Кіріспе

20-шы Аббасид халифасы (934–940 жж.) Әбу'л Аббас Мұхаммед ибн Жафар әл-Муктадир (أبو العباس أحمد (محمد) بن جعفر المقتدر; 1 қаңтар 909 – 13 желтоқсан 940), көбінесе тек билік есімімен – әл-Ради билла (الراضي بالله) деп танылады, 934 жылдан өліміне дейін Аббасид халифалығының жиырмасыншы халифасы болды. Ол 940 жылдың 23 желтоқсанында 31 жасында қайтыс болды. Оның билеу кезеңі халифаның саяси билігінің аяқталуымен және әскери қайраткерлердің билік үшін күресуімен белгіленді.

Ерте өмір

Болашақ әл-Ради 909 жылдың 20 желтоқсанында халифа әл-Муқтадир мен грек туған құл қызы Залумнан дүниеге келді. Төрт жасында ол Мысыр мен Мағрибтің номиналды билеушісі болып тағайындалды және бас қолбасшы Му'нис әл-Музаффармен бірге Мысырға жіберілді, ол оның тәрбиешісі болды. 927 жылы Му'нис пен әл-Муқтадир арасында шиеленіс туғанда Әбул-Аббас пен уәзир Ибн Мукла оның әкесі мен күшті қолбасшы арасында келісім жасауға тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. 930 жылы Әбу әл-Аббас әкесінен Сирияның билеушілігін алды, бірақ ол Бағдадта қаланың Мухаррам ауданындағы сарайында тұрды. Келесі жылы Му'нис Әбу әл-Аббасты тұтқындап, Сирияға алып барып, оны сол жерде халифа деп жариялауға ниеттенгені туралы қауесет тарады. Бұл әл-Муқтадирді алаңдатты, ол өз ұлын халифа сарайына көшіріп, өзімен бірге тұруын бұйырды. 932 жылы әкесі қаза тапқанда Әбу әл-Аббас мұрагерлікке ұсынылды, бірақ ақырында оның інісі әл-Қахир таңдалды. Әбу әл-Аббас қауіпті қарсылас ретінде түрмеге қамалды, оның мүлкі тәркіленді. Ол әл-Қахир биліктен қуылғанға дейін түрмеде отырды, содан кейін босатылып, таққа отырды (24 сәуір 934 жыл).

Халифат

Қазіргі заманғы тарихшы әл-Масуди оны сырт келбетімен әдемі, көп мөлшерде әтір-жұпар қолданатын және жомарт мінезді деп сипаттайды, сарайдағыларына жасаған шағын емес сыйлықтарымен танымал болған. Әл-Масудидің сөзіне қарағанда, халифа "өткен заманның адамдары мен оқиғалары туралы әңгімелесуді ұнататын, ғалымдар мен білімді адамдарды іздеп, оларды жиі шақырып, оларға жомарттық көрсеткен". Әл-Қахирден айырмашылығы, ол тез арада беделді билеушіге айналды, ал амбициялы адамдар мемлекетте билікті ұстады. Бұрынғы беделді уәзір Әли ибн Иса әл-Жаррах жасының қарттығына байланысты лауазымға қайта тағайындалудан бас тартқаннан кейін, Әл-Қахирге қарсы сөз байластырған Ибн Муқла бұл қызметке ие болды. Дегенмен, билік басталған алғашқы айларда Мұхаммед ибн Якут 935 жылдың сәуірінде құлағанға дейін сарайдың ең күшті адамы болды. Тек содан кейін ғана Ибн Муқла шын мәнінде басқаруды өз қолына алды. 935 жылы үкімет кейбір ханбали фанаттарының мінез-құлқынан туған Бағдадтағы тәртіпсіздіктерге қарсы шаралар қабылдауға мәжбүр болды. Халықтың қолдауына ие болған олар көшедегі адамдарға шабуыл жасап, жеке үйлерге күшпен кірді, кездескен шарапты құйып жіберді, музыкалық аспаптарды сындырып, әйел әншілерді қорлады, сауда-саттықты тексерді, Аш'ари қарсыластарын ұрып-соқты және жалпы алғанда, ислам заңдары мен әдет-ғұрыптарын қатаң түсіндіруге қарсы шыққандарға қатысты тәртіпсіздік жасады. Осы кезде Халифатқа ең үлкен қауіп – аймақтық губернаторлардың тәуелсіздігі болды. Олар Аббасид сарайындағы ішкі дау-дамайларды пайдаланып, өз провинцияларына бақылауды күшейтіп, Бағдадқа тиіс салықтарды ұстап қалды, осылайша орталық үкіметті әлсіздетіп жіберді. Ибн Муқла көршілес провинцияларды әскери күшпен қайта бақылауға алуды шешті және Хамданидтер билеген Джазираны өзінің алғашқы мақсаты ретінде таңдады: 935 жылы ол Хамданидтер астанасы Мосулды басып алған жорыққа шықты, бірақ Бағдадқа қайта оралуға мәжбүр болды. 936 жылы Васиттің бүлікші губернаторы Мұхаммед ибн Раиққа қарсы жорық ұйымдастыруға жасаған тағы бір әрекеті сәтсіз аяқталды. Осы соңғы сәтсіздік, қаржы дағдарысының күшеюіне қарсы тұрудағы сәтсіздігімен бірге, Ибн Муқланың құлауына әкелді. 1936 жылдың сәуір айында Ибн Муқла Мұхаммед ибн Якуттың інісі әл-Музаффар тарапынан тұтқындалды, ол әл-Радини оны уәзірліктен босатуға мәжбүр етті. Ибн Муқланың қызметтен босатылуы Аббасид халифаларының тәуелсіздігінің аяқталуын білдірді, себебі көп ұзамай әл-Ради Ибн Раиқты ("командирлердің қолбасшысы") жаңа лауазымына тағайындады, бұл лауазым Халифаттан қалғандардың іс жүзіндегі билеушісіне айналды. Халифа тек Бағдад пен оның жақын маңын ғана басқаратын, ал барлық үкіметтік істер Ибн Раик пен оның хатшысының қолына өтті. Тіпті оның есімі жұма намазының құтбасында халифаның есімімен бірге айтылды. Әл-Ради көбінесе соңғы нағыз халифа деп еске алынады: жұма намазында уағыз айтқан, философтармен күннің мәселелерін талқылаған немесе мемлекеттік істер бойынша кеңес алған, мұқтаждарға садақа берген немесе қатыгез шенеуніктердің қатаңдығын жұмсартуға араласқан соңғы халифа. Бірақ ол тек басқа біреудің қарамағында болды. Уәзірдің көлеңкесінен тыс, үйде көп нәрсе қалмады. Ал шетелде тіпті аз: бай Шығыс жоғалды, Бербер Африкасы мен Мысыр да, Сирия мен Месопотамияның көп бөлігімен бірге; Мосул тәуелсіз болды; Арабия түбегін карматтар мен жергілікті басшылар ұстады; тіпті Басра мен Васит те көтеріліске шықты. "Гректердің" (Византия империясының) алға жылжуын тек батыр Хамданид әмірі Саиф әл-Даула "Ұлттың қылышы" деп лайықты түрде аталған тоқтатты.