Кіріспе

12-ші Аббасид халифасы (862–866 жылдары таққа отырған) Абу әл-Аббас Ахмад ибн Мұхаммед ибн Мұхаммед (أبو العباس أحمد بن محمد بن محمد; 836 – 17 қазан 866), көбінесе әл-Мустағин (836 – 17 қазан 866) деген тақ есімімен танымал, 862 жылдан 866 жылға дейін "Самаррадағы тәртіпсіздік" кезеңінде Аббасид халифасы болды. Бұрынғы халифа әл-Мунтасирдің (кейінгісін тағайындамаған) қайтысынан кейін түркі әскери басшылары оның орнын басу үшін кеңес өткізді. Олар әл-Мутаз бен оның бауырларын қабылдағысы келмеді, сондықтан әл-Мутавкилдің жүрегі жақын туысы Ахмад ибн Мұхаммедті (أحمد بن محمد) сайлады. Ол әл-Мустағин би Алла (المستعين بالله – "Құдайдан жәрдем іздеуші") деген тақ есімін алды. Бағдадтағы араб және басқа да әскерлер бұл таңдауға наразылық білдіріп, жиынға шабуыл жасап, түрмені бұзып, қару-жарақтарды тонады. Олар түркі және бербер әскерлерінен шабуылға ұшырады, және көптеген адам қаза тапқан шайқастан кейін жеңіліске ұшырады. Бағдад халифалық енді арабтардың пікіріне емес, басқалардың қолына өткенін білуге тиіс болды.

Туған жері мен шыққан тегі

Ахмад ибн Мұхаммед (кейін әл-Мустаин атанған) – Аббасид әмірі Мұхаммед ибн әл-Мутасимнің ұлы, ал анасы Сицилия провинциясынан шыққан Махариқ атты қызметші әйел болған. Әл-Мустаин халифа әл-Мутасимнің (833–842 жылдары билік еткен) немересі еді. Ол халифа әл-Ватиктың (842–847 жылдары билік еткен) және халифа әл-Мутаваккилдің (847–861 жылдары билік еткен) сіңілі баласы болды. Оның әкесі, халифа әл-Мутаваккил (847–861 жылдары билік еткен) өлімінен кейін халифалықты өз ұлдарына мұра етуге мүмкіндік беретін мұрагерлік жоспарын жасады; ол ең үлкен ұлы әл-Мунтасирмен, одан кейін әл-Мутаззбен және үшінші болып әл-Муайядпен алмастырылуы тиіс еді. 861 жылдың желтоқсан айында әл-Мутаваккилді түркі әскери шенеуніктер тобы өлтірді, бұл әл-Мунтасирдің қолдауымен болған болуы мүмкін. Әл-Мунтасирдің қысқа билігі (861–862 жылдары) кезінде түркілер оны әл-Мутазз бен әл-Муайядты мұрагерлік тізімінен шығаруға мәжбүр етті. Әл-Мунтасир қайтыс болғаннан кейін түркі шенеуніктер жиналып, қайтыс болған халифаның туысы әл-Мустаинды таққа отырғызуға келісті.

Билік

Жаңа халифа дерлік бірден Самаррада әл-Мутазды қолдау үшін болған үлкен бүлікке тап болды; бүлікшілер әскерилермен басылды, бірақ екі тараптан да ауыр шығындар болды. Әл-Мустаин, әл-Мутаз немесе әл-Муайяд халифатқа талап етуі мүмкін деп уайымдап, бірінші кезекте оларды сатып алуға тырысты, содан кейін түрмеге тастады. Бағдадтың әкімі қаланы бағынуға көндірді, және содан кейін мұрагерлік бүкіл елде мойындалды. Түрік және бербер әскерлерінің қаупінен сескенген әл-Мутаз бен оның бауыры, таққа отыру құқығынан бас тарды және олар қорғау үшін тұтқынға алынды. Түріктердің қабылдаған шешімін қайта қарауға жасаған екінші әрекетінен кейін, әл-Мутаз бен оның бауыры өлім жазасына кесілуге жақын болды, бірақ уәзір араласып, олардың өмірін сақтап қалды. Бұл мейірімділігі үшін түрік әскері оның мүлкін тартып алды, ал ол өзі Критке жер аударылды. Шындығында, империяның билігі іш және сырт жағынан түріктердің қолына өтті. 863 жылы мұсылманның христиандарға қарсы жорысы нашар жүріп жатты. Армения мен Кіші Азиядағы екі корпустың, басшыларымен бірге, шамамен 8000 сарбазы Лалакаон шайқасында қаза тапты. Бұл жаңалық Бағдада ашу мен бүліктерге себеп болды. Қасиетті соғыс туралы ежелгі шақыру көшелерде жаңырады. Халық дінді қиратқан түріктерді, халифаларын өлтіргенін және өздеріне қанағаттанғандарын тағайындағанын айыптады. Мұндай айқай-шумен қала көтеріліске шықты; түрмелер бұзылды және көпірлер өртелді. Бірақ Бағдад енді өзінің билеушілеріне диктат етей алмайтын, тек бүлікке қана қабілетті болды. Дегенмен, күресу рухы айналасындағы провинциялардан адамдарды тартуға жеткілікті болды, олар сенімсіздерге қарсы күресу үшін еркін сарбаздар ретінде жиналды. Бірақ түріктер мен халифтің бұл мәселелерге қызығушылығы жоқ еді. 864 жылы оның әскерлері Әлид Яхья ибн Омардың бүлігін және Химстегі көтерілісті басты. 865 жылы әл-Мустаиннің өзі үшін соңғы сәт жақындады. Түрік басшыларының арасындағы келіспеушіліктер әл-Мустаинды үлкен қауіпке ұшыратқаннан кейін, ол тағы екі түрік басшысы, Буға әл-Шараби (Буға әл-Сағир деп белгілі) және Васиф әл-Түркімен бірге Самаррадан шығыс Бағдадқа бару үшін қайыққа отырды. Түріктер оның артынан капитандықтарының тобын жіберіп, Самарраға оралуын сұрады. Бірақ халифа бас тартты, және екі тарап арасында қатыгез сөздер айтылды, соның салдарынан түрік сөйлеушісінің бірінен соққы алды. Бұл қорлау түрік офицерлерін ашуландырды, және Самарраға оралғаннан кейін түрік әскері бірге көтеріліп, әл-Мутазды тұтқыннан шығарып, оны халиф ретінде құттықтады. Бірнеше апта ішінде оның бауыры Әбу Ахмад әл-Муваффак 50 мың түрік және 2000 бербермен Бағдадты қоршап алды, бұл қоршау 865 жыл бойына жалғасты.

Әл-Мутаздың пайдасына бас тарту

Бағдадты қоршау созыла берген сайын, ол күтілген нәтижені беруге бастады. Азық-түлік пен ақша бірте-бірте азайды, халық арасында наразылық күшейді. Тамыз айының басында Аббасид әулетінің бір тобы Мұхаммед ибн Абдуллаға жалақыларының төленбей жатқанына шағымданды. Қаладағы жағдай нашарлаған сайын, Мұхаммед күшпен жеңіске жеткізу мүмкін емес екеніне көз жеткізді. Қараша айының соңына дейін, әл-Мустаиннің білімі мен рұқсатысыз, ол әл-Мутазбен әл-Мустаиннің тапсыруы туралы келіссөздер бастады. Мұхаммед пен әл-Мутаз келіссөздерді бастаған кезде, ол сәтсіз шабуылға шықты. Шайқастан кейін әл-Мутаз Мұхаммедті адал болмағаны үшін сынады, ал Самарра әскері қоршауды күшейтті. Ұзақ өтпей, қаладағы ресурстар таусыла бастады. Халық Мұхаммедтің сарайының алдында жинала бастап, "аштық!" деп айқайлап, проблемаларын шешуді талап етті. Мұхаммед уәделермен халықты тыныштандырды, сонымен бірге әл-Мутазға бейбітшілік туралы ұсыныс жіберді. Ұсынысқа жағымды жауап берілді, 8 желтоқсаннан бастап Әбу Ахмадтың өкілі Мұхаммедпен жеке кездесіп, қақтығысты қалай аяқтау керектігін талқылады. Қоршау желтоқсан айына дейін жалғасқанда, Бағдад халқы алаңдады. 16 желтоқсанда тұрақты жаяу әскер мен қарапайым халық жиналды, біріншілері жалақыларын талап етті, екіншілері азық-түлік бағасының күрт өскеніне шағымданды. Мұхаммед оларды уақытша тарап кетуге көндірді, бірақ екі күннен кейін қалада тәртіпсіздіктер болды, оларды басу қиынға түсті. Осы уақытта Мұхаммед пен Әбу Ахмад арасындағы келіссөздер жалғасты, Мұхаммед Әбу Ахмад лагеріне елшілер жіберді, ал Самарра тұтқындары босатылды. Желтоқсанның соңында екі тарап әл-Мустаинды биліктен шеттету туралы уақытша келісімге келді, Әбу Ахмад қаладағы тапшылықты жеңілдету үшін азық-түлік пен жем-шөппен жүктелген бес кеме жіберді. Бағдад халқы Мұхаммед әл-Мустаинды биліктен шеттетуге келіскенін білгенде, олар сарайдың сыртына жиналды. Әл-Мустаинге адалдығынан және Мұхаммедтің тапсыруы Самарралықтардың қаланы тонауына әкелуі мүмкін деген қорқыныштан, олар сарай қақпаларына шабуыл жасап, күзетшілермен шайқасты. Халықты тыныштандыру үшін әл-Мустаин Мұхаммедпен бірге сарай қақпасының үстінде пайда болды және ол әлі де халифа екенін және ертең жұма намазын өткізетінін уәделеді. Келесі күні, 28 желтоқсанда ол пайда болмады, жауап ретінде Мұхаммедтің қол астындағылардың үйлері тоналып, көпшілік қайтадан Мұхаммедтің сарайына жақындады, бұл әл-Мустаинды тағы да көпшілік алдында көрінуге мәжбүр етті. Көп ұзамай ол Мұхаммедтің сарайынан қаланың басқа жеріне көшіп кетті, 866 жылдың 2 қаңтарында Құрбан айт намазын өткізді. Мұхаммед өз кезегінде әл-Мустаиннің мүддесін қорғап жатқанын халыққа сендіруге тырысты, сонымен бірге Әбу Ахмадпен тапсыру шарттары туралы келіссөздерді жалғастырды. 7 қаңтарда Мұхаммед пен Әбу Ахмад Шаммасия қақпасының сыртындағы шатыр астында кездесті, екі адам мемлекеттік кірістерді бөлісуге келісті, екі бөлігі Түріктерге, ал бір бөлігі Мұхаммед пен Бағдад әскеріне берілді, ал әл-Мустаин әскерлердің жалақысының бір бөлігіне жауапты болды. Келесі күні Мұхаммед әл-Мустаинге барып, оны тақтан бас тартуға көндіруге тырысты. Әл-Мустаин бастапқыда қарсылық көрсетті, бірақ түрік офицерлері Васиф пен Буға Мұхаммедтің жағында екенін мәлімдегеннен кейін, ол орнынан түсуге келісті. Әл-Мустаиннің бас тартуының шарты ретінде оған Хижазда мүлік берілуі және Мекке мен Медина қалалары арасында саяхаттауға рұқсат етілуі керек еді. 12 қаңтарда Мұхаммед әл-Мустаин өзіне ісін сеніп тапсырғанына куәлік ету үшін бірнеше судьялар мен заңгерлерді алып келді. Делегаттар бас тарту шарттарын әл-Мутазға жеткізді, ол құжатқа қол қойып, шарттармен келісті. Делегаттар 24 қаңтарда қол қойылған құжатты Бағдадқа қайтарды, оларға әл-Мустаиннің әл-Мутазға адал болуын қамтамасыз ету үшін жіберілген елшілер тобы еріп барды. 25 қаңтарда Бағдадтың барлық мешіттерінде әл-Мутаз халифа деп жарияланды.

Өлім

866 жылдың басында, қастандықтар мен сатқындықтардың арасында қалған әл-Мустаин, әл-Мутаздың пайдасына тақтан басқанын қауіп-қорқыту мен уәделер арқылы қабылдауға көндірілді. Ол Мәдинада жеткілікті қаражатпен өмір сүруі керек еді. Келісімдерге қол қойылған соң, Бағдад әкімі әл-Мустаиннің министрлері мен сарайлықтарын қабылдады, оларға бұл қадамды жақсылық үшін жасағанын және одан әрі қан төгілуді тоқтату үшін жасағанын сендіріп, жаңа халифаға құрмет көрсету үшін Самараға жіберді. Әл-Мутаз келісімдерді бекітіп, 252 жылы Бағдадты иеленді. Ол сондай-ақ, әл-Мустаинге Самаррадан анасы мен отбасын жіберді, бірақ олардың барлық мүлкін алдынан өткізіп алған соң. Мединада тынығу іздеген әл-Мустаин Бағдадта ұсталды. Ол 866 жылдың 17 қазанында әл-Мутазтың бұйрығымен өлімге кесілді. Әл-Мустаиннің басын халифаға әкелген қазақ: "Міне, көріңіз, сіздің туысыңыздың басы!" деді. Әл-Мутаз шахмат ойнап тұрып: "Шетке қойыңыз, мен ойынды бітіргенше күтіңіз", - деп жауап берді. Одан кейін, бұл әл-Мустаиннің басы екеніне көз жеткізген соң, ол кісі өлтірушіге 500 динар сыйлық беруді бұйырды.

Бастапқы

Бұл мәтін Уильям Мьюрдің "Халифат: өрлеуі, төмендеуі және құлауы" атты авторлық құқығы бұзылмаған еңбегінен алынған.