Ал-Мутаmid: Аббасид халифасы және Самаррадағы тәртіпсіздіктің соңы

Кіріспе

15-ші Аббасид халифасы (870–892 жж.) 9-шы ғасырдағы Аббасид халифасы.

Әбул ʿАббас Ахмад ибн Жафар (أبو العباس أحمد بن جعفر; шамамен 842 – 14 қазан 892), кеңірек танымал әл-Муʿтамид ʿаля ллах (المعتمد على الله, 'Құдайға тәуелді') есімдерімен, 870 жылдан 892 жылға дейін Аббасид халифалығының халифасы болды. Оның билеу кезеңі "Самаррадағы анархияның" аяқталуын және Аббасидтердің жаңаруының басталуын білдірді, бірақ ол көбінесе тек есімдік билеуші болды. Әскердің адалдығын сақтаған ағасы әл-Муваффак билікті өз қолында ұстады. 882 жылдың соңында Ахмад ибн Тулунның билеген аймақтарына қашуға жасаған сәтсіз әрекеттен кейін әл-Муʿтамидтің билігі одан әрі шектелді және ол ағасының үй қамауында болды. 891 жылы әл-Муваффак қайтыс болғаннан кейін, оның жақтастары халифаның билігін қайтаруға тырысты, бірақ әл-Муваффактың ұлы әл-Мутадид оларды жеңіп, әкесінің билігін мұраға алды. 892 жылы әл-Муʿтамид қайтыс болғаннан кейін, әл-Мутадид оның орнына халифа болды.

Өмір

Болашақ әл-Мутамид халифа әл-Мутавоккилдің және Фитян есімді куфалық құл қызының ұлы болды. Оның толық аты – Ахмад ибн Әби Жафар, сондай-ақ, Әбу әл-Аббас атауымен және анасы арқылы Ибн Фитян деп те белгілі болды. Түрік қолбасшылары Баяқбақ пен Яржук әл-Мухтадиді тақтан түсіргеннен кейін, әскерилер оны мұрагер етіп таңдап, 870 жылдың 16 немесе 19 маусымында әл-Му'тамид ʿАллаға тәуелді деген патшалық есіммен халифа деп жариялады. 21 маусымда әл-Мухтади өлімге кесілді.

Билік ету және әл-Муаффақпен қарым-қатынас

Әл-Мутамид билікке келгенімен, 861 жылы әл-Мутаваккилдің өлтірілуінен басталган "Самаррадағы дүрбелеңнің" аяқталды. Осы кезеңде провинциялардағы халифалық билік әлсіреп, орталық үкімет Ирактың астаналық аймағынан тыс халифалықтың көп бөлігін бақылаудан шығарды. Батыста Мысыр амбициялы түрік сарбазы Ахмад ибн Тулунның бақылауына өтті, ол Сирияны да бағындыруды жоспарлаған еді. Хурасан мен Ислам Шығысының көп бөлігін Саффарлар, Я'куб ибн әл-Лейт басқарып, Аббасидтердің адал әкімі Мұхаммед ибн Тахирді ығыстырды. Арабия түбегінің көп бөлігі жергілікті билеушілерге қарады, ал Табарстанда радикалды Зайди шиит әулеті билікті иеленді. Тіпті Иракта да Зандж құлдарының көтерілісі басталып, Бағдадқа қауіп тудырды, ал оңтүстікте Қарматиян қозғалысы күшейді. Бұған қоса, әл-Мутамидтің беделі іштен сырғи бастады, себебі бұрынғы жылдардағы төңкерістерде нақты билік элиталық түрік әскерлеріне және әл-Мутамидтің бауыры Әбу Ахмад Талхаға тиесілі болды. Ол халифаттың бас әскери қолбасшысы ретінде халифалық үкімет пен түріктер арасындағы делдалдық қызмет атқарды. 869 жылы халифа әл-Мутаз қайтыс болғанда, Бағдадта оны халифа етіп сайлауды талап ететін халықтық қозғалыс болды. Ағасынан өзгеше, әл-Мутамид саясаттан тәжірибесіз болды және сенім арта алатын билік базасы болған жоқ. Түрік әскері әл-Мухтадиді өлтірген кезде Әбу Ахмад Меккеде болды. Ол дереу солтүстікке Самарраға беттеп, Мұса ибн Буғамен бірге әл-Мутамидті ығыстырып, үкіметті өз қолына алды. Осылайша, әл-Мутамид биліктегі қуыршаққа айналды, және оның билігінің соңына дейін солай болды. Ұзақ уақыт өтпей, Әбу Ахмадқа халифалық биліктегі жерлердің көп бөлігін қамтитын кең көлемді әкімшілік берілді: Батыс Арабия, Бағдадпен бірге Оңтүстік Ирак және Фарс. Өзінің билігін нығайту үшін ол халифаларға тән құрметті атауды қабылдады – "әл-Муваффақ би Алла". Нақты биліктің қалдықтары ретінде әл-Мутамид өзінің уәзірлерін тағайындау құқығын сақтап қалды, бастапқыда әл-Мутаваккилге қызмет еткен тәжірибелі Убайд Алла ибн Яхья ибн Хаканды таңдады. Халифалық кезеңінде халифа белгілі бір еркіндікке ие болды, бірақ 877 жылы қайтыс болғаннан кейін оның орнын әл-Муваффақтың хатшысы Сүлеймен ибн Вахб басты. Бірақ Ибн Вахб көп ұзамай қызметтен алынып, оның орнын Исмаил ибн Булбул басты. Алайда, нақты билік әл-Муваффақтың жаңа хатшысы Саид ибн Махладтың қолында болды, 885 жылы оның қызметтен алынуына дейін. Содан кейін Ибн Булбул әл-Мутамид пен әл-Муваффақтың жалғыз уәзірі болды. 875 жылдың 20 шілдесінде әл-Мутамид мемлекет басқаруын және мұрагерлігін ресми түрде шешті: оның кәмелетке толмаған ұлы Жафарға "әл-Муфаувад илалла" деген құрметті атау берілді, ол мұрагер болып тағайындалды және Халифаттың батыс жартысы – Ифрикия, Мысыр, Сирия, Джазира және Мосул, Армения, Михражанқадақ және Хулван оған берілді, ал әл-Муваффаққа шығыс провинциялар берілді және ол екінші мұрагер болып тағайындалды, егер халифа әл-Муфаувад кәмелетке толмаған кезде қайтыс болмаса. Бірақ іс жүзінде әл-Муфаувад ешқандай билік жүргізбеді, ал әл-Муваффақ әл-Муфаувадтың сенімді өкілі Мұса ибн Буға арқылы батыс провинцияларды басқаруды жалғастырды. Әл-Муваффақтың билігі Халифаттың барлық бағыттарындағы әскери қауіп-қатерлермен күшейді, себебі ол әскердің адалдығына ие болды. 876 жылдың сәуір айында әл-Муваффақ пен Мұса ибн Буға Дейр әл-Ақұл шайқасында Я'куб ибн әл-Лейттің Бағдадты басып алу әрекетін жеңіп, Халифатты құлаудан сақтап қалды. Саффарлардың жеңілісі Аббасилерге оңтүстіктегі Занж көтерілісін басу үшін күштерін шоғырландыруға мүмкіндік берді. Занж көтерілісшілері Төменгі Ирактың көп бөлігін басып алды және Аббасид әскерлеріне бірнеше жеңілістерді сыйлады. 879 жылы әл-Муваффақ өзінің ұлы Әбу'л Аббасқа, болашақ халифа әл-Му'тадидке, Занжға қарсы күрестің басшылығын тапсырды, ал келесі жылы әл-Муваффақ өзі де жорыққа қосылды. Оңтүстік Ирактың батпақтарындағы бірнеше шайқаста Аббасид әскерлері Занжды олардың астанасы Мухтараға қарай кері тартты, ол 883 жылдың тамызында құлады.

The accession of al Mu'tamid brought an end to the turmoils of the "Anarchy at Samarra", which had begun with the murder of al Mutawakkil in 861. Caliphal authority in the provinces collapsed during that period, with the result that the central government lost effective control over most of the Caliphate outside the metropolitan region of Iraq. In the west, Egypt had fallen under the control of the ambitious Turkish soldier Ahmad ibn Tulun, who also had designs on Syria, while Khurasan and most of the Islamic East had been taken over by the Saffarids under Ya'qub ibn al Layth, who replaced the Abbasid's loyal governor, Muhammad ibn Tahir. Most of the Arabian peninsula was likewise lost to local potentates, while in Tabaristan a radical Zaydi Shi'a dynasty took power. Even in Iraq, a rebellion of the Zanj slaves had begun and soon threatened Baghdad itself, while further south the Qarmatians were a nascent threat. In addition, al Mu'tamid's position was undermined from within, as during the coups of the previous years real power had come to lie with the elite Turkish troops, and with al Mu'tamid's brother Abu Ahmad Talha, who, as the Caliphate's main military commander, served as the chief intermediary between the caliphal government and the Turks. When Caliph al Mu'tazz died in 869, there was even popular agitation in Baghdad in favour of his elevation to Caliph. In contrast to his brother, al Mu'tamid appears to have lacked any experience of, and involvement in, politics, as well as a power base he could rely on. At the time al Muhtadi was killed by the Turks, Abu Ahmad was at Mecca. Immediately he hastened north to Samarra, where he and Musa ibn Bugha effectively sidelined al Mu'tamid, and assumed control of the government. Al Mu'tamid was thus quickly reduced to a figurehead ruler, which remained the case for the remainder of his reign. Within a short time, Abu Ahmad was conferred an extensive governorate covering most of the lands still under caliphal authority: western Arabia, southern Iraq with Baghdad, and Fars. To denote his authority, he assumed an honorific name in the style of the caliphs, al Muwaffaq bi Allah. As one of the few vestiges of actual power, al Mu'tamid retained the right to appoint his own viziers, originally choosing the experienced Ubayd Allah ibn Yahya ibn Khaqan, who had already served al Mutawakkil. During his caliphate, the Caliph retained some freedom of action, but after his death in 877, he was replaced by al Muwaffaq's secretary, Sulayman ibn Wahb. Ibn Wahb was soon disgraced and replaced as vizier by Isma'il ibn Bulbul. Real power however lay again with al Muwaffaq's new secretary, Sa'id ibn Makhlad, until his own disgrace and downfall in 885, after which Ibn Bulbul became the sole vizier to both al Mu'tamid and al Muwaffaq. On 20 July 875, al Mu'tamid formally arranged for the governance of the state and his succession: his underage son Ja'far was given the honorific name al Mufawwad ila llah, was named heir apparent and assigned the western half of the Caliphate—Ifriqiya, Egypt, Syria, the Jazira and Mosul, Armenia, Mihrajanqadhaq and Hulwan— while al Muwaffaq received the eastern provinces and was named second heir, except for the event that the Caliph died while al Mufawwad was still a minor. In practice, al Mufawwad never exercised any real authority, and al Muwaffaq continued to exercise control over the western provinces as well through his trusted lieutenant Musa ibn Bugha, who was named al Mufawwad's deputy. Al Muwaffaq's power was strengthened by the military threats the Caliphate faced on all fronts, since he commanded the loyalty of the army. In April 876, al Muwaffaq and Musa ibn Bugha defeated Ya'qub ibn al Layth's attempt to capture Baghdad at the Battle of Dayr al 'Aqul and saved the Caliphate from collapse. The repulse of the Saffarids then allowed the Abbasids to concentrate their resources in suppressing the Zanj Revolt in the south. The Zanj rebels had managed to capture much of lower Iraq, and inflicted several defeats on the Abbasid troops. In 879, al Muwaffaq's son Abu'l Abbas, the future Caliph al Mu'tadid , was given the command against the Zanj, and in the next year, al Muwaffaq himself joined the campaign. In a succession of engagements in the marshes of southern Iraq, the Abbasid forces drove back the Zanj towards their capital, Mukhtara, which fell in August 883.

Ибн Тулун мен әл-Му'тамидтің Мысырға қашуға тырысуы

Сонымен қатар, әл-Муваффак Ахмад ибн Тулунның батыс провинциялардағы амбицияларымен де күресуге тиіс болды. Ибн Тулун мен Аббасид регенті 875/6 жылы Мысырдан орталық үкіметке үлкен сомада ақша жіберген кезде араздасты. Халифа мен оның өте күшті ағасы арасындағы бәсекелестікке сүйенген Ибн Тулун өз мәртебесін сақтап қалу үшін салықтардың үлкен бөлігін әл-Мутамидке, әл-Муваффактың орнына жіберді: 2,2 миллион алтын динар халифаға, ал оның ағасына бар болғаны 1,2 миллион динар бөлді. Әл-Муваффак, Занжға қарсы күресте провинциялық кірістердің басым бөлігіне өзінің құқылы екенін есептегендіктен, бұл жағдайға ашуланды, сондай-ақ Ибн Тулун мен оның ағасы арасындағы сыбырласуларға наразы болды. Әл-Муваффак Мұса ибн Буғаны Мысырдың губернаторы етіп тағайындады және оны әскерлерімен бірге Сирияға жіберді, бірақ қаржы тапшылығы салдарынан экспедиция Мысырға жетпей тұрып сәтсіз аяқталды. Мұтамидты қолдау және әл-Муваффакқа қарсылық білдірудің ашық белгісі ретінде Ибн Тулун 878 жылы «Имандылардың Әмірінің құлы» (мавля амир әл-муминин) атағын алды. 877/8 жылдары әл-Мутамидтің қолдауымен Ибн Тулунға бүкіл Сирия және Византия империясымен шектесетін Киликия аймағына (Тугур) жауапкершілік жүктеуге мүмкіндік болды. 881 жылы Ибн Тулун өзінің бақылауындағы монета ақырындарында халифа мен оның мұрагері әл-Муфаувадтың есімдерімен қатар өз есімін де қосты. 882 жылдың күзінде Тулунид генералы Лулу' Аббасидтерге көшті, ал Тугур қалалары Тулунид билігін мойындамады, бұл Ибн Тулунды тағы да жеке өзі Сирияға баруға мәжбүр етті. Әл-Мутамид бұл мүмкіндікті Самаррадағы қамауда болғандықтан қашу үшін пайдаланды және шағын сүйемелдемемен Тулунид иеліктеріне бет бұрды. Халифаның елшілері Дамаскіде Ибн Тулунға жетті, ал Мысыр билеушісі Халифаның келуін үлкен үмітпен күтті: мұсылман әлеміндегі саяси заңдылықтың жалғыз көзі оның бақылауында болады және ол Халифаны оның шектен шыққан ағасынан «құтқарушы» ретінде көрсетуге мүмкіндік алады. Алайда Саид ибн Махлад Мосул губернаторы Исхак ибн Кундайды ескертуге үлкерді, ол әл-Мутамидті және оның сүйемелдемесін Эвфрат өзеніндегі әл-Хадитада тоқтатып, жеңіске жетті. Әл-Мутамид (883 жылдың ақпан айында) Самарраға қайтарылды, онда ол Жаусак сарайында дерлік үй қамауына алынды. Мамыр/маусым айларында ол оңтүстікке, Васитке көшірілді, онда әл-Муваффак оны жеке бақылай алды. 884 жылдың наурыз айында ғана билігі жоқ Халифаға Самарраға оралуға рұқсат берілді. Осы уақыт аралығында ол Ибн Тулунды айыптауға және кемінде Ысқақ ибн Кундайды Сирия мен Мысырдың губернаторы етіп тағайындауға міндетті болды. 886/7 жылы Халифа Арменияның көп жылдық билеушісі Ашот I-ге «патша» атағын берді. Армения патшасы Аббасидтер сарайына салық төлеуді және оның жоғарылығын мойындауды жалғастырса да, ол және түрлі кіші армян княздары де-факто тәуелсіз монархтар болды.

At the same time, al Muwaffaq also had to contend with the ambitions of Ahmad ibn Tulun in the western provinces. Ibn Tulun and the Abbasid regent fell out in 875/6, on the occasion of a large remittance of revenue from Egypt to the central government. Counting on the rivalry between the Caliph and his over mighty brother to maintain his own position, Ibn Tulun forwarded a larger share of the taxes to al Mu'tamid instead of al Muwaffaq: 2.2 million gold dinars went to the Caliph and only 1.2 million dinars to his brother. Al Muwaffaq, who in his fight against the Zanj considered himself entitled to the major share of the provincial revenues, was angered by this, and by the implied machinations between Ibn Tulun and his brother. Al Muwaffaq nominated Musa ibn Bugha as governor of Egypt and sent him with troops to Syria, but a lack of funds led to the expedition's failure before even reaching Egypt. In a public gesture of support for al Mu'tamid and opposition to al Muwaffaq, Ibn Tulun assumed the title of "Servant of the Commander of the Faithful" (mawlā amīr al muʾminīn) in 878. With the support of al Mu'tamid, in 877/8 Ibn Tulun managed to be assigned responsibility for the entirety of Syria and the Cilician frontier zone (Thughur) with the Byzantine Empire. In 881, Ibn Tulun added his own name to coins issued by the mints under his control, along with those of the Caliph and heir apparent, al Mufawwad. In the autumn of 882, the Tulunid general Lu'lu' defected to the Abbasids, and the cities of the Thughur rejected Tulunid rule, forcing Ibn Tulun to go once again in person to Syria. Al Mu'tamid used the moment to escape from his confinement in Samarra, and with a small entourage made for Tulunid domains. Messengers from the Caliph reached Ibn Tulun at Damascus, and the ruler of Egypt halted and awaited the Caliph's arrival with great anticipation: not only would the sole source of political legitimacy in the Muslim world reside under his control, but he would also be able to pose as the "rescuer" of the Caliph from his overreaching brother. In the event, however, Sa'id ibn Makhlad managed to alert the governor of Mosul, Ishaq ibn Kundaj, who overtook and defeated al Mu'tamid and his escort at al Haditha on the Euphrates. Al Mu'tamid was brought back to Samarra (February 883), where he was placed under virtual house arrest in the Jawsak Palace. In May/June, he was even moved south to Wasit, where al Muwaffaq could keep an eye on him in person. Only in March 884 was the powerless Caliph allowed to return to Samarra. In the meantime, he was obliged to denounce Ibn Tulun, and appoint—nominally at least—Ishaq ibn Kundaj as governor of Syria and Egypt. In 886/7, the Caliph conferred the title of "king" on the long time ruler of Armenia, Ashot I Although the Armenian king continued to pay tribute to the Abbasid court and recognize its suzerainty, both he and the various minor Armenian princes were de facto independent monarchs.

Әл-Мутадидтің көтерілуі және өлімі

889 жылы әл-Муваффақ ұлы Әбу'л-Аббаспен түсініксіз себептермен дауласып, оны түрмеге қамады. Әл-Муваффақ келесі екі жылды қазіргі Батыс Ирандағы Джибал аймағында жорықтарда өткізді. 891 жылы Бағдадқа қайтып келген кезде әл-Муваффақ өлімге жақын еді. Бағдад гарнизонының басшысы мен уәзир Исмаил ибн Булбул Әбу'л-Аббасты түрмеде ұстап тұрып, билікті әл-Мутамидке беруді жоспарлады. Олар халиф пен оның ұлын қалаға шақырып әкелді. Бірақ Әбу'л-Аббасты ықпалдан шығаруға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды, өйткені ол әскерлер мен қара халық арасында зор құрметке ие болды: әскерлер оны босатып жіберді, ал 2 маусымда әл-Муваффақ қайтыс болған соң Әбу'л-Аббас дереу әкесінің орнына өтті. Әбу'л-Аббас әл-Мутадид билла деген лақап алды және халифа мен әл-Муфаувадтан кейін мұрагерлік тізбегінде әкесінің орнын иеленді. Билігі жоқ әл-Муфаувад 892 жылы 30 сәуірде қызметтен алынды, ал әл-Мутамид 892 жылы 14 қазанда қайтыс болды, "көбікпен тамақтанып, ішіп-жеудің артығынан" (Хью Н. Кеннеди) көз жұмды деген сөз бар, содан кейін әл-Мутадид халифа болып билікке келді. Сондай-ақ, шииттердің он бірінші имамы Әли әл-Хади әл-Мутамидтің бұйрығымен өлтірілді.