9-ғасырдағы Аббас халифаты және әл-Муқтадид биллаһтың билеуі

Кіріспе

Севилья тайфасының 11-ғасырлық билеушісі, 16-шы Аббасид халифасы (892–902)

Әбу әл-Аббас Ахмад ибн Талха әл-Муваффак (أبو العباس أحمد بن طلحة الموفق), 853/4 немесе 860/1 – 5 сәуір 902, көбінесе өзінің билік атауымен әл-Мутадид билла (المعتضد بالله, "Алладан қолдау іздеуші") деп танымал, 892 жылдан 902 жылы қайтыс болғанға дейін Аббасид халифалығының халифасы болды. Әл-Мутадид – әл-Муваффактың ұлы, ол ағасы халифа әл-Мутамидтің тұсында Аббасид мемлекетінің регенті және іс жүзіндегі билеушісі болған. Болашақ әл-Мутадид ханзада кезінде әкесінің басшылығымен түрлі әскери науқандарда, ең бастысы Занж көтерілісін басуда қызмет етті, онда ол маңызды рөл атқарды. 891 жылдың маусымында әл-Муваффак қайтыс болғаннан кейін, әл-Мутадид оның орнын басып, регент болды. Ол тез арада өзінің туысы және мұрагері әл-Муфаувидті ығыстырды; 892 жылдың қазанында әл-Мутамид қайтыс болғанда, ол таққа отырды. Әкесі сияқты, әл-Мутадидтің билігі әскермен тығыз байланысына тәуелді болды. Бұл байланыс алғаш рет Занжға қарсы науқандар кезінде қалыптасты, кейіннен халифтің жеке басқаруымен өткен жорықтарда нығайтылды: әл-Мутадид – барлық Аббасид халифаларының арасында ең белсенді әскери қолбасшы болып танылды. Оның энергиясы мен қабілеті арқасында Аббасид мемлекеті бұрынғы онжылдықтардағы қақтығыстар кезінде жоғалтқан билігі мен провинцияларының бір бөлігін қайтаруға қол жеткізді. Ол бірнеше науқанда Джазира, Туғур және Джибал провинцияларын қайтарып алды, сондай-ақ шығыстағы Саффаридтермен және батыстағы Тулунидтермен келісімге келді, олардың халифалық билігін – көбінесе формалды түрде ғана – мойындауын қамтамасыз етті. Бұл табыстар армияны ұстауға экономиканы толығымен бағыттап қоюдың құнымен келді, бұл орталық фискалдық бюрократияның кеңеюіне және билікке өрлеуіне әкелді, сонымен қатар халифтің ашкөздігіне де ықпал етті. Әл-Мутадид қылмыскерлерді жазалаудағы қатыгездігімен танымал болды, ал кейінгі тарихшылар оның азаптауды кеңінен және шеберлікпен қолданғанын жазды. Оның тұсында астана Бағдадқа қайта көшірілді, онда ол ірі құрылыс жұмыстарын жүргізді. Сунниттік дәстүрлі бағыттың берік қолдаушысы болғанымен, ол Әлидтермен жақсы қарым-қатынас сақтап, табиғат ғылымдарына қызығушылық танытып, ғалымдар мен ғалымдарға халифалық демеушілікті қайта жаңғыртты. Сәттіліктеріне қарамастан, әл-Мутадидтің билігі Халифалықтың тағдырын түбегейлі өзгертуге жеткіліксіз болды, ал ол бастаған қайта жандану мемлекет басшылығындағы қабілетті тұлғалардың болуына тым тәуелді болды. Оның сәл қабілетсіз ұлы және мұрагері әл-Мұқтафидің қысқа билігі де бірнеше маңызды табыстарға қол жеткізді, атап айтқанда Тулунидтердің аумағын аннексиялау, бірақ оның кейінгі мұрагерлерінде оның энергиясы жетіспеді, және қарматтар түрінде жаңа жаулар пайда болды. Сонымен қатар, әл-Мутадидтің билігінің соңғы жылдарында байқалған бюрократиядағы фракциялық жағдай Аббасид үкіметін ондаған жылдар бойы әлсіретіп, ақырында Халифалықтың бірқатар әскери күшті адамдарға бағынуына әкелді, 946 жылы Бағдадты Буйидтер басып алды.

Abū al ʿAbbās Aḥmad ibn Ṭalḥa al Muwaffaq (أبو العباس أحمد بن طلحة الموفق), 853/4 or 860/1 – 5 April 902, better known by his regnal name al Muʿtaḍid bi llāh (المعتضد بالله, "Seeking Support in God"), was the caliph of the Abbasid Caliphate from 892 until his death in 902. Al Mu'tadid was the son of al Muwaffaq, who was the regent and effective ruler of the Abbasid state during the reign of his brother, Caliph al Mu'tamid. As a prince, the future al Mu'tadid served under his father during various military campaigns, most notably in the suppression of the Zanj Rebellion, in which he played a major role. When al Muwaffaq died in June 891 al Mu'tadid succeeded him as regent. He quickly sidelined his cousin and heir apparent al Mufawwid; when al Mu'tamid died in October 892, he succeeded to the throne. Like his father, al Mu'tadid's power depended on his close relations with the army. These were first forged during the campaigns against the Zanj and were reinforced in later expeditions which the Caliph led in person: al Mu'tadid would prove to be the most militarily active of all Abbasid caliphs. Through his energy and ability, he succeeded in restoring to the Abbasid state some of the power and provinces it had lost during the turmoil of the previous decades. In a series of campaigns he recovered the provinces of Jazira, Thughur, and Jibal, and effected a rapprochement with the Saffarids in the east and the Tulunids in the west that secured their—albeit largely nominal—recognition of caliphal suzerainty. These successes came at the cost of gearing the economy almost exclusively towards the maintenance of the army, which resulted in the expansion and rise to power of the central fiscal bureaucracy and contributed to the Caliph's lasting reputation for avarice. Al Mu'tadid was renowned for his cruelty when punishing criminals, and subsequent chroniclers recorded his extensive and ingenious use of torture. His reign saw the permanent move of the capital back to Baghdad, where he engaged in major building activities. A firm supporter of Sunni traditionalist orthodoxy, he nevertheless maintained good relations with the Alids, and was interested in natural sciences, renewing caliphal sponsorship of scholars and scientists. Despite his successes, al Mu'tadid's reign was ultimately too short to effect a lasting reversal of the Caliphate's fortunes, and the revival that he spearheaded was too dependent on the presence of capable personalities at the helm of the state. The brief reign of his less able son and heir, al Muktafi, still saw some major gains, notably the annexation of the Tulunid domains, but his later successors lacked his energy, and new enemies appeared in the form of the Qarmatians. In addition, factionalism within the bureaucracy, which had become apparent during the later years of al Mu'tadid's reign, would debilitate the Abbasid government for decades to come, eventually leading to the subjugation of the Caliphate by a series of military strongmen, culminating in the conquest of Baghdad by the Buyids in 946.

Ерте өмір

Әл-Мутадид Ахмад деп туған, ол Аббасид халифасы әл-Мутаваккилдің ұлдарының бірі Талханың ұлы және Дирар есімді грек құлы (891 жылдың қыркүйек айында қайтыс болды, әл-Русафада жерленді). Оның туған күні белгісіз; ол таққа отырған кезде отыз сегіз немесе отыз бір жаста болғандығы туралы жазбалар бар, сондықтан ол шамамен 854 немесе 861 жылы дүниеге келген. 861 жылы әл-Мутаваккилді оның түрік сақшылары, үлкен ұлы әл-Мунтасирмен бірігіп өлтірді. Бұл Халифаттың астанасы болған Самаррадағы ішкі қырқыстардың кезеңін бастады, ол 870 жылы Ахмадтың әйелі әл-Мутамидтің таққа отыруымен аяқталды. Шын билік, алайда, элиталық түрік құл әскерлерінің және Ахмадтың әкесі Талханың қолына көшті, ол Халифаттың бас әскери қолбасшысы ретінде халифалық үкімет пен түріктер арасындағы басты делдал болды. Халифалар дәстүрімен сәйкес әл-Муваффақ құрметті лақап атын алғаннан кейін, Талха көп ұзамай Халифаттың тиімді билеушісіне айналды, бұл мәртебе 882 жылы әл-Мутамидтің Мысырға қашуға жасаған сәтсіз әрекетінен кейін үй қамауына алынуымен бекітілді. "Самаррадағы анархия" кезінде провинциялардағы халифалық билік құлдырады, нәтижесінде 870 жылдарға қарай орталық үкімет Ирактың астаналық аймағынан тыс Халифаттың көп бөлігіне бақылауды жоғалтты. Батыста Египет түрік құл сарбазы Ахмад ибн Тулунның бақылауына көшті, ол сонымен қатар Сирияны әл-Муваффақпен бөлісуді таластырды, ал Хурасан мен Исламдық Шығыстың көп бөлігін Аббасидтердің адал клиенттері Тахиридтерді ығыстырған парсы әулеті Саффаридтер басып алды. Арабия түбегінің көп бөлігі де жергілікті билеушілерге тиді, ал Табаристан радикальды Зайди шиит әулеті билікті басып алды. Тіпті Иракта да, Төменгі Ирактың плантацияларында жұмыс істеу үшін әкелінген африкалық құлдар Занж көтерілісі Бағдаттың өзіне қауіп төндірді, ал оңтүстікте Қарматиян қозғалысы күшейді. Әл-Муваффақтың регенттігі – құлаудың алдында тұрған Халифатты сақтау үшін үздіксіз күрес болды. Оның Ибн Тулуннан Мысыр мен Сирияны қайтарып алу әрекеттері сәтсіз аяқталды, тіпті соңғысы аумағын кеңейтіп, мұрагерлік билеуші ретінде мойындылыққа ие болды, бірақ ол Бағдатты басып алуға бағытталған Саффарид шабуылын тойтарып, ұзақ күрес соңында Занж көтерілісін басып тастап, Ирактағы Халифаттың өзегін сақтап қалды.

Al Mu'tadid was born Ahmad, the son of Talha, one of the sons of the Abbasid caliph al Mutawakkil , and a Greek slave named Dirar (died September 891, buried in al Rusafa). The exact date of his birth is unknown; as he is variously recorded as being thirty eight or thirty one years old at the time of his accession, he was born around either 854 or 861. In 861, al Mutawakkil was murdered by his Turkish guards in collusion with his oldest son al Muntasir This began a period of internal turmoil, known as the "Anarchy at Samarra" from the site of the Caliphate's capital, which ended in 870 with the rise to the throne of Ahmad's uncle, al Mu'tamid Real power however, had come to lie with the elite Turkish slave soldiers and with Ahmad's own father, Talha, who, as the Caliphate's main military commander, served as the chief intermediary between the caliphal government and the Turks. Assuming the honorific name al Muwaffaq in the style of the caliphs, Talha soon became the effective ruler of the Caliphate, a position consolidated in 882 after a failed attempt by al Mu'tamid to flee to Egypt led to his confinement in house arrest. Caliphal authority in the provinces collapsed during the "Anarchy at Samarra", with the result that by the 870s the central government had lost effective control over most of the Caliphate outside the metropolitan region of Iraq. In the west, Egypt had fallen under the control of the Turkish slave soldier Ahmad ibn Tulun, who also disputed control of Syria with al Muwaffaq, while Khurasan and most of the Islamic East had been taken over by the Saffarids, a Persianate dynasty who replaced the Abbasids' loyal clients, the Tahirids. Most of the Arabian peninsula was likewise lost to local potentates, while in Tabaristan a radical Zaydi Shi'a dynasty took power. Even in Iraq, the rebellion of the Zanj, African slaves brought to work in the plantations of Lower Iraq, threatened Baghdad itself, and further south the Qarmatians were a nascent threat. Al Muwaffaq's regency was thus a continuous struggle to save the tottering Caliphate from collapse. His attempts to recover control of Egypt and Syria from Ibn Tulun failed, with the latter even able to expand his territory and obtain recognition as a hereditary ruler, but he succeeded in preserving the core of the Caliphate in Iraq by repelling a Saffarid invasion aimed at capturing Baghdad, and by subduing the Zanj after a long struggle.

Занж және Тулунидтерге қарсы жорықтар

Занжға қарсы болашақ әл-Мутадид, сол кезде Әбу'л Аббас деп аталған, әскери тәжірибесін алғаш рет жинап, өзінің билігін сипаттайтын тығыз әскерлік байланыстарды орнатты. Әл-Муваффак ұлына ерте жасынан әскери тәрбие берді, жас ханзада шебер ат теріп, өз әскерлері мен жылқыларының жағдайына жеке көңіл бөлетін қамқор қолбасшы болды. 869 жылы көтеріліс басталғаннан кейін он жыл ішінде Занж Ирактың төменгі бөлігінің көп бөлігін, оның ішінде Басра мен Васит қалаларын басып алды және Хузистанға дейін кеңейді. 879 жылы Саффар мемлекетінің негізін қалаушы Яқуб әл-Саффардың қазасы Аббаси үкіметіне Занж көтерілісіне толық назар аударуға мүмкіндік берді, ал 879 жылдың желтоқсанында Әбу'л Аббастың 10 мың әскердің басында қолбасшылыққа тағайындалуы соғыстың шешуші нүктесі болды. Месопотамия батпақтарындағы су операцияларын қамтитын ұзақ және қиын күресте Әбу'л Аббас және оның серіктері – олардың ішінде ұзақ қызмет еткен Зирак әл-Түркі ең көрнектісі – маңызды рөл атқарды. Аббаси әскерлері күшейтілген күштермен, еріктілермен және Занж дезертирлерімен толыққанмен де, әскердің тірегін құраған, басшылық лауазымдарын толтырған және соғыстың ауыр жүгін көтерген элиталық жасақ болды, көбінесе Әбу'л Аббастың жеке басшылығымен. Занжға қарсы тұзақты біртіндеп жабып, 883 жылдың тамызында Аббаси әскерлері олардың әл-Мухтара астанасына шабуыл жасап, көтеріліске нүкте қойды. Ал-Табари жазған тарихта сақталған бұрынғы Занж көтерілісшісінің соғыс туралы егжей-тегжейлі баяндамасы әл-Муваффак пен Әбу'л Аббастың мұсылман мемлекетін қорғап, көтерілісті басудағы батырлар ретіндегі рөлін атап көрсетеді. Бұл сәтті науқан олардың халиф билігін заңдастыру үшін насихат құралына айналды. 884 жылдың мамырында Ибн Тулунның қазасынан кейін екі халифа генералы Исақ ибн Кундаж бен Ибн Абу'л Садж жағдайды пайдаланып, Сириядағы Тулунидтердің иеліктеріне шабуыл жасады, бірақ олардың алғашқы табыстары тез кері қайтарылды. 885 жылдың көктемінде Әбу'л Аббас басқыншылықты басқаруға жіберілді. Ол Тулунидтерді жеңіп, Палестинаға шегінуге мәжбүр етті, бірақ Ибн Кундаж бен Ибн Абу'л Саджбен дауласып, соңғы екеуі науқанды тастап, күштерін кері тартты. 6 сәуірдегі Тавахин шайқасында Әбу'л Аббас Ибн Тулунның ұлы және мұрагері Хумаравайхпен жеке кездесті. Аббаси әміршісі бастапқыда жеңіске жетіп, Хумаравайхты қашуға мәжбүр етті, бірақ өзі жеңіліп, шайқас алаңынан қашып кетті, ал оның әскерінің көп бөлігі тұтқынға алынды. Бұл жеңістен кейін Тулунидтер Жазира мен Византия империясымен шектес аймақтарды (Туғур) кеңейтті. 886 жылы бейбіт келісімге қол қойылды, ол бойынша әл-Муваффак Хумаравайхты 30 жыл бойы Мысыр мен Сирияның мұрагерлік әкімі ретінде тануға мәжбүр болды, оның орнына жылдық салық төледі. Келесі екі жыл ішінде Әбу'л Аббас әкесінің Фарсты Саффарлардың билігінен алуға жасаған сәтсіз әрекеттеріне қатысты.

It was against the Zanj that the future al Mu'tadid—at this time usually referred to by his of Abu'l Abbas—would acquire his first military experience and establish the close army ties that would characterize his reign. Al Muwaffaq gave his son a military upbringing from an early age, and the young prince became an excellent rider and a solicitous commander, who showed personal attention to the state of his men and their horses. Within a decade of the outbreak of the revolt in 869, the Zanj had seized most of lower Iraq, including the cities of Basra and Wasit, and expanded into Khuzistan. In 879 the death of the founder of the Saffarid state, Ya'qub al Saffar, allowed the Abbasid government to fully concentrate its attention against the Zanj rebellion, and Abu'l Abbas' appointment to command in December 879 at the head of 10,000 troops marks the turning point of the war. In the long and hard struggle that followed, which involved amphibious operations in the Mesopotamian Marshes, Abu'l Abbas and his own —of which the long serving Zirak al Turki was the most eminent—played the major role. Although the Abbasid armies eventually swelled with reinforcements, volunteers, and Zanj defectors, it was the few but elite who formed the army's backbone, filling its leadership positions and bearing the brunt of the battle, often under the personal command of Abu'l Abbas. After years of gradually tightening the noose around the Zanj, in August 883 the Abbasid troops stormed their capital of al Mukhtara, putting an end to the rebellion. A detailed account of the war by a former Zanj rebel, preserved in the history written by al Tabari, stresses the role of al Muwaffaq and Abu'l Abbas as the heroes who, in defence of the embattled Muslim state, suppressed the rebellion; the successful campaign would become a major tool in their propaganda effort to legitimize their de facto usurpation of the caliph's power. Following the death of Ibn Tulun in May 884, the two caliphal generals Ishaq ibn Kundaj and Ibn Abu'l Saj sought to take advantage of the situation and attacked the Tulunid domains in Syria, but their initial gains were rapidly reversed. In the spring of 885, Abu'l Abbas was sent to take charge of the invasion. He soon succeeded in defeating the Tulunids and forcing them to retreat to Palestine, but after a quarrel with Ibn Kundaj and Ibn Abu'l Saj, the latter two abandoned the campaign and withdrew their forces. In the Battle of Tawahin on 6 April, Abu'l Abbas confronted Ibn Tulun's son and heir, Khumarawayh, in person. The Abbasid prince was initially victorious, forcing Khumarawayh to flee, but was in turn defeated and fled the battlefield, while much of his army was taken prisoner. After this victory the Tulunids expanded their control over the Jazira and the borderlands (the Thughur) with the Byzantine Empire. A peace agreement followed in 886, whereby al Muwaffaq was forced to recognize Khumarawayh as hereditary governor over Egypt and Syria for 30 years, in exchange for an annual tribute. Over the next couple of years, Abu'l Abbas was involved in his father's ultimately unsuccessful attempts to wrest Fars from Saffarid control.

Түрмеге қамау және таққа көтерілу

Осы кезеңде Әбу әл-Аббас пен оның әкесі арасындағы қарым-қатынас нашарлады, бірақ себебі белгісіз. 884 жылы Әбу әл-Аббас Бағдадта әл-Муваффактың уәзірі Саид ибн Махладқа қарсы бүлік шығарды, мүмкін, жалақы төленбегендіктен. Ақыры, 889 жылы Әбу әл-Аббас әкесінің бұйрығымен тұтқындалып, түрмеге қамалды, онда оған адал жандардың наразылықтарына қарамастан қалды. Ол, әл-Муваффак екі жыл Джибалда болғаннан кейін Бағдадқа оралған 891 жылдың мамырына дейін тұтқында болды. Әл-Муваффак, подаградан (ісік ауруынан) зардап шегіп, өлімге жақын еді; уәзір Исмаил ибн Булбул мен Бағдад қаласының басшысы Әбу әл-Сақр, әл-Мутамидті және оның ұлдарын, соның ішінде мұрагер әл-Муфаувадты шақырып әкелді, жағдайды өздерінің пайдасына айналдыруды үміттенеді. Бірақ Әбу әл-Аббастың әскер мен қара халық арасындағы беделіне байланысты бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Ол әкесінің өлім төсегіне баруға рұхсат алды және әл-Муваффак 2 маусымда қайтыс болғаннан кейін бірден билікті өз қолына алды. Бағдад жұрты қарсыластарының үйлерін тонады, Ибн Булбул қызметтен босатылып, түрмеге тасталды, онда бірнеше айдан кейін нашар ұсталғандықтан қайтыс болды. Ибн Булбулдың жақтастары да Әбу әл-Аббастың әскерлері қолға түскен жағдайда осындай тағдырға ұшырады. Әбу әл-Аббас, «барлық билікке» ие болып, әкесінің барлық лауазымдарына ие болды, халифа мен әл-Муфаувадтан кейін мұрагерлік тізбегіндегі атақ пен орнымен бірге. Бірнеше айдан кейін, 892 жылдың 30 сәуірінде әл-Мутадид өзінің туысын мұрагерліктен толығымен шеттеді. Осылайша, 892 жылдың 14 қазанында әл-Мутамид қайтыс болғаннан кейін, әл-Мутадид халифа ретінде билікті өз қолына алды.

Билік

Шығыстанушы Харольд Боуэн әл-Мутадидтің билікке келгенін былайша сипаттады: Әкесі сияқты, әл-Мутадидтің де билігі әскерилермен тығыз қарым-қатынасына негізделген. Тарихшы Хью Н. Кеннедидің айтуынша, ол «құқықтық негізсіз, тек әскерінің қолдауы арқасында таққа отырды, олар оның халифа болуын ғана емес, сонымен қатар әскери бәсекелестерін жеңіліске ұшыратып, таратуын да қамтамасыз етті». Осыдан оның әскери іс-қимылдарға қызығушылығы артуы заңды, әсіресе ол әскерін жорықтарға жеке басқарып жүретін. Бұл оның ислам дінінің жауынгер халифасы және қорғаушысы ретінде беделін нығайтты; тарихшы Майкл Боннердің пікірінше, «Харун әл-Рашид ойлап тапқан және әл-Мутасим күшейткен ‘ғази халифасы’ рөлі енді әл-Мутадидтің тынымсыз жорықтарында ең жарқын көрінісін тапты». Билігінің бастапқы күндерінен бастап, жаңа халифа Аббасид халифалығының фрагментациясын (бөлінуін) кері қайтаруға кірісті, бұл мақсатқа күш пен дипломатияны қатар қолдана отырып жұмыс істеді. Кеннедидің сөзіне сәйкес, әл-Мутадид белсенді және ынталы жауынгер болғанымен, сонымен қатар «шебер дипломат, жеңіліске ұшырамайтын күштілермен келісімге баруға әрдайым дайын болған».

Тулунидтермен қарым-қатынас

Бұл саясат жаңа халифтің өзінің ең күшті вассалы – Тулунид режиміне қатысты ұстанған келісімшілдік қатысынан бірден көрінді. 893 жылдың көктемінде әл-Мутадид Хумаруайхты Мысыр мен Сирияның тәуелсіз әмірі ретінде мойындап, лауазымын қайта бекітті. Мұның орнына Хумаруайх жыл сайын 300 000 динар, сондай-ақ 200 000 динарлық ескі берешегін төлеуге, ал екі Джазиран провинциясы – Дияр Рабиа мен Дияр Мударды халифалықтың бақылауына қайтаруға келісті. Келісімді нығайту үшін Хумаруайх өзінің қызы Қатр әл-Наданы (“Жауын тамшысы”) халифтің ұлдарының біріне әйел ретінде ұсынды, бірақ әл-Мутадид оны өзіне алуды жөн көрді. Тулунид ханшайымы өзімен бірге миллион динар қалыңдық әкелді, бұл “ортағасырлық араб тарихындағы ең сәнді үйлену тойы” (Тьерри Бьянкис) деп есептелді. Бағдадқа келгенде оның салтанатты процессиясының зәулімдігі мен шағылысы халифа сарайының кедейлігімен күрт контраст жасады. Әңгімеге сүйенсек, әл-Мутадидтің бас евнухі сарайды безендіру үшін бес ғана әсем күміс және алтын шамдан тапты, ал ханшайыммен бірге әрқайсысы сондай шам ұстаған 150 қызметші келді. Сонда әл-Мутадид: “Кел, жасырылайық, әйтпесе кедейлігімізді көрсетеміз” деді. Дегенмен, бұл мәміле әл-Мутадидтің әдейі жасаған “қаржылық тұзағы” болуы мүмкін, өйткені орасан зор қалыңдық Тулунид қазынасын құлатты. Халифалық әулетпен туыстық байланыс құру құрметінен басқа, Тулунидтер көп нәрсеге қол жеткізбеді: Қатр әл-Нада үйленгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды, ал 896 жылы Хумаруайхтың қазасы Тулунид мемлекетін Хумаруайхтың кәмелетке толмаған ұлдарының сенімсіз қолында қалдырды. Әл-Мутадид бұл мүмкіндікті тез пайдаланып, 897 жылы Төгүрдің шекаралық әмірліктерін бақылауына алды, онда Майкл Боннердің сөзімен айтқанда, “[ол] ұзақ үзілістен кейін, жыл сайынғы жазғы жорыққа басшылық ету және Византия империясына қарсы қорғанысты ұйымдастырудың ескі халифалық құқығын қайта иеленді”. Бұдан өзге, Халифалықтың мойындауын алу үшін жаңа Тулунид билеушісі Харун ибн Хумаравейх одан да көп жеңілдіктерге келісуге мәжбүр болды, Хомстан солтүстікке қарайғы Сирияның барлық аймағын қайтарып берді және жылдық салықты 450 000 динарға дейін көтерді. Келесі бірнеше жылда қалған Тулунид аймақтарындағы ішкі қырқыстар мен Қарматиялықтардың шабуылдарының күшеюі Тулунид жақтастарының көптеген бөлігін қайта жанданып келе жатқан Халифатқа ауысуға итермеледі.

This policy became immediately evident in the conciliatory attitude the new Caliph adopted towards his most powerful vassal, the Tulunid regime. In spring 893, al Mu'tadid recognized and reconfirmed Khumarawayh in his office as autonomous emir over Egypt and Syria, in exchange for an annual tribute of 300,000 dinars and a further 200,000 dinars in arrears, as well as the return to caliphal control of the two Jaziran provinces of Diyar Rabi'a and Diyar Mudar. To seal the pact, Khumarawayh offered his daughter, Qatr al Nada ("Dew Drop") as bride to one of the Caliph's sons, but al Mu'tadid chose to marry her himself. The Tulunid princess brought with her a million dinars as her dowry, a "wedding gift that was considered the most sumptuous in medieval Arab history" (Thierry Bianquis). Her arrival in Baghdad was marked by the luxury and extravagance of her retinue, which contrasted starkly with the impoverished caliphal court. According to a story, after a thorough search, al Mu'tadid's chief eunuch could find only five ornate silver and gold candlesticks to decorate the palace, while the princess was accompanied by 150 servants each carrying such a candlestick. Thereupon al Mu'tadid is said to have remarked "come let us go and hide ourselves, lest we be seen in our poverty". On the other hand, the whole affair may have been deliberately plotted by al Mu'tadid as a "financial trap", as the enormous dowry almost bankrupted the Tulunid treasury. Apart from the honour of being linked to the caliphal dynasty, the Tulunids received little in return: Qatr al Nada died soon after the wedding, and the murder of Khumarawayh in 896 left the Tulunid state in the unsteady hands of Khumarawayh's under age sons. Al Mu'tadid swiftly took advantage of this and in 897 extended his control over the border emirates of the Thughur, where, in the words of Michael Bonner, "[he] assumed, after a long hiatus, the old caliphal prerogative of commanding the annual summer expedition and arranging the defence against the Byzantine Empire". In addition, to secure caliphal recognition of his position, the new Tulunid ruler Harun ibn Khumarawayh was forced into further concessions, handing back all of Syria north of Homs, and increasing the annual tribute to 450,000 dinars. Over the next few years, increasing domestic turmoil in the remaining Tulunid domains, and the escalation of Qarmatian attacks, encouraged many Tulunid followers to defect to the resurgent Caliphate.

Жазира, Транскавказия және Византия майданы

Жазирада жаңа халифа түрлі қарсыластармен күресті: шамамен отыз жылдық харижит көтерілісімен қатар, түрлі тәуелсіз жергілікті билеушілер де болды, олардың ішінде Амид пен Дияр Бакрдың Шайбани әмірі Ахмад ибн Иса әш-Шайбани және Тағлиби басшысы Хамдан ибн Хамдун ең белгілілері еді. 893 жылы, харижиттердің ішкі талас-тартыстарға тартылған кезде, әл-Мутадид Шайбандардан Мосулды жаулап алды. 895 жылы Хамдан ибн Хамдун бекіністерінен қуылды, іздестіріліп, тұтқынға алынды. Соңында, харижит көшбасшысы Харун ибн Абдалла 896 жылы Хамданның ұлы Хусейнге жеңіліп, тұтқынға түсті, кейін Бағдатқа жіберілді, онда оны дарға асты. Бұл оқиға Хусейн ибн Хамданның халифалық армиядағы сәнді мансабының бастауы және Хамданид әулетінің Жазирада билікке қадам-қадаммен өрлеуіне әкелді. Ахмад әш-Шайбани 898 жылы қайтыс болғанға дейін Амидті ұстап тұрды, оның орнын ұлы Мұхаммед басып алды. Келесі жылы әл-Мутадид Жазираға оралып, Мұхаммедті Амидтен қуды, және өзінің үлкен ұлы және мұрагері Әли әл-Муқтафиді губернатор етіп тағайындап, провинцияның барлық бөлігін орталық үкімет бақылауына қайта біріктірді. Дегенмен, әл-Мутадид Транскавказиядағы Жазираның солтүстігіндегі халифалық билікті қалпына келтіре алмады, онда Армения мен Әзербайжан дерлік тәуелсіз жергілікті династиялардың қолында қалды. Бұрын Әзербайжанның халифалық губернаторы болған Ибн Әбу'л Садж 898 жылы өзін тәуелсіз деп жариялады, бірақ христиан армян князьдерімен болған қақтығыстар кезінде ол халифаның жоғарылығын қайта мойындады. 901 жылы қайтыс болғаннан кейін оның орнын ұлы Девдад басып алды, бұл аймақта жартылай тәуелсіз Саджид әулетінің бекінуін білдірді. 900 жылы Ибн Әбу'л Садж Тарс қаласының көрнекті тұлғаларымен бірлесіп Дияр Мудар провинциясын басып алуды жоспарлап отыр деген күдік туды, содан кейін халифа оларды тұтқындауға және қаланың флотын өртеп жіберуге бұйрық берді. Бұл шешім Византияға қарсы жүз жылдық соғыста өзін-өзі кемсітуге әкелді, өйткені соңғы онжылдықтарда тарсиандықтар мен олардың флоты Византияның шекаралық провинцияларына жасалған шабуылдарда маңызды рөл атқарды. Сириялық флот, Византияға ислам дініне өткен Дамиан Тарсский басшылығында, 900 жыл шамасында Димитрия портын тонады, ал араб флоты келесі екі онжылдық бойы Эгей теңізінде қиындықтар тудырды, бірақ византиялықтар армян босқындарының келуімен, мысалы Мелияспен күш алды. Византиялықтар шекаралық аймақтардағы бақылауын кеңейте бастады, жеңістерге жетіп, екі империяның арасындағы бұрынғы ешкімнің жерінде жаңа провинциялар (темалар) құрды.

In the Jazira the new Caliph struggled against a variety of opponents: alongside an almost thirty year old Kharijite rebellion, there were various autonomous local magnates, chiefly the Shaybani ruler of Amid and Diyar Bakr, Ahmad ibn Isa al Shaybani, and the Taghlibi chief Hamdan ibn Hamdun. In 893, while the Kharijites were distracted by internal quarrels, al Mu'tadid captured Mosul from the Shayban. In 895 Hamdan ibn Hamdun was evicted from his strongholds, hunted down and captured. Finally, the Kharijite leader Harun ibn Abdallah himself was defeated and captured by Hamdan's son Husayn in 896, before being sent to Baghdad, where he was crucified. This exploit marked the beginning of an illustrious career for Husayn ibn Hamdan in the caliphal armies, and the gradual rise of the Hamdanid family to power in the Jazira. Ahmad al Shaybani retained Amid until his death in 898, being succeeded by his son Muhammad. In the next year, al Mu'tadid returned to the Jazira, ousted Muhammad from Amid, and reunified the entire province under central government control by installing his oldest son and heir, Ali al Muktafi, as governor. Al Mu'tadid was unable, however, to restore effective caliphal control north of the Jazira in Transcaucasia, where Armenia and Adharbayjan remained in the hands of virtually independent local dynasties. Ibn Abu'l Saj, who was now the caliphal governor of Adharbayjan, proclaimed himself independent around 898, although he soon re recognized the Caliph's suzerainty during his conflicts with the Christian Armenian princes. When he died in 901, he was succeeded by his son Devdad, marking the consolidation of the semi independent Sajid dynasty in the region. In 900, Ibn Abu'l Saj was even suspected of plotting to seize Diyar Mudar province with the co operation of the notables of Tarsus, after which the vengeful Caliph ordered the latter arrested and the city's fleet burned. This decision was a self inflicted handicap in the centuries long war against Byzantium; in recent decades the Tarsians and their fleet had played a major role in the raids against the Byzantine frontier provinces. While a Syrian fleet under the Byzantine convert to Islam Damian of Tarsus sacked the port of Demetrias around 900, and Arab fleets would go on to wreak havoc in the Aegean Sea over the next two decades, the Byzantines were strengthened on land by an influx of Armenian refugees, such as Melias. The Byzantines began to expand their control over the border regions, scoring victories and founding new provinces (themes) in the former no man's land between the two empires.

Шығыс пен саффаридтер

Ислам Шығысында халифа Саффарлардың үстемдігін мойындауға мәжбүр болды және олармен бірге өмір сүру жолын орнатты. Бұл қадам, Кеннедидің пікірінше, Саффарларды Тахиридтердің бұрынғы онжылдықтарда пайдаланған одақтастық сияқты серіктестікке тарту ниетінен туды. Осының нәтижесінде Саффар билеушісі Амр ибн әл-Лайс Хурасан, Шығыс Парсы және Фарсқа иелік ету құқығын алды, ал Аббасидтер Батыс Парсыны, атап айтқанда Жибал, Рай және Исфаханды тікелей басқаруға тиіс болды. Бұл саясат халифаға Дулафидтердің территориясын қайтаруға мүмкіндік берді, олар – тағы бір жартылай тәуелсіз жергілікті династия, негізгі орталықтары Исфахан мен Нихаванд қалалары болды. 893 жылы Дулафид Әхмед ибн Абд әл-Азиз ибн Әби Дулаф қайтыс болғаннан кейін, әл-Мутадид жылдам әрекет етіп, ұлы әл-Мұқтафиді Рай, Казвин, Құм және Хамадан қалаларының әкімі етіп тағайындады. Дулафидтер 896 жылы толықтай жойылғанға дейін Карадж және Исфахан маңындағы негізгі аймақтарымен шектелді. Дегенмен, Аббасидтердің осы территорияларға билігі әлсіз болды, әсіресе Табарстан әмірлігінің Зайдилердің жақын орналасуына байланысты. 897 жылы Рай Саффарлардың бақылауына берілді. Аббасидтер мен Саффарлардың Ирандағы серіктестігі ең анық түрде Рай қаласын өздерінің базасы еткен және аймақтағы халифалық және Саффар мүдделеріне қауіп төндірген генерал Рафи ибн Хартамаға қарсы бірлескен күш-жігерінде көрінді. Әл-Мутадид Ахмад ибн Абд әл-Азизді Рафиден Райды қайтарып алуға жіберді. Рафи қашып, Хурасанды Саффарлардан тартып алу үшін Табарстанның Зайдилерімен бірікті. Алайда, Амр халықтың Әлидке қарсы сезімдерін жұмылдырып, Зайдилерден күтілген көмек келмегендіктен, Рафи 896 жылы Хорезмде жеңіліп, қаза тапты. Амр биліктің шыңына жеткен соң, жеңілген бүлікшінің басын Бағдатқа жіберді. 897 жылы халифа Райдың билігін оған тапсырды. Серіктестік 898 жылы Мутадид Амрды Саманидтер басқарған Трансоксиананың губернаторы етіп тағайындағаннан кейін күйреп қалды. Әл-Мутамид Амрды Саманидтермен қақтығысуға итермеледі, бірақ 900 жылы Амр қатты жеңіліп, оларға тұтқынға түсті. Саманид билеушісі Исмаил ибн Ахмад оны Бағдатқа шынжырмен жіберді, онда ол 902 жылы әл-Мутадид қайтыс болғаннан кейін өлім жазасына кесілді. Әл-Мутадид өз кезегінде Амрдың лауазымдарын және губернаторлықтарын Исмаил ибн Ахмадқа берді. Халифа Фарс пен Кирманды қайтаруға да тырысты, бірақ Амрдың немересі Тахир басқарған Саффарлардың қалдықтары Аббасидтердің осы провинцияларды басып алу әрекеттерін бірнеше жыл бойы тойтарып берді. Аббасидтер 910 жылы ғана құнды Фарс провинциясын қайтаруға қол жеткізді.

In the Islamic East, the Caliph was forced to acknowledge the reality of the Saffarids' domination and established a modus vivendi with them, perhaps hoping, according to Kennedy, to harness them in a partnership analogous to that which the Tahirids had enjoyed in previous decades. Consequently, the Saffarid ruler Amr ibn al Layth was recognized in his possession of Khurasan and eastern Persia as well as Fars, while the Abbasids were to exercise direct control over western Persia, namely Jibal, Rayy and Isfahan. This policy gave the Caliph a free hand to recover the territories of the Dulafids, another semi independent local dynasty, that were centred on Isfahan and Nihavand. When the Dulafid Ahmad ibn Abd al Aziz ibn Abi Dulaf died in 893, al Mu'tadid moved swiftly to install his son al Muktafi as governor in Rayy, Qazvin, Qum and Hamadan. The Dulafids were confined to their core region around Karaj and Isfahan, before being deposed outright in 896. Nevertheless, the Abbasid hold over these territories remained precarious, especially due to the proximity of the Zaydi emirate in Tabaristan, and in 897 Rayy was handed over to Saffarid control. The Abbasid–Saffarid partnership in Iran was most clearly expressed in their joint effort against the general Rafi ibn Harthama, who had made his base in Rayy and posed a threat to both caliphal and Saffarid interests in the region. Al Mu'tadid sent Ahmad ibn Abd al Aziz to seize Rayy from Rafi, who fled and made common cause with the Zaydis of Tabaristan in an effort to seize Khurasan from the Saffarids. However, with Amr mobilizing the anti Alid sentiments of the populace against him and the expected assistance from the Zaydis failing to materialize, Rafi was defeated and killed in Khwarazm in 896. Amr, now at the pinnacle of his power, sent the defeated rebel's head to Baghdad, and in 897 the Caliph transferred control of Rayy to him. The partnership finally collapsed after Mu'tadid appointed Amr as governor of Transoxiana in 898, which was ruled by his rivals, the Samanids. Al Mu'tamid deliberately encouraged Amr to confront the Samanids, only for Amr to be crushingly defeated and taken prisoner by them in 900. The Samanid ruler, Isma'il ibn Ahmad, sent him in chains to Baghdad, where he was executed in 902, after al Mu'tadid's death. Al Mu'tadid in turn conferred Amr's titles and governorships on Isma'il ibn Ahmad. The Caliph also moved to regain Fars and Kirman, but the Saffarid remnant under Amr's grandson Tahir proved sufficiently resilient to thwart the Abbasid attempts to capture these provinces for several years. It was not until 910 that the Abbasids managed to regain the coveted Fars province.

Шектестік пен бөлшектенудің көтерілуі

9 ғасырдың барысында шиит ағымдарына негізделген жаңа қозғалыстар пайда болды, олар қалыптасқан үкіметтерге қарсылықтың басты күші ретінде хариджизмді ығыстырды. Олар алғашқы табыстарын Аббасид империясының шет аймақтарында көрсетті: 897 жылы Йеменде Табаристанды Зайдилер басып алғандай, сондай жағдай қайталанды. Әл-Мутадид тұсында халифалықтың орталық аймақтарына жақын жаңа қауіп пайда болды: карматтар. 874 жылы Куфада құрылған радикалды исмаили тобы, карматтар бастапқыда Савадта (Төменгі Ирак) ұсақ-көкейкездік тудырған, бірақ 897 жылдан кейін олардың күші қорқынышты деңгейге жедел өсті. Әбу Саид әл-Жаннаби басшылығымен олар 899 жылы Бахрейнді басып алды, ал келесі жылы әл-Аббас ибн Амр әл-Ганави бастаған халифалық әскерін жеңді. Әл-Мутадидтің қайтысынан кейін карматтар "Аббасидтер Зандж заманынан бері кездескен ең қауіпті жаулар екенін дәлелдеді" (Кеннеди). Осы уақытта куфалық исмаили миссионері Әбу Абдалла әл-Шии Меккеге қажылық сапары барысында Кутама берберлерімен байланыс орнатты. Оның насихаттау әрекеттері олардың арасында тез нәтеже берді, және 902 жылы ол Аббасидтердің қарауында болған Аглабидтердің Ифрикия әмірлігіне шабуылдар жасауды бастады. 909 жылы оның жаулауы аяқталып, Фатимид халифатының негізі салынды.

Фискалдық саясат

Аббасидтер әскері әл-Мутасимнің реформаларынан кейін бұрынғы халифа әскерлеріне қарағанда кішірек және кәсіби дағдысы жоғары күштерден тұрды. Әскери тұрғыдан тиімді болғанымен, ол Аббасидтер режимінің тұрақсыздығына қауіп тудырды: түркілер мен халифаттың шеткері аймақтары мен одан тыс жерлерден алынған басқа халықтардан құралғандықтан, халифаттың орталық аймақтарының қоғамынан алшақ жатты, нәтижесінде сарбаздар "ақша үшін ғана емес, тіршілік үшін де мемлекетке толық тәуелді болды" (Кеннеди). Осының салдарынан, орталық үкіметтің жалақысын төлеудегі сәтсіздігі әскери көтеріліс пен саяси дағдарысқа әкелді; мұндай жағдай Самаррадағы анархия кезінде бірнеше рет орын алды. Сондықтан, әскерге үнемі жалақы төлеу мемлекеттің басты міндетіне айналды. Кеннедидің айтуынша, әл-Мутадид билікке келген кездегі қазыналық құжатқа сүйене отырып:

Сонымен қатар, халифаттың қаржылық негізі көптеген салық төлейтін провинциялар орталық үкімет бақылауынан шығып кеткеннен кейін күрт қысқарды. Халифалық үкімет енді Савад пен Төменгі Ирактың басқа да аймақтарының кірісіне көбірек тәуелді болды, олар азаматтық соғыстардың салдарынан және суару жүйесіне немқұрайлы қараудан ауыл шаруашылығы өнімділігінің тез төмендеуін бастан кешірді. Харун әл-Рашид (786–809) тұсында Савад жылдық 102,5 миллион дирхам кіріс әкелді, бұл Мысырдың кірісінен екі еседен астам, ал Сириядан үш есе көп болды; 10 ғасырдың басында ол бұл көрсеткіштің үштен бірінен де аз кіріс әкелді. Жағдай одан әрі ушықты, себебі қалған провинцияларда жартылай тәуелсіз губернаторлар, ірі жер иелері және династия мүшелері, салық жинау құқығын белгілі бір салық төлеу шартымен алып, ірі жер иеліктері құруға мүмкіндік алды, олар көбінесе осы салықты төлемеді. Өздеріне қалған аумақтан түсетін кірісті барынша арттыру үшін Аббасидтер орталық бюрократияның ауқымын және күрделілігін арттырды, провинцияларды кішігірім салық округтеріне бөліп, сондай-ақ салық департаменттерінің санын көбейтті, бұл кіріс жинауды және лауазымды адамдардың қызметін қатаң бақылауға мүмкіндік берді. Бұл қаржылық дағдарысқа қарсы күресу үшін халифа көбінесе жеке өзі кіріс бақылауына белсенді қатысып, Ф. Малти Дуглас айтуынша, "экономияға ұмтылыс, тіпті ашкөздікке жақын" репутациясын қалыптастырды; ол "кәдімгі адам қарауға келмейтін ұсақ есептерді де тексерді" (Гарольд Боуэн). Оның билігі кезінде айыппұлдар мен тәркілеулер көбейді, соның нәтижесінде түскен кіріс, патшалық иеліктен түскен табыспен бірге, тіпті провинциялық салықтың бір бөлігі халифаның жеке қорына түсті. Бұл қор енді салық департаменттері арасында жетекші рөлге ие болды және көбінесе мемлекеттік қазынадан көп ақша сақтады. Әл-Мутадид билігінің соңында, бір кезде бос болған жеке қорында он миллион динар болды. Екінші жағынан, шаруалардың салық жүктемесін жеңілдету мақсатында, 895 жылы халифа салық жылының басталуын наурыздағы Персия жаңа жылынан 11 маусымға дейін өзгертті, бұл "әл-Мутадидтің жаңа жылы" деп аталды, сондықтан жер салығы () енді орақтан кейін жиналды, әдеттегідей сенімсіз бағалаудың орнына.

At the same time, the Caliphate's fiscal basis had shrunk dramatically after so many tax paying provinces were lost from the central government's control. The caliphal government was now increasingly reliant on the revenue of the Sawad and the other areas of lower Iraq, which were witnessing a rapid decline in agricultural productivity due to the disruption of the civil wars and neglect of the irrigation network. In the reign of Harun al Rashid (786–809) the Sawad had provided an annual revenue of 102,500,000 dirhams, more than double the revenue of Egypt and three times that of Syria; by the early 10th century it was providing less than a third of that figure. The situation was further exacerbated by the fact that in the remaining provinces, semi autonomous governors, grandees and members of the dynasty were able to establish virtual latifundia, aided by the system of , a form of tax farming in exchange for a fixed tribute, which they often failed to pay. To maximize their revenue from the territory remaining to them, the Abbasids increased the breadth and complexity of the central bureaucracy, dividing the provinces into smaller tax districts as well as increasing the number of the fiscal departments (s), which allowed for close oversight of both revenue collection and the activities of the officials themselves. To combat this fiscal crisis, the Caliph would often personally devote himself to the supervision of revenue, acquiring a reputation, according to F. Malti Douglas, for "a spirit of economy, verging on avarice"; he was said to "examine petty accounts that a commoner would scorn to consider" (Harold Bowen). Fines and confiscations multiplied under his rule, with the resulting revenue, along with the income from the crown domain and even a portion of the provincial taxation, flowing to the caliphal privy purse The latter now acquired a leading role among the fiscal departments, and it frequently held more money than the public treasury By the end of al Mu'tadid's reign, the once empty privy purse would contain ten million dinars. On the other hand, in a measure aimed to ease the tax burden of the farmers, in 895 the Caliph changed the start of the tax year from the Persian New Year in March to 11 June—which became known as , 'al Mu'tadid's New Year'—so the land tax (') was now collected after the harvest instead of the usually unreliable estimates before.

Бюрократияның өсуі

9 ғасырда Аббасид әкімшілік жүйесі одан әрі кәсібиленді. Провинциялық басқару мұқият зерттеу нысанына айналды, Ибн Хордадбех сияқты географиялық еңбектер Халифаттың провинциялары және олардың жол желілері туралы толық мәліметтер берді, ал Ибн Кутайба сияқты тұлғалар кеңсе жазу өнерін жоғары деңгейде дамытты. Әл-Мутадидтің қаржы саясаты азаматтық бюрократияның беделін арттырды, оның ішінде әсіресе уәзірдің орны биікке көтерілді, тіпті әскер де оны халифаның өкілі ретінде құрметтеді. Сонымен қатар, Әл-Мутадид мемлекеттік қызметкерлер үшін сейсенбі және жұма күндерін демалыс күндері деп белгіледі. Құрамдық тұрғыдан алғанда, Әл-Мутадидтің билеуі мемлекеттің жоғары басшылығы арасындағы сабақтастықпен ерекшеленді. Убайд Алла ибн Сүлеймен ибн Уаб билікке келгеннен бастап 901 жылы қайтыс болғанға дейін уәзір қызметін атқарды, ал оның орнын ұлы Әл-Қасым басты, ол әкесінің қаладан кету кезеңдерінде оның өкілі ретінде жұмыс істеген. Әл-Муваффактың қызметінде болған және қызы халифаның ұлына үйленген азат етілген құл Бадр армия қолбасшысы болып қалды. Қаржылық департаменттерді, әсіресе Савадты, алдымен Бану’л Фураттың ағалары Ахмад пен Әли басқарды, ал 899 жылдан кейін Мұхаммед ибн Дауд және оның жүйесі Әли ибн Иса басшылығымен Бану’л Джарра басқарды. 11 ғасырдың тарихшысы Хилал ас-Сабидің айтуынша, алғашқы әкімшілік команда өте тиімді және үйлесімді болғандықтан, кейінгі ұрпақтар: «Әл-Мутадид, Убайд Алла, Бадр және Ахмад ибн әл-Фурат сияқты халифа, уәзір, қолбасшы және әскердің басшысы болған төрттік тағы болған емес» деген пікірде болды. Бірақ, Мишель Боннер атап өткендей, Әл-Мутадидтің соңғы жылдары «осы бюрократияда фракциялықтардың өсуі байқалды, бұл армияда және қалалық азаматтық өмірде де көрінді». Осы кезден бастап Бану’л Фурат және Бану’л Джарра бюрократиялық династиялары арасындағы қатал бәсекелестік, олардың кең клиенттік желілерімен бірге басталды. Күшті халифа мен уәзір осы қайшылықты бағындыра алғанымен, ол келесі онжылдықтарда Аббасид үкіметінде басымдық құратын болады, фракциялар кеңседе кезектесіп, көбінесе белгілі бір тәжірибеге сәйкес ақша алу үшін өздерінің алдыңғыларын айыптап, жазалап, азаптап отырды. Сонымен қатар, Әл-Қасым ибн Убайд Алла әкесінен мүлдем өзгеше болды: уәзірлікке тағайындалғаннан кейін көп ұзамай Әл-Қасым Әл-Мутадидті өлтіруді жоспарлап, Бадрды өз жоспарына тартуға тырысты. Генерал оның ұсынысын ашуланып қабылдамады, бірақ Әл-Қасымды халифаның кенеттен қайтысы құтқарып қалды. Содан кейін уәзір Әл-Мұқтафиге үстемдік етуге тырысты, Бадрды айыптап, тез арада жазалады және Бану’л Фуратқа қарсы тағы да интригалар жасады.

During the 9th century, the Abbasid administrative system became increasingly professionalized. The provincial administration became a subject of careful study, with geographical works such as Ibn Khordadbeh providing details on the Caliphate's provinces and their road networks, while men like Ibn Qutayba developed the art of chancery writing into a highly elaborate system. Al Mu'tadid's fiscal policies further strengthened the position of the civil bureaucracy, which now reached the apogee of its influence, and especially that of the vizier, whom even the army came to respect as the spokesman of the caliph. Al Mu'tadid also introduced Tuesday and Friday as days of rest for government employees. In terms of personnel, al Mu'tadid's reign was marked by continuity among the senior leadership of the state. Ubayd Allah ibn Sulayman ibn Wahb remained vizier from the start of the reign until his death in 901, and was succeeded by his son, al Qasim, who had from the start been deputizing for his father during the latter's absences from the capital. The freedman Badr, a veteran who had served under al Muwaffaq and whose daughter married the Caliph's son, remained commander of the army. The fiscal departments, especially of the Sawad, were managed first by the Banu'l Furat brothers Ahmad and Ali, and after 899 by the Banu'l Jarrah under Muhammad ibn Dawud and his nephew, Ali ibn Isa. The original administrative team was so effective and harmonious, according to the 11th century historian Hilal as Sabi, it was said by subsequent generations that "there had never been such a quartet, Caliph, Vizier, Commander, and chief of the s, as al Mu'tadid, Ubayd Allah, Badr and Ahmad ibn al Furat". On the other hand, as Michel Bonner points out, the later reign of al Mu'tadid "saw a growth of factionalism within this bureaucracy, observable also in the army and in urban civilian life". The intense rivalry between the two bureaucratic dynasties of the Banu'l Furat and the Banu'l Jarrah, with their extensive networks of clients, began at this time. Although a strong caliph and vizier could restrain this antagonism, it would dominate the Abbasid government during the following decades, with the factions alternating in office and often fining and torturing their predecessors to extract money according to the well established practice known as In addition, al Qasim ibn Ubayd Allah was of an altogether different character than his father: soon after his appointment to the vizierate, al Qasim plotted to have al Mu'tadid assassinated, and tried to involve Badr in his scheming. The general rejected his proposals with indignation, but al Qasim was saved from discovery and execution by the Caliph's sudden death. The Vizier then tried to dominate al Muktafi, moved swiftly to have Badr denounced and executed, and was involved in yet more intrigues against the Banu'l Furat.

Бағдадқа астананың қайтарылуы

Әл-Мутадид сондай-ақ әкесінің негізгі операциялық базасы болған Самаррадан Бағдадқа астананы қайтаруды аяқтады. Бірақ қала орталығы Тигрдің шығыс жағалауына, алғашқыда әл-Мансур бір ғасыр бұрын салған Дөңгелек қаладан төменге қарай көшірілді; ол осы күнге дейін сол жерде қалды. 10 ғасырдың тарихшысы әл-Масуди жазғандай, халифаның екі басты құштарлығы – "әйелдер мен құрылыс" ("") болды, сондықтан ол астанада кең ауқымды құрылыс жұмыстарын жүргізді: пайдаланылмаған әл-Мансурдың Ұлы мешітін қалпына келтіріп, кеңейтті; Хасани сарайын ұлғайтты; Турая ("Жұлдыздар шоқшасы") және Фирдус ("Жәннат") атты жаңа сарайлар салды; сондай-ақ әл-Мұқтафи тұсында аяқталған Тадж ("Таж") сарайының құрылысын бастады. Осылайша, 1258 жылға дейін Аббасид халифаларының резиденциясы болған Дар әл-Хилафа деп аталатын кең жаңа халифалық сарай кешені құрылды. Әл-Мутадид қаланың суару жүйесін жақсартуға да көңіл бөлді, лайланып бітелген Дужайл каналын тазартып, одан пайда көретін жер иелерінен қаржы жинады.

Теологиялық ілімдер мен ғылымды насихаттау

Ал, Мұтадид өзінің билігінің бастапқы күндерінен бері сүннит дәстүрлі бағытына берік тұрды. Ол діни еңбектерге тыйым салып, Ханбали мазхабының заңсыз деп есептейтін мүлікті басқаруға жауапты салық бөлімін жойды. Сонымен қатар ол Әлидтермен жақсы қарым-қатынас орнатуға тырысты, тіпті Омейя халифалығының негізін қалаушы және Әлидің басты қарсыласы Муавияны ресми түрде қарғысқа ұшыратуды қарастырды. Бірақ кеңесшілерінің ескертуімен, мұндай әрекеттің күтпеген салдарынан қорқып, ол бұл жоспардан бас тартты. Әл-Мутадид Табаристандағы тәуелсіз Зайди имамдарымен де жақсы қарым-қатынас ұстады, алайда оның Әлидтерді қолдауы 901 жылы Йеменде екінші Зайди мемлекетінің құрылуына кедері келтірмеді. Әл-Мутадид сондай-ақ 9-ғасырдағы ал-Мамун, әл-Мутасим және әл-Ватиқ билік кезінде гүлденген білім мен ғылым дәстүрлерін жандандыруға белсенді күш салды. Ғылыми ізденістерге қолдау көрсету әл-Мутаваккил тұсында азайды, оның билігі сүнниттік ортодоксияға қайта оралумен және ғылыми зерттеулерге деген теріс көзқараспен сипатталды, ал оның ізбасарларына интеллектуалдық қызығушылықтарға берілуге мүмкіндік болмады. Өзі "табиғи ғылымдарға қызығушылық танытып", грек тілінде еркін сөйлей білген Әл-Мутадид грек мәтіндерін аударушы және математиктердің көрнекті өкілі Табит ибн Құра, сондай-ақ грамматиктер Ибн Дурайд пен әл-Заджаджтың мансабын көтерді, соңғысы халифаның балаларына ұстаздық етті. Сол кездегі Аббасидтер сарайымен байланысты және олардың қолдауына ие болған тағы бір маңызды тұлғалар – халифаның кеңесшісі және әл-Мұқтафиге ұстаздық еткен дінтанушы Ибн Әби әл-Дунья; аудармашы Исхақ ибн Хунайн; Бағдадтағы жаңадан ашылған әл-Мутадиди ауруханасының директоры болып тағайындалған дәрігер Әбу Бәкір әл-Рази (Рхазес) және математик және астроном әл-Баттани еді. Бұл кезеңнің маңызды зиялы тұлғаларының бірі – Әл-Мутадидтің ұстазы, Ахмад ибн әл-Тайиб әл-Сарахси, ұлы философ әл-Киндидің шәкірті болды. Әл-Сарахси халифаның жақын досы болды, ол оны Бағдадтың базарларын бақылаушы қызметіне тағайындады, бірақ 896 жылы халифаның наразылығына түскеннен кейін жазаланды. Бір дерек бойынша, Әл-Мутадид сарайының анекдоттарында жиі жау ретінде бейнеленетін Әл-Қасим ибн Убайд Аллаһ, Әл-Сарахсидің есімін өлім жазасына кесілетін бүлікшілердің тізіміне қосты; Халифа тізімге қол қойды және өзінің қателігін тек ескі ұстазы өлім жазасына кесілгеннен кейін ғана білді.

In terms of doctrine, al Mu'tadid sided firmly with Sunni traditionalist orthodoxy from the outset of his reign, forbidding theological works and abolishing the fiscal department responsible for property in escheat, which Hanbali legal opinion regarded as illegal. At the same time he also tried to maintain good relations with the Alids, to the point of seriously considering ordering the official cursing of Mu'awiya, the founder of the Umayyad Caliphate and main opponent of Ali; he was dissuaded only at the last moment by his advisers, who feared any unforeseen consequences such an act might have. Al Mu'tadid also maintained good relations with the breakaway Zaydi imams of Tabaristan, but his pro Alid stance failed to prevent the establishment of a second Zaydi state in Yemen in 901. Al Mu'tadid also actively promoted the traditions of learning and science that had flourished under his early 9th century predecessors al Ma'mun , al Mu'tasim, and al Wathiq Court patronage for scientific endeavours had declined under al Mutawakkil, whose reign had marked a return to Sunni orthodoxy and an aversion to scientific inquiry, while his successors had lacked the luxury to engage in intellectual pursuits. Himself "keenly interested in natural sciences" and able to speak Greek, al Mu'tadid promoted the career of one of the great translators of Greek texts and mathematicians of the era, Thabit ibn Qurra, and of the grammarians Ibn Durayd and al Zajjaj, the latter of whom became tutor of the Caliph's children. Other notable figures associated with, and supported by, the Abbasid court at the time were the religious scholar Ibn Abi al Dunya, who served as the Caliph's advisor and was appointed as tutor for al Muktafi; the translator Ishaq ibn Hunayn; the physician Abu Bakr al Razi (Rhazes), who was named director of the newly established al Mu'tadidi hospital in Baghdad; and the mathematician and astronomer al Battani. One of the leading intellectual figures of the period was al Mu'tadid's own tutor, Ahmad ibn al Tayyib al Sarakhsi, a pupil of the great philosopher al Kindi. Al Sarakhsi became a close companion of the Caliph, who appointed him to the lucrative post of market supervisor of Baghdad, but was executed in 896, after angering the Caliph. According to one account, al Qasim ibn Ubayd Allah—who is frequently featured as the villain in anecdotes of al Mu'tadid's court—inserted al Sarakhsi's name in a list of rebels to be executed; the Caliph signed the list, and learned of his mistake only after his old master had been executed.

Әл-Мутадид тұсында әділдік пен жазалау

Әділет таратуда ол Малти Дугластың "садизмге жақын қаталдық" деп сипаттаған қасиеттерімен ерекшеленді. Ол қателіктерге төзімді болғанмен, сезімталдық пен мейірімділік танытатын, бірақ ашуы оянғанда ең тапқыр тәсілдермен азаптауға көшкен және сарайының астында арнайы азаптау камераларын салғызған. Әл-Масуди және мамлюк тарихшысы әл-Сафади сияқты деректер жазушылар халифтің тұтқындарға келтірген азаптарын, сондай-ақ Бағдадта оларды көпшілікке көрсету арқылы үлгі етіп көрсету әдетін егжей-тегжейлі сипаттады. Осылайша, халиф тұтқындарды үрлеуге арналған құралдарды қолданған немесе оларды шұңқырларға басын төмен қаратып көмген деген хабар бар. Сонымен қатар, олар оның қаталдығын мемлекеттік мүдделерді қорғау үшін заңды деп сақтаған. Малти Дуглас әл-Сафадидің әл-Мутадидті Аббасид мемлекетінің негізін қалаушымен салыстырып, оны "Екінші әл-Сафа" деп атауы, халифаттың қуатын қайта жаңғыртуын көрсету ғана емес, сонымен қатар әл-Сафа есімінің "Қан төгуші" деген мағынасына тікелей сілтеме екенін айтады.

Өлім және мұра

Әл-Мутадид 902 жылы 5 сәуірде Хасани сарайында 40 немесе 47 жасында қайтыс болды. Оның уланғаны туралы әңгімелер тарады, бірақ оның жорықтарының ауыртпалығы және ерсі қанағаттануы денсаулығын күрт әлсіреткені мүмкін. Өмірінің соңында ол дәрігерлердің кеңесін орындаудан бас тартып, тіпті біреуін тепкілеп өлтірді. Оның төрт ұлы мен бірнеше қызы қалды. Оның үш ұлы – әл-Мұқтафи, әл-Муктадир және әл-Қахир – кезекпен халифа болып билік жүргізді, ал Харун халифа болған жоқ. Әл-Мутадид Бағдад қаласында жерленген алғашқы аббасид халифасы еді. Ол, өзінен кейінгі ұлдары сияқты, қаланың батыс бөлігіндегі бұрынғы Тахирид сарайына жерленді, ол енді халифалар үшін екінші резиденция ретінде пайдаланылды. Шығыстанушы Карл Вильгельм Зеттерстейннің айтуынша, Әл-Мутадид «әкесінен билеуші ретіндегі қабілеттерін мұра еткен және экономикалық және әскери қабілетімен ерекшеленген», «қатаңдығы мен қатыгездігіне қарамастан, Аббасидтердің ең ұлыларының бірі» болды. Әл-Мутадидтің тиімді билеуі Аббасид халифатының құлдырауын біраз уақытқа тоқтатты, бірақ оның табыстары басшылықтағы белсенді билеушінің болуына тым тәуелді болды, және соңында оның билеуі «ұзақ мерзімді тенденцияларды өзгертуге және Аббасид билігін ұзақ мерзімді негізде қайта орнатуға тым қысқа болды» (Кеннеди). Әл-Мутадид ұлы және мұрагері Әл-Мұқтафиді Рей және Джазирада губернатор етіп тағайындап, оның рөліне дайындады. Әл-Мұқтафи әкесінің саясатын ұстануға тырысқанмен, оның күші жетпеді. Әл-Муваффақ пен Әл-Мутадидтің күшті әскерилендірілген жүйесі халифаның науқандарға белсенді қатысуын, жеке мысал көрсетуін және билеуші мен сарбаздар арасындағы адалдық байланыстарын, меценаттықпен нығайтылған қалыптастыруын қажет етті. Ал Әл-Мұқтафи «мінезі мен жорамалымен [ ], ол отырықшы тұлға болғандықтан, сарбаздарға көп адалдық, тіпті шабыт бермеді» (Майкл Боннер). Халифат келесі бірнеше жылда маңызды жетістіктерге қол жеткізді, соның ішінде 904 жылы Тулунидтердің жерлерін қайта қосу және карматтарға қарсы жеңістер, бірақ 908 жылы Әл-Мұқтафидің қайтысымен «Аббасидтерді жаңарту» өзінің ең жоғары нүктесіне жетті және дағдарыстың жаңа кезеңі басталды. Билік енді жоғары лауазымды бюрократтардың қолында болды, олар әлсіз және икемді Әл-Муктадирді таққа отырғызды. Келесі онжылдықтарда соттың да, әскердің де шығындары артты, нашар басқару күшейді және әскери және бюрократиялық топтар арасындағы тартыс күшейді. 932 жылы Әл-Муктадирдің қазасымен Халифат іс жүзінде банкротқа ұшырады, және билік одан кейін халифа мен тақты бақылау үшін күрескен бірқатар әскери күшті тұлғаларға көшті. Бұл процесс 946 жылы Буийдтердің Бағдадты басып алуымен аяқталды, олар халифаның тәуелсіздігіне, тіпті формалды түрде де соңғы нүкте қойды. Одан кейін халифалар символдық тұлғалар ретінде қалды, бірақ олар әскери немесе саяси биліктен немесе тәуелсіз қаржылық ресурстардан айырылды.

Al Mu'tadid died at the Hasani Palace on 5 April 902, at the age of either 40 or 47. There were rumours he had been poisoned, but it is more likely that the rigours of his campaigns, coupled with his dissolute life, severely weakened his health. During his final illness, he refused to follow the advice of his physicians, and even kicked one of them to death. He left behind him four sons and several daughters. Of his sons, three—al Muktafi, al Muqtadir, and al Qahir—would rule as caliphs in turn and only one, Harun, did not become caliph. Al Mu'tadid was the first Abbasid caliph to be buried within the city of Baghdad. Like his sons after him, he was buried in the former Tahirid Palace in the western part of the city, which was now used by the caliphs as a secondary residence. According to the Orientalist Karl Vilhelm Zetterstéen, al Mu'tadid "had inherited his father's gifts as a ruler and was distinguished alike for his economy and his military ability", becoming "one of the greatest of the Abbasids in spite of his strictness and cruelty". Al Mu'tadid's capable reign is credited with having arrested the Abbasid Caliphate's decline for a while, but his successes were too dependent on the presence of an energetic ruler at the helm, and ultimately his reign "was too short to reverse long term trends and re establish Abbasid power on a long term basis" (Kennedy). Al Mu'tadid had taken care to prepare his son and successor, al Muktafi, for his role by appointing him as governor in Rayy and the Jazira. Although al Muktafi tried to follow his father's policies, he lacked his energy. The heavily militarized system of al Muwaffaq and al Mu'tadid required the Caliph to actively participate in campaigns, setting a personal example and forming ties of loyalty, reinforced by patronage, between the ruler and the soldiers. Al Muktafi, on the other hand, did not "in his character and comportment [ ], being a sedentary figure, instil much loyalty, let alone inspiration, in the soldiers" (Michael Bonner). The Caliphate was still able to secure major successes over the next few years, including the reincorporation of the Tulunid domains in 904 and victories over the Qarmatians, but with al Muktafi's death in 908, the so called "Abbasid restoration" passed its high water mark, and a new period of crisis began. Power was now wielded by the senior bureaucrats, who installed the weak and pliable al Muqtadir on the throne. Over the next decades, the expenditure of both the court and the army increased, while maladministration increased and strife between military and bureaucratic factions intensified. By 932, when al Muqtadir was assassinated, the Caliphate was effectively bankrupt, and authority soon devolved on a series of military strongmen who competed for control of the caliph and the title of This process culminated in the capture of Baghdad in 946 by the Buyids, who put an end to caliphal independence even in name. Thereafter the caliphs remained as symbolic figureheads, but were divested of any military or political authority or independent financial resources.

Отбасы

Әл-Мутадидтің жалғыз әйелі Қатр әл-Нада болды. Ол Ахмад ибн Тулунның ұлы Хумаравейдің қызы еді. Оның шын аты Асма еді. Әл-Мутадид оны Мысырда әкесімен бірге тұрып жатқанда, өкілеттік арқылы үйлендірді. Ол 895 жылы Бағдадқа келді. Оның құдайы өте бай болды, тіпті патшалық қазынамен де теңесті. Ол өз заманының ең зиялы және сұлу әйелдерінің бірі болды. 900 жылдың 8 шілдесінде қайтыс болды және Халифа сарайының ішкі аумағына жерленді. Оның бір келіншегі Жияк еді. Ол түрік және болашақ халифа Әл-Мұқтафидің анасы болды. Тағы бір келіншегі Шағаб еді. Ол грек қызы және бұрын 851-867 жылдары Бағдадты билеген Тахирид әкімі Мұхаммед ибн Абдалла ибн Тахирдің қызы Умм Касимнің құлы болған. Оның бұрынғы аты Наима еді. Тағы бір келіншегі Дастанбувайх болды, ол Мутадидтің ұлы Харунның анасы болуы мүмкін, ол 967 жылы қайтыс болды. Әл-Мутадидтің Маймуна есімді қызы болды, ол 921 жылы қайтыс болды.