Кіріспе

Бағдадтағы Аббасид халифасы 1031-1075 жылдар аралығында Әбу Жафар Абдалла ибн Ахмад әл-Қадир (أبو جعفر عبد الله بن أحمد القادر), немесе билік есімімен әл-Қайым би амри 'лла (القائم بأمر الله) деп немесе жай ғана әл-Қайым деп кеңінен танымал; 8 қараша 1001 – 3 сәуір 1075, Бағдадтағы Аббасид халифасы болды. Ол бұрынғы халифа әл-Қадырдың ұлы еді. Әл-Қайымның билігі Буйид әулетінің халифат үстемдігінің аяқталуымен және Сәлжұқ әулетінің күшеуімен бірге жүрді.

Ерте өмір

Әл-Қайым 1001 жылдың 8 қарашасында дүниеге келді. Ол Аббасид халифасы әл-Қадырдың (991–1031 жж.) және оның армян немесе грек, сондай-ақ Алам деп аталған Қатр әл-Нада (1060 ж. қайтыс болған) атты кәнизағының ұлы болды. Оның әкесі Әл-Қадыр 1001 жылы тоғыз жасар ұлы Мұхаммедті (Әл-Қайымның ағасы) әл-Ғалиб Билла титулымен мұрагер деп жариялаған еді. Бірақ Мұхаммед әкесінен бұрын қайтыс болды және таққа отырмады. 1030 жылы әл-Қадыр өзінің ұлы Әбу Жафарды, болашақ Әл-Қайымды, мұрагері етіп тағайындады, бұл шешім Буйид әмірлерінен тәуелсіз қабылданды. Әл-Қадыр 1031 жылдың 29 қарашасында аурудан қайтыс болды. Алдымен ол халифа сарайына жерленді, бірақ келесі жылы салтанатты түрде әл-Русафаға көшірілді. Әл-Қайым 1031 жылдың 12 желтоқсанында "әдеттегі адалдық серті" алды. 1056 жылы Селжұқ билеушісі Туғрил Сирия мен Арменияны жаулап алды, содан кейін Бағдадқа көз тікті. Бұл қалада зорлық-зомбылық пен фанатизмнің соңғы демі қысылып тұрған кезде болды. Туғрил Меккеге қажылық жасау ниетімен Иракқа ауыр күштермен кірді, халифаға бейбіт ниеттерін білдіріп, оның билігіне бағынатынын айтып, астанаға рұқсат сұрады. Түріктер мен Бувайхидтер оған қарсы болды, бірақ халифа оны жалпы дұғаларда сұлтан деп мойындады. Бірнеше күннен кейін Туғрил, халифаға ғана емес, сонымен қатар Бувайхид әмірі әл-Малик әл-Рахимге де адал болады деп ант бергеннен кейін, астанаға кірді, онда оны басшылар мен халық жақсы қарсы алды. Түрік генералы Арслан әл-Басасири 1058 жылы көтеріліс жасап, Туғрил Ирандағы бауырларының көтерілісімен айналысқанда Бағдадты сәтті басып алды. 1062 жылы ол Әл-Қайымның уәзірі болып тағайындалды. Фахр ад-Даула келген кезде оған "сыйлықтар, құрмет киімдері және Фахр ад-Даула ('Династияның даңқы') атағы берілді". Фахр ад-Даула "көңілсіз және кешірім сұрап", "көз жасымен келісім берді". Осы уақытта Нур ад-Даула Дубайс Фахр ад-Дауланың атынан халифаға өтініш жасады. Бұл қайтарып алу туралы құжат орта ғасырдан бүгінгі күнге дейін толығымен сақталған жалғыз құжат; бұл оқиға 11 ғасырда Бағдадтағы дәстүрліліктің күшеюін білдірді.

Отбасы

Әл-Қайымның әйелдерінің бірі Әбу Наср бин Бувайдың, сондай-ақ Мәлік Рахим деп белгілі әпкесі еді. Ол 1049–50 жылдары қайтыс болды. Тағы бір әйелі Шағри Бегтің қызы Хадиджа Арслан Хатун болды. Ол оның жалғыз ұлы Дхахират әл-Мулк Әбуал Аббас Мұхаммедке күйерге берілген еді. Бірақ Мұхаммед қайтыс болды, ал Хадиджа Арслан 1056 жылы Әл-Қайымға үйленді. 1075 жылы Әл-Қайым қайтыс болғаннан кейін, ол Әли ибн Фарамурзға үйленді. Әл-Қайымның бір кәнизагы – армян Әл-Джиха әл-Қаимья еді. Оның ұлы Мұхаммедтің Әл-Мұқтади деген ұлы болды, ол армян кәнизағынан, аты Уржуан, сондай-ақ Құрут әл-Айн болған әйелден туған. 1061 жылы Селжұқ сұлтаны Тугрил I Рай қадисін Бағдадқа жіберіп, оның қолынан үйленуді сұрады. 1062 жылдың тамыз-қыркүйек айларында Тәбриздің сыртында неке шарты жасалды, құдалыққа жүз мың динар берілді. Ол 1063 жылдың наурыз-сәуір айларында сұлтан сарайына жеткізілді. Тугрил қайтыс болғаннан кейін, оның жаңа сұлтаны Альп Арслан оны 1064 жылы Бағдадқа қайтарып жіберді. 1094 жылы халифа Әл-Мустазир оны құлату үшін сөздер айтуынан сақтанып, үйде қалуға мәжбүр етті. Ол 1102 жылдың 20 қазанында қайтыс болды.

Өлім

Әл-Қаим 1075 жылы өлім төсегінде жатқанда, Фахр ад-Даула оның жеке күтімін өз мойнына алды. Әл-Қаим қан құюға қарсы болды, бірақ Фахр ад-Даула оны бәрібір жасады. Өлер алдында Әл-Қаим немересі және мұрагері Әл-Мұқтадиға Бану Жаһирді олардың қызметінде қалдыруды өсиет етті: "Мен Ибн Жаһир мен оның ұлынан жақсырақ адамдарды көрген емеспін; олардан жиіркенбеңдер". Әл-Қаим 1074 жылдың 3 сәуірінде 73 жасында дүние салды. Оның орнын немересі Әл-Мұқтади жиырма жетінші Аббасид халифасы ретінде басты.