Кіріспе
Бағдадтағы Аббасид халифасы (991–1031 жж.) – Әбу'л Аббас Ахмад ибн Исхақ (أبو العباس أحمد بن إسحاق; 947/8 – 29 қараша 1031), билік есімімен әл-Қадыр (القادر بالله, ) деп жақсы танылған, 991 жылдан 1031 жылға дейін Бағдадтағы Аббасид халифасы болды. Мұрагерлік желіден тыс Аббасид әміршісі ретінде дүниеге келген әл-Қадыр, ислам құқығының Шафии мектебінің қағидаларын қоса алғанда, жақсы білім алды. Ирактың Буйид билеушісі Баха әл-Дауладан әл-Қадырдың туысы Таи құтылғаннан кейін ол таққа отырды. Буйидтердің бақылауында болғандықтан және тіпті Бағдадта да нақты билігі шектеулі болса да, әл-Қадыр уақыт өте келе кеңсесінің билігін біртіндеп арттыра алды, Буйид әмірлерінің бәсекелестігін және халифаттың заңдылық пен діни басшылықтың көзі ретіндегі рөлін пайдаланды. Әл-Қадыр Буйидтердің араласуынсыз өз мұрагерлерін тағайындай алды және Буйид әмірі Джалал әл-Даула үшін Бағдадты бақылауда ұстауға маңызды үлес қосты. Сонымен қатар, ол одан әрі іздеді, әсіресе Ғазнидің Махмуды тұлғасында, ол өзінің жаулап алулары үшін халифалық мойынұсынуды іздеді және оның орнына қаржыландыру алды. Діни саласында әл-Қадыр өзін Буйидтер мен Каирдің Фатимид халифаты өкілдік еткен шииттік исламға қарсы сүнниттік исламның қорғаушысы ретінде көрсетті. Ол 1011 жылғы Бағдад манифестінде Фатимидтерді айыптады және алғаш рет сүнни доктринасын «Қадири сенімі» деп аталатын жарлықтарда бекітті, рационалистік Мутазилиттерге қарсы дәстүршіл Ханбали мектебінің жағына шықты. Әл-Қадырдың діни саясаты сүнниттер мен шииттердің арасындағы жікке себеп болды, ал әртүрлі ілімдерді ұстанушылар дінсіздер деп жарияланды және оның салдарынан өлтіруге рұқсат етілді. Оның билеуі Аббасид халифатының тәуелсіз саяси ойыншы ретінде қайта жандануын жариялады және ғасырдың соңында «Сүнниттік қайта жаралу» деп аталатынды болжады.
people with the similar name
Abu'l Abbas Ahmad ibn Ishaq (أبو العباس أحمد بن إسحاق; 947/8 – 29 November 1031), better known by his regnal name al Qadir (القادر بالله, , ), was the Abbasid caliph in Baghdad from 991 to 1031. Born as an Abbasid prince outside the main line of succession, al Qadir received a good education, including in the tenets of the Shafi'i school of Islamic jurisprudence. He rose to the throne after his cousin, at Ta'i, was deposed by the Buyid ruler of Iraq, Baha al Dawla. Although still under Buyid tutelage and with limited real power even in Baghdad, al Qadir was able to gradually increase the authority of his office over time, exploiting the rivalries of the Buyid emirs and the caliphate's role as a fount of legitimacy and religious guidance. Al Qadir was able to nominate his own heirs without interference by the Buyids, and was instrumental in securing control of Baghdad for the Buyid emir Jalal al Dawla. At the same time, he sought champions further afield, notably in the person of Mahmud of Ghazni, who sought caliphal recognition for his conquests, providing funds in return. In the religious sphere, al Qadir placed himself as the champion of Sunni Islam against Shi'a Islam, represented by the Buyids as well as by the Fatimid Caliphate of Cairo. He denounced the Fatimids in the Baghdad Manifesto of 1011, and issued proclamations that for the first time codified Sunni doctrine in the so called 'Qadiri Creed', taking the side of the traditionalist Hanbali school against the rationalist Mu'tazilites. Al Qadir's religious policies cemented the Sunni–Shi'a split, as the followers of divergent doctrines were denounced as infidels and made licit to be killed as a result. His reign heralded the re emergence of the Abbasid caliphate as an independent political actor, and presaged the so called 'Sunni Revival' later in the century.
Ерте өмір
Әбу'л Аббас Ахмед, болашақ әл-Қадыр, 947 жылдың 28 қыркүйегінде Бағдадта дүниеге келді. Оның әкесі Ысқақ халифа әл-Муқтадирдің ұлы, ал анасы Тамани немесе Димна – құл қыз болған. Оның тууына аз уақыт бұрын, 945 жылдың желтоқсанында Бағдад пен Ирактың қалған бөлігін Буидтер басып алды. Буидтер шиалыққа жақын болғанымен, заңдылық үшін Аббасид халифалығын сақтап қалды. Буидтер Иракты халифаның бас қолбасшысы ретінде биледі, бірақ іс жүзінде Аббасид халифаларын өз сарайларына қамауға алып, қуыршақ билеушілерге айналдырды. Көптеген Аббасид әмірлері сияқты Ахмед те Бағдадтың Тахирид сарайында өмір сүрді. Аббасид әмірлігінің мүрагері болған Ахмед жақсы білім алды. 988 жылдың наурыз айында әкесі Ысқақ қайтыс болғаннан кейін Ахмед өзінің жарты қарындасы Әминамен мұраға байланысты дауласты. Ол оны туысы Халифа әл-Тайға халифалық таққа таласып отырғаны туралы айтты. Құлап қалмас үшін Ахмед біраз уақыт жасырын өмір сүрді, содан кейін Басра маңындағы Батиха батпақтарының әкімі Мухадхдиб әл-Дауладан үш жылға жуық пана сұрады. Одан Ахмед әл-Тайға қарсы қастандық жоспарлады, Буидтерге адалдығын жиі қайталап, ал әл-Тай түркі генералы Сабуктакиннің ықпалында болғанын айтты.
Халифат
991 жылы Ирактың Буйид билеушісі Баха әл-Даула әл-Тайды тақтан түсірді, себебі ол тәуелсіздік таныстарын көрсетіп жатқан еді. Оның орнына Баха әл-Даула 991 жылғы 22 қарашада (381 жылғы 12 Рамазан) әл-Қадирді халифалыққа тағайындады. Тақтан түсірілген әл-Тай он екі жылдан кейін қайтыс болғанға дейін тұтқын күйінде ұсталды. Бұрынғы келіспеушіліктеріне қарамастан, әл-Қадир өзінің ізашарына жақсы қатысты: әл-Тай бұрынғы тақтан түсірілген халифалар сияқты соқыр қылмады, және оған биліктегі халифаға тиіс құрмет көрсетілді.
Алғашқы жылдар
Жаңа халифтің билікке келуі оңай болмады: Батихадан жолға шыққанда түрік әскерлері оны тоқтатты да, одан садақа беруге уәде алды, ал оның атынан бірінші жұма құтбасы да түрік және дайламит әскерлерінің ақша талап етуінен кешікті. 45 жасында әл-Қадир Аббасидтер әулетінің таққа отырған ең үлкен халифасы болды, және ол ыңғайлы қуыршақ патша болады деп күтілді. Алғашқыда әл-Қадир осы бейнені растағандай болды, Баха әл-Дауланың лауазымдарға тағайындауларын бекітіп, оның саясатын қолдады. Баха әл-Даулаға жаңа лақаптар берілді, тіпті әл-Қадир Буийд әулетінің қызына үйленуге келісті, бірақ қыз тойға дейін қайтыс болды. Оны Буийдтердің қолшоқпашысы ретінде қарастырғандықтан, Шығыс Ислам әлемінің династиялары оны мойындауды кешіктірді, ал Саманидтер мен Газнавидтер 1000 жылға дейін ғана әл-Қадирдің халифалығын мойындады. Тіпті 997 жылы қайтыс болғанға дейін Орталық және Солтүстік Иранның көп бөлігін билеген Буийд әмірі Фахр әл-Даула да әл-Қадирді мойындаудан бас тартты, әл-Таи есімімен монета соғуды жалғастырды. Оның халифалықтың алғашқы он жылында жасаған жалғыз тәуелсіз қадамы – 993/4 жылы Бағдадтың Харбия ауданында оның әмісі әл-Мути бастаған жұма мешітінің құрылысын аяқтау болды, сондай-ақ 1001 жылы он немесе тоғыз жасар ұлын Мұхаммедті «ал-Галиб Би’ллах» атағымен мұрагер деп жариялау болды. Әл-Қадир осы кезеңде екі төңкеріс әрекетіне тап болды. 998 жыл шамасында, құлатылған әл-Таидің жақын туысы Абдалла ибн Джафар Гилан жерінде қашқан халифамын деп сымалап, тіпті біраз уақытқа жергілікті билеушінің қолдауын алды, бірақ оның әрекеті ашылып қалды. Соған шамамен уақытта Трансоксианада, 9-ғасыр халифасы әл-Ватиқтың алыс туысы Абдалла ибн Усман, әл-Қадирдің тағайындалған мұрагерімін деп сымалап, жергілікті Қараханид билеушісінің қолдауын алды. Әл-Қадир осы оқиғаны Буийдтердің келісімін алу қажеттілігін жоққа шығарып, ұлын мұрагер деп жариялауға мүмкіндік ретінде пайдаланды. Қараханидтер жақын арада Аббасид халифасының билігін алғаш рет мойындап, талапкерді қолдаудан бас тартты. Содан кейін талапкер Бағдадқа келді, онда жасырын түрде қолдау жинады, содан кейін Басра, Куфа және Кирман арқылы қайта шығысқа бет бұрды. Ол ақыры әл-Қадирдің бұйрығымен Газнавидтерге ұсталды және түрмеде қайтыс болды.
Буидтармен қарым-қатынас
Баха әл-Даула шығыстағы Буйид әмірліктерін өзінің билігіне бағындыруға ниеттенгендіктен, әл-Қадирді осы мақсатта әскери дайындыққа қаржы жұмсауға мәжбүр етті, бұл халифалық қазынаны бірте-бірте қуыстатты. Дегенмен, Баха әл-Дауланың табыстары да оң нәтижелер берді: 998 жылы Батыс Иранды бағындырғаннан кейін, Буйид өзінің резиденциясын Ширазға көшірді. Бұл Бағдад пен Иракты қарапайым провинция деңгейіне түсірді, бірақ әл-Қадирге тәуелсіз әрекет етуге көбірек мүмкіндік берді, ол осы мүмкіндікті өзінің билігін нығайту үшін пайдаланды. Бұрын Баха әл-Даула халифалық сарайының мүшелеріне өзінің үміткерлерін таңдаса, енді әл-Қадир өз кеңсесін құрып, өз лауазымды тұлғаларын тағайындай алды, көбінесе әл-Тайдың қызметінде болғандарды таңдады. Сондай-ақ, әл-Қадирдің жеке пошта және ақпарат қызметі болғаны туралы мәлімет бар, ол оны (қайта) құрған болуы мүмкін. Ал визирді тағайындау келесі билікке дейін күтілуге тиіс болды; әл-Қадирдің бас министрлері «хатшы» атағымен қанағаттанды. Әл-Қадирдің халифатының көп бөлігінде бұл лауазымды әл-Хажиб әл-Нұман атқарды, ол 992 жылдан 1030 жылы қайтыс болғанға дейін қызмет етті, 998 жылы қысқа үзіліс болды. Баха әл-Даула 1012 жылы қайтыс болды, оның орнына ұлы Сұлтан әл-Даула келді. Мұрагерлік Буйид билігінің Ирактағы құлдырауын және суннит-шиит арасындағы шиеленістің күшеюін тоқтатуға көмектеспеді. Баха әл-Дауладан кейінгі Буйид әмірлері де өзара үстемдік үшін шексіз бәсекелестікке түсті, онда Бағдадты және халифаны бақылау маңызды рөл атқарды, себебі олар лауазымдар мен заңдылық белгілерін тарата алатын. Бұл өз кезегінде әл-Қадирге әрекет етуде көбірек еркіндік берді және оны Баха әл-Дауланың мұрагерлерімен жақсы және тең дәрежеде орналастырды, олар халифамен жақсы қарым-қатынас сақтауға тырысты. Сұлтан әл-Даула өзінің тағайындалу рәсіміне Иракқа келмеді, ол қатыспаған күйде өтті. Бұрынғы жағдайлардан айырмашылығы, халифалық сарайға жіберілген сыйлықтар шамалы болды, ал әл-Қадирдің кедейлігі соншалықты жеткендіктен, сарайды Бағдад әкімі ұсынған кілемдермен және маталармен безендіруге тура келді. 1021 жылы Сұлтан әл-Даула Ирактағы билікті кіші інісі Мөшәрриф әл-Даулаға тапсырды. Соңғысы 1023 жылғы наурыз айында Бағдадқа келді және әл-Қадирге өзіне келуді бұйырды. Әл-Қадир бұйрыққа бағынды, бірақ Мөшәрриф әл-Даула халифадан рұқсат сұрамай түркі әскери шенеуніктердің адалдық сертін жаңартқанда, әл-Қадир наразылық білдірді және Мөшәрриф әл-Дауладан адалдық уәдесін алды. 1025 жылы соңғысы қайтыс болған кезде, Мөшәрриф әл-Дауланың ағасы Джалал әл-Даула мен оның немере інісі Әбу Калиджар мұрасы үшін қақтығысқа түсті. Соңғысы әскерлер тарапынан жарияланды және бастапқыда халифа тарапынан мойындалды, бірақ әскерлер ақырында Джалал әл-Даулаға өткеннен кейін құлатылды. Халифа осы оқиғаларда маңызды рөл атқарды, Джалал әл-Дауланың пайдасына түркі әскерлерімен келіссөздер жүргізді, сондықтан тарихшы Хериберт Бусстің айтуынша, «Джалал әл-Дауланың орнатылуы – әл-Қадирдің жетістігі болды». Джалал әл-Даула 1026 жылы Бағдадқа кірді және халифаның билігін шектеуге кірісті, бірақ оның билігі қысқа болды, себебі әскерлер тағы да оған қарсы шықты. Әл-Қадир оған астананы тастау керектігін хабарлау үшін делегация жіберді және бірнеше жылға оралуға тыйым салды. Әл-Қадирдің Буйидтерге қарсы билігін қайта орнатуға жасаған күш-жігеріне Бағдадтың суннит халқының кең қолдауы, Буйид билігінің құлдырауы және шығыста Газнилік Махмудтың пайда болуы көмектесті. Ол Буйидтердің саяси қарсыласы ғана емес, сонымен қатар сунниттік ортодоксалдықтың жақтасы болды. Әл-Қадирдің Махмудты мойындауы Буйидтерден тәуелсіз болды, ал Махмудтың оның билігін мойындауы халифаның беделін арттырды. Газнавид билеушісі әл-Қадирді үнемі өзінің жорықтары туралы хабардар етіп, ол бағындырған елдерді билеу үшін халифаның растауын сұрады. Әл-Қадирдің Махмудтың жеңістері туралы хабарлары мешіттерде көпшілік алдында оқылды, бұл әрекет тарихшы Таиб әл-Хибри Буйидтерге қарсы жасырын сылтау ретінде сипаттады, ал Махмудты жоғары атақтармен марапаттады, («сенімпаздардың қолбасшысының досы») және («мемлекеттің оң қолы және қауымның сенімдісі»). Тарихшы Майкл Бретттің түсіндіруінше, бұл келісім екі тарапқа да тиімді болды: әл-Қадир үшін күшті билеушіні өзінің өкілі ретінде тағайындау – нақты биліктің орнына қолданушы шара болды; ал Махмуд үшін халифалық мойындау оның позициясын және оның түрлі «кәпірлерге», негізінен оңтүстікке қарай Үндістанға, сондай-ақ батысқа қарай Буйидтерге қарсы жоспарларын заңдылады. Махмудтың жомарт сыйлықтары Буйидтердің зорлық-зомбылығының салдарынан туған халифаның кедейлігін де жеңілдетті; дегенмен, ол қайтыс болғанда, әл-Қадир бос қазынаны қалдырды.
Сүннизмді қорғау
Әл-Қадырдың уақыттық саяси билігі болмаса да, ол халифаттың моральдық және діни беделін қайта жаңғырту үшін оған ұсынылған мүмкіндіктерді тиімді пайдаланды. Осы мақсатта ол ислам құқық ғылымындағы білімін толыққанды қолданды, бұл оған дінтанушылардың жаңадан қалыптасқан тобының мүшесі ретінде сөйлеуге құқық берді. Аббасилер дәстүрлі түрде Ханафи мектебінің ізбасарлары болған, бірақ бұл байланыс Буйид кезеңінде үзіліп, Шафии мектебінің пайдасына бұрылды. Шафиилерді Буйидтер қолдады, себебі Шафии және шииттік ілімдердің арасындағы сәйкестік оларға ұнады. Жасы кезінде әл-Қадырды Шафии ғалымы Ахмад ибн Мұхаммед әл-Харави оқытты, ал оның білімі 14 ғасырдың Шафии ғалымы Тақи әл-Дин әл-Субки оны мектебінің көрнекті ғалымдарының қатарына қосуы үшін жеткілікті болды. Алайда, халифа болған соң әл-Қадыр консервативті дәстүршіл Ханбали мектебінің ұстанымдарына жақындады. Буйидтермен діни мәселелер бойынша алғашқы ірі қақтығыс 1003/4 жылы Баха әл-Дауланың көрнекті шиитшіл Алидті және Алидтердің деканы Әбу Ахмад әл-Хусейн ибн Мұсаны Бағдадтағы бас судья етіп тағайындауымен болды. Бұл сүнни дәстүрлеріне қарсы он екілік құқықтық ілімді енгізуге жасалған тырыс деп есептеген әл-Қадыр халықтық сүнни қарсылыққа жетекшілік етіп, тағайындауды күшін жойды. Осы сәттен бастап халифа өзін шииттерге қарсы кең сүнни қарсылықпен байланыстырды, оның ішінде Буйидтер тарапынан қолдау тапқан он екілік нұсқасы да болды, сондай-ақ бәсекелес Фатимид халифаты басқарған Исмаили тармағы да бар еді. Осы мақсатта ол Ямама және Бахрейнде сүнни және Аббасидтік діни салттарды қайта жаңғыртуға қол жеткізді. 1006 жылы Ибн Масудқа тиесілі деп айтылатын Құранның қайта қарастырылған нұсқасы бойынша дау туды, оны шиит ғалымдары канондық нұсқаға қарсы қолдады, бірақ сүнниттер оны қабылдамады. Әл-Қадыр 1006 жылдың сәуір айында қайта қарастырылған нұсқаны айыптаған ғалымдардан тұратын комиссияны шақырды және оны өртегендерге қарғыс айтқан шиит жақтасын өлімге кесуге бұйырды. Тек Баха әл-Дауланың араласуы ғана жағдайды басып, тәртіпсіздіктің таралуына жол бермеді. Құранның канондық нұсқасына одан әрі бедел беру үшін 1010 жылы әл-Қадыр жұма намазында оны оқығанда Мұхаммедтің плащын киді. Оқиға Бағдадта Фатимидтердің үгіт-насихатының күшеюін де көрсетті, онда Ибн Масудтың қайта қарастырылған нұсқасы бойынша тәртіпсіздіктер кезінде Фатимид халифасы әл-Хаким би Амр Аллахтың есімі айтылды. Бұл сүнни Аббасидтерге де, он екілік Буйидтерге де қауіп төндірді. Фатимидтердің қатері 1010 жылдың тамызында айқын болды, осы кезде Жоғарғы Месопотамияның Уқайлид әмірі Кирваш ибн әл-Мукаллад, билігі Бағдадтың шетіне дейін жеткен, Фатимид халифасының билігін мойындады. Әл-Қадыр Баха әл-Даулаға елшілік жіберіп, Буйид билеушісін Уқайлид әміріне қысым жасауға көндірді, ол көп ұзамай Аббасидтерге адалдығын қайта жаңартты. Мекке әмірлері де Фатимидтердің билігін мойындады, сондықтан көп жылдар бойы Ирактан келген қажылар қалаға бара алмады, өйткені олардың қауіпсіздігіне кепілдік берілмеді. Әл-Қадыр бедуин тайпаларының шабуылдары мен қарақшылықтарынан қажылар керуендерін қорғауға тырысты, Ямаманың басқаруын бедуин басшысы Усайфирге беру арқылы, бірақ бұл көп сәттілікке жеткізбеді. Осы кезеңде керуендердің қауіпсіз өтуі көбінесе Махмуд Газни сияқты ислам князьдері берген қайырымдылықтармен сатып алынуы керек болды. Әл-Қадыр Мекке әмірі Әбу'л Футухты Фатимидтерден бас тартып, Аббасидтерге адалдығын қайтаруға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Фатимидтерге қарсы реакция ретінде 1011 жылдың қараша айында әл-Қадыр Бағдад манифестін жариялады, оған сүнни және он екілік ғалымдар қол қойды. Құжат Фатимидтердің Исмаили ілімін жалған деп айыптады, Фатимид әулетінің Әлиден тарағандығы туралы талаптарын алаяқтық деп атады және олардың ізбасарларын исламның жаулары деп жариялады. Фатимидтерді қоғамдық істерге белсенді араласуының бірінші нысанасы ретінде белгілеуі ақылды шешім болды, өйткені Буйидтер бұған төзімділік танытып қана қоймай, оны өз мақсаттары үшін пайдалы деп санады, ал бәсекелес шиит сектасына шабуыл тіпті он екілік саяхатшылардың қолдауына ие болды. Бұл сондай-ақ он екіліктерге Аббасид халифатымен келісімге келуге мүмкіндік берді; төртінші халифа және алғашқы шиит имамы Әлидің өзі таққа көтерілетінін пайғамбарлық еткен түсте пайда болды деген әңгімелер тарады. Он екілік Алидтер Бағдад және сол кездегі Ирак саясатында маңызды рөл атқаруын жалғастырды, ең танымалдары Әбу Ахмад әл-Хусейннің ұлдары әл-Шариф әл-Ради және әл-Шариф әл-Муртада, халифалық сараймен жақын қарым-қатынаста болды және әкесінің орнын басты. Әл-Қадырдың келесі нысанасы рационалист Муътазилит мектебі болды, ол Буйидтердің қорғауында болған және оның мүшелері Буйид билігі кезінде Бағдадта бас судья лауазымын жиі атқарған. Муътазилизм бұрын Аббасид халифалары, әсіресе әл-Мамун, қолдаған, тіпті дәстүршілдерді Муътазилит доктринасының Құранның жаратылуы туралы қағидасын қабылдаудан бас тартқандары үшін қудалауға ұқсас инквизицияны құрған. Нәтижесінде қудалаулау сәтсіз аяқталды және кері әсер етті: инквизиция тоқтатылды, ал дәстүршіл Ханбали мектебі беделі күшейіп, доктриналары бұрынғыдан да ықпалды болды. 1017 жылы әл-Қадыр өзінің ізашарларына қарсы шығып, Муътазилит және шииттік ілімдерді айыптады, Муътазилит доктриналарын оқытуға немесе теологиялық пікірталас жүргізуге тыйым салды және Муътазилитке бейімділік көрсеткен Ханафи заңгерлерін дене жазасы мен жер аудару жазасымен тәубе етуге мәжбүрледі. Содан кейін, 1019 жылдың 27 қаңтарында, Ханбали идеяларына шабыттанған халифа декрет шығарды, «Әл-Қадыр хаты», ол алғаш рет сүнни доктринасын нақты формулирледі. Декрет шииттік, Муътазилиттік және тіпті Ашариттік ілімдерді айыптады, алғашқы төрт халифаны («Рашидунды») және Мұхаммедтің сахабаларын барлық мұсылмандар үшін міндетті деп жариялады, шииттік сенімдерге қарсы, алғашқы үш халифаның Әлиден (төртінші халифа) оның заңды мұрасын тартып алғандықтан заңсыз болғанын айтты. Барлық спекулятивтік теологиялық пікірталасқа тыйым салынды, сондай-ақ сахабаларды кемсітуге немесе олар арасындағы дауларды зерттеуге тыйым салынды, бұл исламдағы алғашқы ағымдарға әкелді. Құранның жаратылуы тағы да ерестік деп танылды, оның жақтастары «қандары құйылуы мүмкін» деп жарияланды. 1029 жылы әл-Қадыр өзінің теологиялық доктриналарын қайталады және күшейтті; 2 қыркүйек, 2 қазан және 11 қарашадағы үш сессияда, бұрынғыдан гөрі ұзақ және егжей-тегжейлі болған және Алидтер, заңгерлер және басқа да көрнекті тұлғалардың қатысуымен халифа тағы да Муътазилизмді айыптады, Құранның жаратылуы доктринасын айыптады және Рашидун халифаларының ерекше мәртебесін және «жақсылыққа шақыру және жамандықтан тыю» қажеттілігін растады. Бұл Газнидің Махмудының шииттерге, Буйидтерге (1029 жылы Рей қабылданып, екі жылдан кейін Кирманға шабуыл жасалды) және Ғазнавидтердің Үндістанға кеңеюімен бірге келді, сондай-ақ Буйид тағындағы Джалал әл-Дауланың қатысуымен, ол халифаның ізгі ниетіне тәуелді болды. Осылайша әл-Қадыр шиит жақтастарынан қорқытылған сүнни уағызшыларын қабылдауға және қорғауға қол жеткізді.
Al Qadir's next target was the rationalist Mu'tazilite school, which had enjoyed the protection of the Buyids and whose members had often held the post of chief in Baghdad under Buyid rule. Mu'tazilism had in the past been supported by Abbasid caliphs, most notably al Ma'mun , who even instituted the Inquisition like to persecute the traditionalists who refused to accept the Mu'tazilite doctrine of Quranic createdness. In the event, the persecution not only failed, but backfired: the was suspended, and the traditionalist Hanbali school emerged with its prestige strengthened and its doctrines more influential than before. In 1017, al Qadir unequivocally sided with his predecessors' opponents: he condemned Mu'tazilite as well as Shi'a doctrines, prohibited the teaching of Mu'tazilite doctrines or theological debate , and ordered those Hanafi jurists who had shown Mu'tazilite tendencies to do penance, on pain of corporal punishment and exile. Shortly after, on 27 January 1019, inspired by Hanbali ideas, the caliph issued a decree, the ('Epistle of al Qadir'), which for the first time explicitly formulated Sunni doctrine. The decree condemned Shi'a, Mu'tazilite, and even Ash'arite doctrines, and affirmed the veneration of the first four caliphs (the 'Rashidun') and of the Companions of Muhammad, as an obligation for all Muslims, against Shi'a beliefs that the first three caliphs had been illegitimate, as they had deprived Ali (the fourth caliph) of his rightful inheritance. All speculative theological debate was prohibited, along with the denigration of any of the Companions or even examination of the disputes in which they had been involved, and which had given rise to the first schisms in Islam. Quranic createdness was again singled out as heresy, its supporters branded as infidels "whose blood may legitimately be shed". In 1029, al Qadir reiterated and reinforced his theological doctrines; In three sessions on 2 September, 2 October, and 11 November, each more lengthy and elaborate than the previous one and held before an assembly of Alids, jurists, and other notables, the caliph once again denounced Mu'tazilism, condemned the doctrine of Quranic createdness, and reaffirmed the special status of the Rashidun caliphs and the need of "enjoining good and forbidding wrong". This coincided with the campaigns of Mahmud of Ghazni against the Shi'a, the Buyids (Ray was captured in 1029 and Kirman attacked two years later), and the Ghaznavid expansion into India, but also with the presence of Jalal al Dawla on the Buyid throne, who was dependent on the caliph's goodwill. Thus al Qadir was able to secure the dismissal of pro Alid preachers, and the protection by armed escort of Sunni ones that were threatened by Shi'a partisans.
Өлім және мұрагерлік
1019 жылдың қаңтарында әл-Ғалиб қайтыс болғандықтан, 1030 жылы әл-Қадыр өзінің кіші ұлы Әбу Жафарды, болашақ әл-Қаимді, мұрагері етіп тағайындады. Бұл шешім де Буйид билеушілерінен толыққанды тәуелсіз қабылданды. Әл-Қадыр 1031 жылдың 29 қарашасында аурудан қайтыс болды. Алғашқыда ол халифа сарайына жерленді, бірақ келесі жылы салтанатты түрде әл-Русафаға, оның әкесі әл-Таи салған, отбасылық мазарға көшірілді, сол жерге әл-Қадырдың ата-анасы да жерленген. Әл-Қаимнің билікке өтуі тегіс және даусыз болды.
Мұра
Орта ғасырлық дереккөздер әдетте әл-Қадырды жұмсақ мінезді және мейірімді тұлға ретінде бағалайды. Ол жасырын түрде халық арасында араласып, кедейлерге садақа берді және қарапайым адамдар өз шағымдарын білдіре алатын қоғамдық мәжілістерге тұрақты қатысты. 12 ғасырдың белгілі мұсылман дінтанушысы Ибн әл-Жаузи әл-Қадырдың жеке діни құлшынысына және солындығына жоғары баға берді және оны "Аббасид халифаларының ең жақсыларының бірі" деп атады. Оның жеке қарапайымдығы соншалық, 11 ғасырдың соңындағы уәзір және тарихшы Әбу Шужа әл-Рудхравари оны "Аббасидтердің монахы" деп атады. Ибн әл-Жаузи де, кейінірек шыққан тарихшы Ибн әл-Атир де әл-Қадырдың билігі кезінде Аббасид әулеті мен халифаттың бұрынғы беделі мен билігінің қайта жаңғыруын атап өтті. Әл-Қадырдың билігі Аббасид халифаты мен сүнниттік ислам тарихындағы маңызды бетбұрыс болды. Бұрынғы Аббасид халифалары Муътазила сияқты рационалистік мектептерге көңіл бөлген, ал консервативті дәстүрлі сүнниттік ғалымдар оларға қарсы болған. Ең танымал сүнниттік ғалымдардың бірі, Ханбали мектебінің негізін қалаушы Ахмад ибн Ханбал, халифа әл-Мамун Әл-Қадыр құрған Инквизиция сияқты қуғынға ұшырады. Алайда, әл-Қадыр халифатты консервативті сүннизмнің, әсіресе Ханбали тармағының қорғаушысы ретінде қайта бекітуге қол жеткізді. Өз атынан жарлықтар шығарғаннан басқа, ол дінтанушылар мен заңгерлерге еңбектер тапсырды. Әл-Мауардидің "әл-Иқна" немесе тіпті оның әйгілі "әл-Ахкам әл-Сұлтания", әл-Қодури мен Абд әл-Вахаб әл-Маликидің мухтасарлары, сондай-ақ Әли ибн Саид әл-Истахридің ілімдерін жоққа шығаруы оның сұрауымен жазылған делінеді. Әл-Қадырдың жарлықтары дереккөздерде толыққанды сақталмаған, бірақ қазіргі күнге дейін жеткен "Қадырлік сенім" әл-Қайым билігі кезінде қолданыста болды. Мұндай сенімнің қалыптасуы сүнниттік ислам тарихындағы маңызды сәт болды. Оған дейін сүнниттер өздерін көбінесе шииттерге қарсы деп анықтаған, бірақ тарихшы Хью Кеннеди айтқандай, "енді өзін сүнни деп санаған әркім қабылдауы тиіс оң сенім болды". Әл-Қадырдың сенім туралы мәлімдемесі сенімнің және сенімсіздіктің анықтамасын берді, сүнни заңгерлеріне үкім шығару үшін үлгі ұсынды. Шииттік амалдарды айыптау сүнниттер мен шииттер арасындағы айқын айырмашылықты одан әрі күшейтті, бұл бұрын болмаған еді. Кеннедидің сөзіне сүйенсек, бұл салдарынан "жасыл мұсылман болу мүмкін емес еді, адам сүнни немесе шиит болды". Әл-Қадыр осылайша 11 ғасырдағы "Сүнниттік қайта жаңғыру" деп аталатын идеологиялық негізді қалады, оның құлшынында Сәлжұқ түркілері Буийдтерді жойды, олар өздерін сүннизм мен Аббасид халифасының қорғаушылары деп санады. Әл-Қадырдың қырық жылдық билігі, содан кейін әл-Қайымның (1031–1075) ұқсас ұзақ билігі, оның көптеген жағынан жалғасы болды, Аббасид халифатының тұрақтылығын қалпына келтірді және Аббасид халифаларының тәуелсіз саяси тұлғалар ретінде қайта пайда болуын белгіледі. Олардың тікелей билігі Бағдад пен оның айналасына шектелгенімен, Аббасидтер саяси заңдылықтың көзі ретінде кең мұсылман әлемінде айтарлықтай ықпалға ие болды және 12 ғасырда тіпті Иракты тікелей бақылауға алу үшін жеткілікті тәуелсіз әскери күшке ие болды.