Кіріспе

Бағдадтағы Аббасид халифасы (1180–1225 жж.) Әбу әл-Аббас Ахмад ибн әл-Хасан әл-Мустади (أبو العباس أحمد بن الحسن المستضيء), немесе әл-Насыр ли Дин Алла (الناصر لدين الله; 6 тамыз 1158 – 5 қазан 1225), жай ғана әл-Насыр ретінде де белгілі, 1180 жылдан өліміне дейін Бағдадтағы Аббасид халифасы болды. Оның лақабының мағынасы – «Құдай дініне жеңіс сыйлайтын». Ол атасы әл-Муктафи бастаған халифатты бұрынғы билігіне қайта келтіру жұмысын жалғастырды және оның әскері тіпті Иранның бір бөлігін бағындырған кезде үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Тарихшы Анжелика Хартманның сөзіне сәйкес, әл-Насыр – Аббасидтердің соңғы тиімді халифасы. Әскери жетістіктерінен өзге, әл-Насыр Бағдадта Зуммуруд Хатун мешіті мен Мавзолей сияқты әлі күнге дейін сақталған көптеген ескерткіштер салдырды.

Өмірбаян

Әл-Насыр – халифа әл-Мустади мен түрік құлы Зумрудтың (Зумруд) ұлы болды. Оның билігі кезінде Бағдадтың көптен бері сақталған айярундарымен байланысты футува топтарының өркендеуі ерекше көзге түсті. Бұл қалалық әлеуметтік топтар Бағдадта және басқа да жерлерде ұзақ жылдар бойы өмір сүрді, көбінесе қалалық жанжалдарға, әсіресе діни қақтығыстарға қатысты. Әл-Насыр оларды суфизмнің негізінде қайта ұйымдастырып, үкімет құралына айналдырды. Халифалықтың алғашқы жылдарында оның мақсаты – Селжуқтардың билеуін құлатып, оның орнына өзінің билігін орнату еді. Ол Персияның селжук сұлтаны Тоғрул III-ге қарсы бүлік шығаруға шақырды. Хорезм шахы Ала ад-Дин Текиш оның ықпалымен 1194 жылы Селжуқ әскерлеріне шабуыл жасап, жеңіске жетті. Тоғрул қаза тауып, оның басы халифа сарайында көрсетілді. Текиш енді Шығыстың жоғары билеушісі ретінде танылды және Селжуқтардың бақылауында болған Персияның бірнеше провинциясын халифаға сыйлады. Әл-Насырдың анасы Зумруд 1202 жылдың желтоқсаны мен 1203 жылдың қаңтарының арасында, немесе қаңтар-ақпан айларында қайтыс болды және оның кесенесі Шейх Мааруф зиратында орналасқан. Оның кесенесі Зумруд Хатун кесенесі деп аталады. Әл-Насыр Текишке сыйлықтармен бірге уәзірін жіберді, бірақ уәзірі Текиштің наразылығын тудырды, ол халифаның әскерлеріне шабуыл жасап, оларды жеңді. Содан кейін көп жыл бойы жауырық қарым-қатынас орнады. Халифа исмаили елшісі арқылы Текиштің әкімшісін өлтірді. Текиш жауап ретінде Әл-Насырға қарсы жорықта қаза тапқан уәзірінің денесін қайта қаздырып, басын Хорезмде көрсетті. Осы және басқа да жауырық әрекеттерге ашуланған халифа Хорезм туымен келген шығыстық қажыларды құрметсіздікпен қабылдады. Бірақ одан басқа қандай да бір ашық қарсылыққа күші жетпеді. Текиштің ұлы Мұхаммед II (1200-1220) халифаның әрекеттеріне ашуланып, Әл-Насырдың рухани билеуін жою үшін шиит халифасын тағайындады. Осыдан кейін ол әскерін Бағдадқа қарсы бұрды. Кейбір ортағасырлық тарихшылар Әл-Насырдың Мұхаммедтің жорылын тоқтату үшін өсіп келе жатқан моңғол басшысы Шыңғысханға көмек сұрағанын жазады. Бұл мәселе даулы, бірақ халифаның мұсылман емес моңғолдармен байланысы болған болуы мүмкін. Бірақ халифа Шыңғысханның өте қауіпті екенін тез сезді. Шыңғысхан Орталық Азия далаларын қозғап, оның әскерлері Хорезм шахын Каспий теңізінің аралында сүргіншілікте қайтыс болуға мәжбүр етті.

Саясат пен оқиғалар

Әл-Насир халифалық құрған кезеңде бірнеше маңызды саяси өзгерістер, жағдайлар мен дамулар болды. Ол оларға тікелей және кейде жанама түрде қатысты.

1187 және 1190 жылдар аралығындағы оқиғалар

1186 жылы Тоғрул III сұлтан мен Қызыл Арслан арасында қақтығыс болды. Бұл қақтығыс Тоғрул III пен Қызыл Арсланның 1186 жылы Хурасаннан қуылған Оғыз көтерілісшілерімен Кирманнан шығарылған Кирманның соңғы Сәлжұқ сұлтаны Мұхаммед б. Баһрам шаһқа көмектесуіне бөгет болды. Көтерілісшілер армиясы Зенжан және Мараға әмірлерінің күштерінен, мамлюктердің басшысы Камал Ай Абаның және Иннах Хатунның күйеуі Сайф әд-Дин Рустың қол астындағылардан құралды. Тоғрулдың өзі түркімендерден маңызды қолдау алды, ал олардың біріктірілген әскері Қызыл Арсланның бірнеше шайқастан кейін Хамаданнан кетуіне мәжбүр етті. 1187 жылы Тоғрул екі дипломатиялық сапар жасады. Ол Бавандид Хусам әд-Даула Ардаширден көмек сұрау үшін Мазандаранға барды және одан әскер алды. Сондай-ақ Тоғрул әл-Насирге хат жіберіп, Бағдадтағы Сәлжұқ сұлтанының сарайын қалпына келтіруін өтінді, бірақ халифа сарайды қиратты, содан кейін Қызыл Арсланға көмек жіберді, ол халифаның вассалы болуға келісті. Халифа өзінің уәзірі Жалал әд-Дин Ұбайдалла б. Юнус басқаратын 15 мыңдық әскерді жіберді. Олар 1188 жылы Қызыл Арслан әскері келмей тұрып Хамаданға шабуыл жасады. Қызыл Арслан жеңіліп, тұтқынға алынды. Тоғрул оң қанаты шабуылға ұшырағаннан кейін жаудың орталық бөлігіне шабуыл жасап жеңіске жетті, бірақ бұл Пирр жеңісі болды, өйткені Тоғрулдың әскері шайқаста ауыр шығынға ұшырады. Сұлтан әкімшілігін реформалауға және қолда бар ресурстармен стратегияны үйлестіруге тырысты, бірақ әскерге басшылық ету мәселесіндегі асығыс шешімі Камал Ай Аба, Сайфуддин Рус және сұлтанның бірнеше қарсыластарын өлімге иемдеді, ал оның одақтастары дезертирледі. Қызыл Арслан Санжар б. Сүлейман шаһты Ирак Сәлжұқ сұлтаны деп жариялады және халифа жіберген әскерлермен нығайтылып, Хамаданға шабуыл жасады. Тоғрул шабуылға қарсы тұра алмады, алдымен Исфаханға, содан кейін Үрмияға шегінді. Оған қайын інісі Хасан Кипчик басқаратын әскер қосылды. Тоғрул Айюбидтер мен халифадан көмек сұрады, тіпті нәресте ұлын Бағдадқа кепіл ретінде жіберді. Тоғрул Әзірбайжанға басып кірді және Үшнү, Хой, Урмия және Салмас қалаларын тонады. Қызыл Арслан өзінің туыстарымен келісіп, Тоғрулды жеңіп, 1190 жылы Әзірбайжанға қайтадан шабуыл жасағанда тұтқынға алды. Қызыл Арслан Тоғрул мен оның ұлы Малик шаһты Тәбризге жақын Кухран бекінісіне қамады. Халифаның ынталандыруымен Қызыл Арслан өзін сұлтан деп жариялады, ағасының жесірі Иннах Хатунға үйленді және 1191 жылдың қыркүйегінде оны улады. Оның туыстары тәуелсіз билік жүргізе бастады, ал Жәхан Пахальванның мамлюктерінің бірі Махмуд Анас Оғлы 1192 жылдың мамырында Тоғрул III-ті түрмеден босатты.

1192 1194 жылғы оқиғалар

Тоғрул Әбу Бәкір жіберген қуғыншылардан қашып, өз жақтастары мен түрікмендерден жылдам әскер жинады, содан кейін шығысқа қарай жорық жасап, 1192 жылғы 22 маусымда Қазвин маңында Құтлуғ Инанч Мұхаммед пен Әмір Әмірхан Омардың әскерін жеңіп, жеңісінен кейін көптеген жау әскерлерін өз жағына аударды. Құтлуғ Инах пен Әмірхан Омар Әбу Бәкірге қарсы шабуыл жасады, бірақ жеңіліске ұшырады. Әмірхан Омар қайын атасы Ширваншах Ахситан I (1160-1196) жанынан пана тапты, ал Құтлуғ Инах Рейге көшті. Тоғрул Хамаданды басып алып, қазынаны нығайтты және Исфахан мен Джибалды билеуге кірісті, бірақ Құтлуғ Иннахқа қарсы Әбу Бәкірмен келісімге келуге тырыспады. Құтлуғ Иннах енді Хорезмшах Ала ад-Дин Текиштен көмек сұрады, Текиш 1192 жылы Рейді басып алып, Құтлуғ Иннахты қаладан қашуға мәжбүр етті.

Тогрул мен Текиш арасында бітім

Сұлтан Тоғрул III Текишпен келіссөздер бастады, нәтижесінде Хорезмнің вассалы болуға келісті, оның қызы Текиштің ұлы Юнус ханға үйлендірілді, ал Текиш Рейді өз бақылауында ұстады, жаңадан иеленген аймағына гарнизон орналастырды, салық жинады, сосын Тамғашты губернатор етіп тағайындап, ағасы Сұлтан Шаһтың бүліктерін басу үшін үйіне қайтты. Тоғрул енді Язд атабегі Лангар ибн Варданрузбен немесе Фарс Салғурид билеушісі Дегле ибн Зангимен келіссөздер жүргізу мүмкіндігіне ие болды, екеуі де номиналды түрде Селжұқтарға адал болғанмен, ортақ жауына қарсы бірігуге ешқандай қадам жасалмады.

Текиш пен әл-Насирдің соғыс туралы жариялауы мен соғыс тоқтатылуы

Тоғрул Рейдегі жау әскерінің болуынан қорқыныш сезінді, бұл Джибал және Әзірбайжанмен байланыс үшін стратегиялық маңызды қала болды, және бұл сұлтан үшін қабылданбас еді. Сұлтан 1193 жылғы наурыз айында қолдағы күштерімен Рейге қарай жорық жасады, Тамғашты жеңіп өлтірді, Рейді басып алды және Хорезм әскерлерін провинциядан ығыстырып шығарды. Тоғрул III содан кейін бейбіт келісімнің бір бөлігі ретінде, оның өтініші бойынша, Қутлуғ Иннах пен Амирин Омардың анасы Иннах Хатунға үйленді, бірақ сұлтанды улау жоспарының ашыққа шығуынан кейін ол өлім жазасына кесілді. Сұлтан Хамаданға қайтып келді, Қутлуғ Иннах Занжанға қашты, ол Текишке хабар жіберді, ал әл-Насыр да Текиштен Тоғрулға қарсы әрекет етуді сұрады. Тоғрул 1194 жылы тағы да шығысқа жылжыды және Қутлуғ Иннахқа көмектескен 7000 Хорезм сарбазының болуына қарамастан, шайқаста жеңіске жетті. Қутлуғ Иннах және басқа да аман қалғандар шығысқа қарай жылжып, Семенде Шах Текиш бастаған Хорезм әскерімен қосылды. Әл-Насырдың көмегімен Текиш Рей шайқасында Тоғрулдың жеңіліске ұшырауына себеп болды. Ала ад-Дин Текиш Тоғрулдың басын әл-Насырға жіберді, ол оны сарайының алдындағы Нуби қақпасында көрсетті, ал оның денесі Рейде асылды.

Хорезмидтің талап-арызын қабылдамау

1217 жылы Мұхаммед Жахтартес өзенінен Перс шығанағына дейінгі барлық жерді бағындырды. Ол өзін шах деп жариялап, халифадан ресми мойындауды сұрады. Халифа әл-Насыр оның талабын қабылдамаған соң, Ала ад-Дин Мұхаммед әскер жинап, әл-Насырды тақтан түсіру үшін Бағдадқа жорық жасады. Бірақ, Загрос тауларын кешіп өтетін кезде шахтың әскері қарлы боранға ілігіп қалды. 1225 жылы оның орнын ұлы әл-Захир басты. Ол қысқа мерзім билік етіп, әл-Захир салықтарды азайтып, жауапкершіліктерге қарсы тұру үшін күшті әскер құрды. Ол 1226 жылдың 10 шілдесінде, таққа отырғаннан кейін тоғыз ай өткен соң қайтыс болды. Оның орнын ұлы (әл-Насырдың немересі) әл-Мустансир иеленді.