Кіріспе
37-ші және соңғы Аббасид халифасы (1242–1258)
(15 жыл 2 ай 15 күн)
|Ізашары = әл-Мустансир
|Мұрагері = Лауазымы жойылды, әл-Мустансир билла (Қаһир халифасы)
|Туған күні = 1213
|Туған жері = Бағдад
|Қайтыс болған күні = 20 ақпан 1258 (45 жас)
|Қайтыс болған жері = Бағдад
|Көмілген жері = Әл-Мустасим Билла мешіті, Адхамия, Бағдад, Ирак
|Толық аты = Әбу Ахмад Абдалла ибн әл-Мустансир әл-Мустасим Билла
|Дәуірі = Аббасид
|Әкесі = әл-Мустансир
|Анасы = Хажир
|Жұбайы =
|Жұбайының мәртебесі = Ұзақ мерзімді серігі
|Ұрпақтары = Әбуль-Аббас Ахмад, Әбуль-Фадаил Абд ар-Рахман. 1213 жылы дүниеге келді. Әкесі әл-Мустансир қайтыс болғаннан кейін, әл-Мустасим 1242 жылдың соңында таққа отырды. Ол жетінші крест жорығы кезінде Шажар әл-Дуррдың Мысыр тағына көтерілуіне қарсылығымен белгілі. Бағдадтан Мысырдағы мамлюктерге: «Егер сендердің адамдарың жетпесе, бізге хабарласыңдар, біз сендерге адам жібереміз» деген хабар жіберді. Алайда, әл-Мустасим халифат құрылғаннан бері 632 жылдан бері ең үлкен қауіпке тап болды: Хулагу хан басшылығымен Трансоксиана мен Хорасандағы кез келген қарсылықты жойған моңғол күштерінің басып кіруі. Көп ұзамай, 1255–1256 жылдары Хулагу хан Аббасид халифалығын қазіргі Ирандағы Аламут аймағына қарсы жорығына өз күштерін беруге мәжбүр етті. Әл-Муазам Тұраншахтың өлтірілуі және жаңа сұлтан ретінде Шажар әл-Дуррдың Сирияға келгені туралы хабар жетті. Сириялық әмірлер Шажар әл-Дуррға құрмет көрсетуді сұрады, бірақ олар бас тартты және әл-Карактағы сұлтанның орынбасары Каирге қарсы көтерілді. Дамаскідегі сириялық әмірлер қаланы Алеппоның әйюби әмірі Насир Юсуфқа берді, ал Каирдегі мамлюктер Мысырдағы әйюбилерге адал болған әмірлерді тұтқындап жауап берді. Сириядағы әйюбилерден басқа, Бағдадтағы Аббасид халифасы әл-Мустасим да Мысырдағы мамлюктердің қимылын қабылдамады және Шажар әл-Дурды сұлтан ретінде танудан бас тартты. Халифаның Шажар әл-Дурды жаңа сұлтан ретінде танудан бас тартуы Мысырдағы мамлюктер үшін үлкен сәтсіздік болды, өйткені әйюби дәуіріндегі әдет-ғұрып бойынша сұлтан тек Аббасид халифасын тану арқылы ғана заңдылық ала алатын болды. Сондықтан мамлюктер Изз әд-Дин Айбақты жаңа сұлтан етіп тағайындады. Ол Шажар әл-Дуррмен үйленді, ол үш ай бойы Мысырды сұлтан ретінде басқарғаннан кейін таққа отырды. Шажар әл-Дуррдың сұлтандық билігі қысқа уақытқа созылса да, ол тарихта екі маңызды оқиғаның куәсі болды: бірі, Людовик IX-ты Мысырдан қууы, бұл крестшілердің Оңтүстік Жерорта теңізі бассейнін жаулап алу мақсатына соңғы нүкте қойды; және екеуі, әйюби әулетінің құлауы және ондаған жылдар бойы Оңтүстік Жерорта теңізіне үстемдік еткен мамлюк мемлекетінің пайда болуы. Халифаны ынталандыру және оның тануын қамтамасыз ету үшін Айбақ өзінің Бағдадтағы Аббасид халифасының өкілі екенін жариялады. Сириядағы әйюбилерді қанағаттандыру үшін мамлюктер әл-Шараф Мұса есімді әйюби баласын қосалқы сұлтан етіп тағайындады. Бірақ бұл әйюбилерді қанағаттандырмады, сондықтан мамлюктер мен әйюбилер арасында қарулы қақтығыстар басталды. Бағдад халифасы, оның астанасынан алыс емес аумақтарды басып алған моңғолдармен айналысып, мәселені Мысырдағы мамлюктер мен Сириядағы әйюбилер арасында бейбіт жолмен шешкенін көруді жөн көрді. Қазалы қақтығыстан кейін халифаның келіссөздері мен делдалдығы арқылы әскери үстемдік танытқан мамлюктер әйюбилермен келісімге келді, бұл оларға Газа мен Иерусалимді және Сирия жағалауын қоса алғанда, Оңтүстік Палестинаны басқаруға мүмкіндік берді. Осы келісім арқылы мамлюктер өздерінің билігіне жаңа аумақтарды қосып қана қоймай, өз билігін мойындауға да қол жеткізді. 1258 жылы Хулагу Аббасидтер аймағына басып кірді, ол кезде тек Бағдадтан, оның жақын маңына және Оңтүстік Ирактан тұратын. Бағдадты жаулап алу жорығында Хулагу хан бірнеше бағаналарды бір мезгілде қалаға қарай алға жылжытты және оны қоршауға алды. Моңғолдар Аббасид халифалығының адамдарын өздерінің астанасында ұстап, қашуға тырысқандарды өлтірді. Бағдад 10 ақпанда тоналып, халифа Хулагу ханнан көп ұзамай өлтірілді. Моңғолдар «патшалық қан» төгуді қаламағандықтан, оны кілемге орап, аттарымен таптап өлтірді. Оның кейбір ұлдары да өлтірілді. Тірі қалған ұлдарының бірі тұтқын ретінде Моңғолияға жіберілді, онда моңғол тарихшылары ол үйленіп, балалы болды, бірақ одан кейін исламда ешқандай рөл атқармады деп хабарлайды. Марко Полоның саяхаттары халифаның патшалығын қорғауға жұмсауға болатын қазынаның үлкен қорын тапқаннан кейін, Хулагу хан оны қазына бөлмесіне тамақ пен сусыз құлыптап, оған «қазынаңнан қалағаныңша же, өйткені сен оны қатты жақсы көресің» деп айтты.
| predecessor = al Mustansir
| successor = Position abolished al Mustansir bi'llah (caliph of Cairo)
| birth date = 1213
| birth place = Baghdad
| death date = 20 February 1258 (aged 45)
| death place = Baghdad
| burial place = Al Musta'sim Billah Mosque, Adhamiyah, Baghdad, Iraq
| full name = Abu Ahmad Abdallah ibn al Mustansir al Musta'sim Billah
| dynasty = Abbasid
| father = al Mustansir
| mother = Hajir
| spouse =
| spouse type = Consort
| issue = Abu'l Abbas AhmadAbu'l Fadaʿil Abd al Rahman He was born in 1213. After the death of his father, al Musta'sim succeeded to the throne in late 1242. He is noted for his opposition to the rise of Shajar al Durr to the Egyptian throne during the Seventh Crusade. He sent a message from Baghdad to the Mamluks in Egypt that said: "If you do not have men there tell us so we can send you men." However, al Musta'sim had to face the greatest menace against the caliphate since its establishment in 632: the invasion of the Mongol forces that, under Hulagu Khan, had already wiped out any resistance in Transoxiana and Khorasan. Shortly thereafter, in 1255 1256, Hulagu Khan forced the Abbasid Caliphate to lend him their forces for his campaign against the Alamut region in modern day Iran. News of the murder of al Muazzam Turanshah and the inauguration of Shajar al Durr as the new Sultan reached Syria. The Syrian Emirs were asked to pay homage to Shajar al Durr but they refused and the Sultan's deputy in Al Karak rebelled against Cairo. The Syrian Emirs in Damascus gave the city to an Nasir Yusuf the Ayyubid Emir of Aleppo and the Mamluks in Cairo responded by arresting the Emirs who were loyal to the Ayyubids in Egypt. In addition to the Ayyubids in Syria, the Abbasid caliph al Musta'sim in Baghdad also rejected the Mamluk move in Egypt and refused to recognize Shajar al Dur as a Sultan. The refusal of the Caliph to recognize Shajar al Durr as the new Sultan was a great setback to the Mamluks in Egypt as the custom during the Ayyubid era was that the Sultan could gain legitimacy only through the recognition of the Abbasid Caliph. The Mamluks, therefore, decided to install Izz al Din Aybak as a new Sultan. He married Shajar al Durr who abdicated and passed the throne to him after she had ruled Egypt as sultan for about three months. Though the period of Shajar al Durr's rule as a sultan was of short duration, it witnessed two important events in history: one, the expelling of Louis IX from Egypt, which marked the end of the Crusaders' ambition to conquer the southern Mediterranean basin; and two, the death of the Ayyubid dynasty and the birth of the Mamluk state which dominated the southern Mediterranean for decades. To please the Caliph and secure his recognition, Aybak announced that he was merely a representative of the Abbasid Caliph in Baghdad. To placate the Ayyubids in Syria the Mamluks nominated an Ayyubid child named al Sharaf Musa as a co sultan. But this did not satisfy the Ayyubids and armed conflicts between the Mamluks and the Ayyubids broke out. The Caliph in Baghdad, preoccupied with the Mongols who were raiding territories not far from his capital, preferred to see the matter settled peacefully between the Mamluks in Egypt and the Ayyubids in Syria. Through negotiation and mediation of the Caliph that followed the bloody conflict, the Mamluks who manifested military superiority reached an agreement with the Ayyubids that gave them control over southern Palestine including Gaza and Jerusalem and the Syrian coast. By this agreement the Mamluks not only added new territories to their dominion but also gained recognition for their rule. In 1258, Hulagu invaded the Abbasid domain, which then consisted of only Baghdad, its immediate surroundings, and southern Iraq. In his campaign to conquer Baghdad, Hulagu Khan had several columns advance simultaneously on the city, and laid siege to it. The Mongols kept the people of Abbasid Caliphate in their capital and executed those who tried to flee. Baghdad was sacked on 10 February and the caliph was killed by Hulagu Khan soon afterward. It is reckoned that the Mongols did not want to shed "royal blood", so they wrapped him in a rug and trampled him to death with their horses. Some of his sons were massacred as well. One of the surviving sons was sent as a prisoner to Mongolia, where Mongolian historians report he married and fathered children, but played no role in Islam thereafter. The Travels of Marco Polo reports that upon finding the caliph's great stores of treasure which could have been spent on the defense of his realm, Hulagu Khan locked him in his treasure room without food or water, telling him "eat of thy treasure as much as thou wilt, since thou art so fond of it."
Бағдадты қоршау
Хулагу әл-Мустасимге Мункедің талаптарымен келісуін талап етіп хабар жіберді. Әл-Мустасим кеңесшісі және ұлы везир Ибн әл-Алкамидің ықпалына байланысты бас тартты. Тарихшылар Ибн әл-Алкамидің мойынсұнуға қарсы шығуына түрлі себептер келтірді, соның ішінде сатқындық пен қабілетсіздік. Ол халифаға шабуылдың қырқынан айтқан сияқты, және әл-Мустасимді халифаттың астанасына моңғол әскері қауіп төндірген жағдайда, ислам әлемі оның көмегіне асыға түсетініне сендірді. Әл-Мустасим Бағдадтағы әскерін күшейту үшін әскер шақыруды ұмытты, сондай-ақ қала қабырғаларын нығайтпады. 11 қаңтарда моңғолдар қалаға жақын келді.
29 қаңтарда моңғол армиясы Бағдадты қоршауға алып, қаланың айналасына қоршау және арық салды. Қоршау машиналарын және катапульталарды пайдалана отырып, моңғолдар қала қабырғаларын бұзуға тырысты және 5 ақпанға қарай қорғаныстың маңызды бөлігін басып алды. Өз күштерінің қабырғаларды қайтарып алуға аз мүмкіндігі бар екенін түсінген әл-Мустасим Хулагумен келіссөздер бастауға тырысты, бірақ Хулагу халифті қабылдамады. Бағдадтың 3000-ға жуық беделді адамы да Хулагумен келіссөз жүргізуге тырысты, бірақ олар өлтірілді. Бес күннен кейін, 10 ақпанда қала берілді, бірақ моңғолдар 13-і күніне дейін қалаға кірмеді, содан кейін бір апта бойы қырғын мен қирату басталды.
Жойылу және қырғын
Тарихи деректерде моңғол басқыншыларының қатыгездіктері егжей-тегжейлі сипатталған. Заманагөйлердің мәлімдемелеріне сәйкес, моңғол әскерлері мешіттерді, сарайларды, кітапханаларды және ауруханаларды тонап, содан соң қиратқан. Бағдадтың отыз алты мемлекеттік кітапханасынан алынған құнды кітаптар жыртылып, олардың былғары мұқабалары сандал ретінде қолданылған. Ұрпақтар еңбегімен салынған ұлы ғимараттар толығымен өртеніп кеткен. Даналық үйі (Бағдадтың Ұлы кітапханасы), медицинадан астрономияға дейінгі тақырыптарды қамтитын сансыз құнды тарихи құжаттар мен кітаптарды сақтаған, қиратылған. Тигр өзенінің өлтірілген ғалымдар мен философтардың қанынан қызыл түске боялғаны туралы айтылады. Халық қашуға тырысты, бірақ моңғол әскерлері оларды тоқтатты, көптеп өлтірді, тіпті балаларды да аямады. Халифа әл-Мустасим тұтқындалып, өзінің халқының өлтірілуін және қазынасының тоналуын көруге мәжбүр болды. Көптеген мәліметтер бойынша, халифа тапталып өлтірілген. Моңғолдар халифаны кілемге орап, үстінен аттарымен өткен, себебі жердің патшалық қанға тиіп қалса ренжігенін сенген. Әл-Мустасимнің барлық ұлдарынан біреуі ғана тірі қалды, ал ол Моңғолияға жіберілді, онда моңғол тарихшыларының мәліметінше, ол үйленді және балалары болды, бірақ одан кейін исламда ешқандай рөл атқармады. Хулагу, қираған қаладан шыққан шіріген иіс салдарынан лагерін қаланың жел соғатын жағына көшіруге мәжбүр болды. Бағдад бірнеше ондаған жылдар бойы халқы азайып, қираған қала болып қалды және тек біртіндеп бұрынғы даңқының бір бөлігін қайта қалпына келтірді. Тарихшы Дэвид Морган, 1265 жылы қала қирағаннан кейін 7 жыл өткен соң дүниеге келген Уассафтың бұл оқиғаны сипаттаған сөздерін келтірді: "Олар қала арқылы ашыққан соқырлардың көгершінге шабуылындай немесе қойларға шабуылдайтын ашулы қасқырлардай, шексіз еркіндікпен және ұятсыз жүздермен, өлтіріп, үрей таратып, алтыннан жасалған және зергерлік тастармен әшекейленген төсектер мен жастықтарды пышақпен кесіп, жыртып жіберді. Ұлы харемнің артында жасырынып отырғандар көшелер мен далаларға сүйретіп әкелінді, олардың әрқайсысы басқыншылардың қолынан өлген халық үшін ойыншыққа айналды".
Салдары
Хулагу Бағдадты қайта құру үшін 3000 монғол әскерін қалдырды. Ата Малик Джувайни кейін Гуо Кан Юань әулетіне Губилайдың Сун әулетіне қарсы жеңіске жетуіне көмектесу үшін оралғаннан кейін Бағдад, Төменгі Месопотамия және Хузистанның губернаторы болып тағайындалды. Хулагудың несториандық христиан әйелі Докуз Хатун Бағдадтың христиан тұрғындарының өмірін сақтап қалу үшін сәтті араласты. Хулагу патша сарайын несториандық католикос Мар Макихаға сыйлады және оған собор салуды бұйырды. Бағдадтың құлауы бүкіл мұсылман әлемін дүрліктірді; көп жылдық толық қираудан кейін қала халықаралық сауданың, монета соғудың және діни істердің гүлденген экономикалық орталығына айналды. Бас монғол дарухачи одан кейін қалада орналасты. 1252 жылы ислам дініне кірген Берке Хулагудың Бағдадты қиратқанына ашуланды. Мұсылман тарихшысы Рашид әд-Дин Берке ханның Бағдадқа жасалған шабуылға наразылық білдіріп, Монке ханға мынадай хабар жібергенін айтады (Монке Қытайда қайтыс болғанын ол білмеді): "Ол (Хулагу) мұсылмандардың барлық қалаларын тонады. Алланың көмегімен мен оны осы қаншама күнәсіз қанға жауапкершілікке тартамын." Моңғол бауырластығының құрметі үшін Хулагумен соғыс бастауға бастапқыда тартынса да, Алтын Орданың экономикалық жағдайы оны Ильханатқа қарсы соғыс жариялауға мәжбүр етті. Бұл соғыс Берке-Хулагу соғысы деп танылды.
Мұра
Әл-Мустасим 1242 жылдың 5 желтоқсанынан 1258 жылдың 20 ақпанына дейін 15 жыл, 2 ай және 15 күн билік етті. Оның қазасы саяси және діни бірлік ретінде халифаттың толық аяқталуын білдірді. Кейін Мысыр мен Сирияның мамлюк сұлтандары Аббасид әулетінен бір князьді Каир халифасы етіп тағайындады, бірақ бұл мамлюк Аббасид халифалары ықпалсыз және тек символдық рөлде болды, олардың уақытша билігі де, діни беделі де аз болды. Олар тағы 250 жылға жуық осы атақты сақтап келсе де, сұлтанды тағына отырғызу рәсімінен басқа ешқандай маңызы болмады. 1517 жылы Осман империясы Мысырды басып алғаннан кейін Каир халифасы әл-Мутаваккил III Константинопольге жеткізілді.