 119.1, 16–30. Ши, Шу Мей (2005), «Тынық мұхит арқылы синофондық артикуляциялар», Остазиаттық семинар: қытай диаспорасы және жер аудару тәжірибесі, Цюрих университеті. Ши, Шу Мей (2007), «Визуалдылық және сәйкестік: Тынық мұхит арқылы синофондық артикуляциялар», Калифорния университетінің баспасы. Ши, Шу Мей (2010), «Теория, Азия және Синофон», Постколониалды зерттеулер 13.4:465–484. Ши, Шу Мей (2011), «Синофон тұжырымдамасы», PMLA 126.3, 709–718. Ши, Шу Мей, Чиен Хсин Цай және Брайан Бернардс (ред.) (2013), «Синофондық зерттеулер: сындық оқырман», Колумбия университетінің баспасы. Торнбер, Карен (2012 жылдың маусымы), Цзин Цзының «Дыбыс және жазу қытай диаспорасында» еңбегіне шолу, Гарвардтың Азия зерттеулері журналы, 72.1, 195–202. Цу, Цзин (2010), «Дыбыс және жазу қытай диаспорасында», Гарвард университетінің баспасы. Цу, Цзин (2011), «Жаңа аймақтық зерттеулер және қозғалыстағы тілдер», PMLA 126.3, 693–700. Цу, Цзин (2010), «Эпилог: Синофон жазбалары және қытай диаспорасы», Стивен Оуэн және Канг и Сунь Чан (ред.), «Кембридж қытай әдебиетінің тарихы» 704–712. Цу, Цзин (2010), «Синофоника және қытай тілінің ұлттандырылуы», Цзин Цу және Дэвид Дер Вэй Ванг (ред.), «Global Chinese Literature: Critical Essays», Brill. Цу, Цзин және Дэвид Дер Вей Ванг (ред.) (2010), «Жаһандық қытай әдебиеті: сындық очерктер», Brill.

Academia Sinica (2012), International Conference on "Global Sinophonia" 「全球華語文化」國際研討會. Bachner, Andrea (July 2011), "Review of Jing Tsu's Sound and Script in Chinese Diaspora", Modern Chinese Literature and Culture. Barmé, Geremie R. (2005), On New Sinology : Chinese Studies Association of Australia Newsletter 3. Cambria Press (2012), Cambria Sinophone World Series, University of Pennsylvania. (CNRTL) Centre National de Ressources Textuelles et Lexicales (2012), sinophone, electronic Trésor de la langue française. Coulombe, Diane and William L. Roberts (2001), "The French as a second language learning experience of anglophone and allophone university students ", Research on Immigration and Integration in the Metropolis Working Paper Series 01–02, Vancouver Centre of Excellence. Keen, Ruth (1988), "Information Is All That Counts: An Introduction to Chinese Women's Writing in German Translation", Modern Chinese Literature 4.2:225–234. Lewis, M. Paul ed. (2009), Ethnologue: Languages of the World, 16th edition, SIL International. Mair, Victor (2012), "Sinophone and Sinosphere", Language Log. McDonald, Edward (2011), "The '中国通' or the 'Sinophone'? Towards a political economy of Chinese language teaching", China Heritage Quarterly 25. Lu, Sheldon Hsiao peng (2007), "Review of Shih Shu mei's Visuality and Identity: Sinophone Articulations across the Pacific", Modern Chinese Literature and Culture. Saussy, Haun (2012), "On The Phone", Printculture. Shih, Shu Mei (2004), "Global Literature and the Technologies of Recognition", PMLA 119.1, 16–30. . Shih, Shu mei (2005), "Sinophone Articulations Across the Pacific", Ostasiatisches Seminar: Chinese Diasporic and Exile Experience, Universität Zürich. Shih, Shu mei (2007), Visuality and Identity: Sinophone Articulations across the Pacific, University of California Press. Shih, Shu Mei (2010), "Theory, Asia and the Sinophone", Postcolonial Studies 13.4:465–484. Shih, Shu mei (2011), "The Concept of the Sinophone", PMLA 126.3, 709–718. . Shih, Shu mei, Chien hsin Tsai, and Brian Bernards, eds. (2013), Sinophone Studies: A Critical Reader, Columbia University Press. Thornber, Karen (June 2012), Review of Jing Tsu's Sound and Script in Chinese Diaspora, Harvard Journal of Asiatic Studies, 72.1, 195–202. . Tsu, Jing (2010), Sound and Script in Chinese Diaspora, Harvard University Press. Tsu, Jing (2011), "New Area Studies and Languages on the Move", PMLA 126.3, 693–700. . Tsu, Jing (2010), "Epilogue: Sinophone Writings and Chinese Diaspora", in Stephen Owen and Kang i Sun Chang, eds., Cambridge History of Chinese Literature 704–712. Tsu, Jing (2010), "Sinophonics and the Nationalization of Chinese", in Jing Tsu and David Der wei Wang, eds., Global Chinese Literature: Critical Essays, Brill. Tsu, Jing and David Der wei Wang, eds. (2010), Global Chinese Literature: Critical Essays, Brill.