Кіріспе

1985 жылы Брюс Стерлингтің ғылыми-фантастикалық романы.

Schismatrix (/s//k//ɪ//z/'/m//æ//t//r//ɪ//k//s/) – Брюс Стерлингтің 1985 жылы жарық көрген ғылыми-фантастикалық романы. Бұл туынды Стерлингтің Shaper/Mechanist әлеміне толыққанды романдық көрініс болды. Романға дейін бес повесть жазылған, олар 1996 жылы «Schismatrix Plus» деген жинақта жарияланды. Schismatrix 1985 жылы «Небула» сыйлығының «Жылғы үздік роман» номинациясына, ал 1986 жылы Британдық ғылыми-фантастикалық сыйлығына ие болды.

Сюжет

Басты кейіпкер, Абелард Линдсей, ежелгі ай колониясы, аристократиялық Механиктер отбасында дүниеге келеді. Бірақ Шейперлер Сақинасы Кеңесіне жіберілгеннен кейін, ол арнайы және тәжірибелік дипломатиялық дайындық алып, Шейперлердің ісіне адалады. Ол ең жақын досы, Шейпердің шәкірті Филип Константинмен және әдемі, құштар Вера Келландпен бірге республика билеушілеріне қарсы көтеріліс ұйымдастырады. Билеушілер Механиктер технологиясын өмірлерін ұзарту үшін пайдаланады. Үшеуі де жас ұрпақты Шейперлердің мақсатына жетелеуге тырысады – Жердегі мәдениетті сақтау қозғалысы. Келланд пен Линдсей саяси мәлімдеме ретінде өзін-өзі өлтіруге келіседі, бірақ Келланд қайтыс болғаннан кейін Линдсей осы келісімнен бас тартады. Константин Линдсейді өлтірмек болады, бірақ оның орнына Механикті өлтіреді, бұл дау тудырады. Константин Республикада қалуға рұқсат алады, өйткені оның білімі Республиканың қоршаған ортасын өзін-өзі жоюдан сақтау үшін қажет. Ал Линдсей Mare Tranquilitatis Circumlunar People's Zaibatsu-ға жер аударылады. Экологиялық дағдарыстан құлаған бұл айлық колония "құс"тардың, қылмыскерлердің, диссиденттердің және саяхатшылардың панасы болады. Ол жерде ол Китсунемен танысады, ол Шейперлердің идеалды жезөкшесіне айналдырылған әйел. Гейша банкі, қуатты қаржы орталығының қызметшісі ретінде, ол банкті бұрынғы миы өлі болған басшысының қашықтан басқарылатын денесі арқылы басқарады. Зайбацудағы айлар ішінде Линдсей дипломатиялық талантын қолданып, ойдан шығарылған театрлық оқиғаға қатысты күрделі алаяқтық ұйымдастырады және ескі Механик Федор Рюминмен достық қарым-қатынас жасайды. Бірақ ақыр соңында алаяқтық өз өмірін өзі бастайды, және жаңа құрылған Кабуки Интрасолар заңды көркемдік және бизнес-жобаға айналады. Линдсей пайданы көру үшін қала алмайды, өйткені Константин осы уақыт аралығында Корпоративтік Республиканың үкіметін құлатқан. Константин Консервационизмді тастап, Шейперлер жауынгеріне айналады және қастандықшыны жібереді. Қастандықшы Линдсейге екі таңдау ұсынады: Константиннің қол астына өту немесе өлтіру. Линдсей Механиктер тобымен қашып құтылуға тырысады, соның арқасында Китсуне Гейша банкінің билігін ашық түрде иеленеді. Линдсей Fortuna Miners' Democracy ұлттық мемлекеті ретінде екі еселенген Red Consensus кемесіне қосылады, бұрын тәуелсіз астероидтарды қазу Механист картелінің сәтсіздігінен кейін. АШК астероид Esairs XII-ні басып алады, онда Мавридес әулеті, кішкентай Шейпер кланы тұрады. Линдсей Нора Мавридеспен танысады, ол да дипломат. Нора Абелардқа дипломатиялық дайындықтан өткендердің сатқындық пен бас тартудың жоғары деңгейіне байланысты ұятқа қалғанын хабарлайды. Олар екеуі Шейперлер мен Механиктер пираттарының бейбіт өмір сүруін қамтамасыз ету үшін жұмыс істейді, бірақ бірнеше айлық қақтығыстан, тыңшылықтан, кісі өлтіруден және саботаждан кейін ашық ұрыс басталады. Мавридес пен Линдсей, енді сүйіскендер, бір-бірін құтқару үшін серіктерін өлтіреді. Астероидтың тіршілік ету жүйелері соғыстан кейін тоқтағанша, шетелдік инвесторлар келеді. Шетелдіктер келгеннен кейін, Шизматрикске тыныштық келеді. Шетелдік инвесторлар сауда мен байлыққа құмар, олар адамзатты соғысқа емес, бизнеске көңіл бөлуге шақырады. Сауда өркендейді, ал Шейперлер мен Механиктер өздерінің айырмашылықтарын бір жағына қояды. Линдсей мен Мавридес инвесторлармен алғашқы байланыста болғандықтан, күшті Шейперлер басшылары болады. Инвесторлар бейбітшілігі мәңгілікке созыла бермейді, және Инвесторлар фракцияларды бір-біріне қарсы ойнағанда, Шейперлер мен Механиктер арасындағы шиеленістер көтеріле бастайды. Ақырында Филипп Константин билікке көтеріліп, Сақина кеңесін басқарады және Мавридес пен Линдсейдің деминанттық фракциясын құлатады. Линдсей үмітсіз шайқастан қашады, бірақ Нора Константин мен оның күресші үкіметімен күресу үшін өмірлері мен отбасын құрған Сақиналарда қалуға шешім қабылдайды. Линдсей астероид белдеуіндегі Механистер картелдеріне қашып кетеді, онда Китсуне тағы да құдіретті астыртын түрде қолға алды. Сол жерде Линдсей онжылдықтар бойы тынымсыз жұмыс істейді, ол оны Мавридеспен қайтадан біріктіреді деп сенетін дестенция жасау үшін. Инвесторлардың кеме патшайымының кейбір табуға айналған әрекеттерге қатысқан клиптерін пайдаланып, Линдсей шетелдікті шантаждайды, ол тез арада Күн жүйесіндегі ең бай және қуатты мемлекеттердің біріне айналған Czarina Kluster құруына себеп болады. Линдсейдің серігі, Wellspring, осы колонияны постгуманистік идеологиясын тарату үшін пайдалануды жоспарлайды, ал Линдсей өзі Нораны жаңа колонияға әкелуді көздейді. Бірақ Константин Мавридестің дефектіге жасаған жоспарын біліп алып, оны өзін-өзі өлтіруге мәжбүрлейді. Жеке ашумен толы Линдсей бұрынғы досымен тікелей бетпе-бет кездеседі, оған ежелгі шетелдік артефакт, Arena арқылы жекпе-жек ұйымдастырады. Линдсей жеңіске жетеді, бірақ Arena оны да, Константинді де кататоникалық күйге түсіреді. Жекпе-жектен жылдар өткен соң, Линдсей өзінің бұрынғы үйіне оянады, енді Неотениялық мәдени Республикасы деп аталды. Константиннің күресші Шейперлігі Консервационист үкіметімен ауыстырылды, ол қалыпты, өзгертілмеген адам өмірін сақтауға арналған мәдени резерват болып қалуға бағытталған. Линдсейдің санасын қалпына келтіру емшарасының бөлігі ретінде, оның бастапқы Шейпер дипломатиялық дайындығы алынып тасталды. Консервационист әлеміне оралған және қазір толыққанды адам күйіне келген Линдсей өзінің өткенімен ажырасып, жаңа армандарды қабылдауға шешім қабылдайды. Ол постгуманист болып, Wellspring-тің 'Lifesiders' тобымен жұмыс істеу үшін Czarina Kluster-ге оралады. Линдсей кататоникалық күйде болған жылдар ішінде Күн жүйесіндегі елді мекендердің кеңеюі үлкен артық өнімді экономиканы тудырды. Байлықтың көптігіне байланысты, қымбат және ұзаққа созылған терраформингке қатысты жұмыстар енді қарастырылуда. Wellspring Марсты терраформингтеуді көздейді, ал Линдсей Европадағы тереңдегі экология құруға тырысады. Константиннің Шейпер отбасы Константиннің жеңілісінен ұятқа қалды, және Линдсей оларды өзінің мақсатына көндіруге жетеді, тіпті Константиннің "қызын" Вераны (Вера Келландтан ондаған жылдар бұрын алынған ДНК-дан жасалған). Уақыт өте келе, Czarina Kluster өз кезегінде әлеуметтік құлдырауға ұшырайды. Lifesiders тобының зерттеулері әлі де бастапқы сатысында болғандықтан, Линдсей мен Вера Константин тыйымды бұзып, Жердің тереңдегі өмірінің үлгілерін әкеледі, бұл Европа жобасын табысты ететін жаңалықтарға әкеледі. Lifesiders өздерін Европа мұхиттарында тіршілік етуге қабілетті балық тәрізді формаларға айналдырғанда, Линдсей қазір емделген Филипп Константиннің қасына барады. Константин Линдсейдің Европаны көре алмайтынына, соңында өзінің мақсатына жете алмайтынына сендіреді, өйткені ол әрқашан істеген. Ол сондай-ақ Вера Константиннің ДНК-сы Вера Келландтан да, Линдсейден де тең мөлшерде алынғанын ашады. Филипп Абелардпен келіседі, содан кейін өзін-өзі өлтіреді. Линдсей Европаға оралғанда, Филипптің дұрыс екенін түсінеді: ол өзінің трансформациядан өтуіне көне алмайды. Сол сәтте, Вера Константиннің шетелдік елшіліктегі миссиясынан бері оны қадағалап келе жатқан шетелдік Презенс өзін көрсетеді. Ол өзінің ғаламның әртүрлі тәжірибелерін зерттеуге және қуантуға арналғанын түсіндіреді және Линдсейді оған қосылуға шақырады. Линдсей келіседі және мәңгілікке ғаламның шексіз құпияларын зерттеу үшін денесіз формаға айналады.

Кейіпкерлер

Абелард Малкольм Тайлер Линдсей: Механистік қоғамда туған Линдсей, манипуляция мен алдау қабілетін күшейтетін эксперименталды, қарқынды Шейпер дипломатиялық жаттығудан өтеді. Оның амбициясы мен өзін сақтауға бейімділігі оны Шизматриксте маңызды рөлде ойнауға итермелейді. Александрина: Линдсейдің бірінші әйелі. Ол одан әлдеқайда ересектеу, аристократ Механист. Кицунэ: Гейша банкінің басшысы. Ол толығымен оның терісі мен дене мүшелерінен құралған толыққанды экожүйеге айналады. Маргарет Джулиано: Шейпер ғалымы, ол "Супержарық" гендік желісін жасаушы, табиғи интеллекті тіпті Шейпер нормасынан да жоғары. "Супержарықтардың" тұрақсыздығы Джулианоға күдік туғызады және Шейпер гендерінің IQ-сы 200-ге дейін шектеледі. Нора Мавридес: Линдсейдің екінші әйелі. Ол Шейпер идеологиясына терең сенімді және жағдай үмітсіз болған кезде де, Механистер оның штатына шабуыл жасағанда олармен күресуді таңдайды. Филип Кури Константин: Линдсейдің бұрынғы досы. Ол билікке құмарланып, радикалды жолдармен Шейперлерге билік әкелуге тырысады. Вера Константин: Филип Константиннің қызы, Вера Келландтың генетикалық материалынан клондалған. Вера Келланд: Линдсей мен Константинмен бірге оқыған аристократ. Ол өзі мен Линдсей шыққан аристократиялық Республикаға қарсы тұру үшін өзін-өзі өлтіреді.

Жарыс

Адамзат: Жер әлі де адамзат өркениетіне жататын болса да, Құн жүйесінің қалған бөлігін отарлағандар технология мен гендік инженерияны соншалық деңгейде қолданды ki, олардың көптеген жаңа түрлерге «эволюциялап» кеткені айқын. Инвесторлар: жұлдыздық саяхат құпиясын қатаң сақтайтын алып кесірткелерге ұқсас ғарыш саудагерлері. «Адамзаттың» басқа жұлдыз жүйелеріне сапар шегіп, 19 белгілі шетелдік түрді зерттеуі үшін шамадан тыс ақы алады. Газды жандар: интеллектісі жоғары, ғарыш кеңістігінде саяхаттайтын газ тәрізді жандар.

Орналасқан жерлер

Әбелард Линдсейдің кітаптағы саяхаттары Күн жүйесінің кеңейіп жатқан отарлауын көрсетеді. Айды айналдыратын ғарыш станциялары (конкатенаттар): Жердің Ай орбитасын айналдыратын ірі ғарыш станцияларының сериясы. Жұлдызаралық қоныстардың ең "жерге ұқсас" жерлері, өңделетін жерлері және күшті гравитация (көбінесе центробектік) бар, бұл адамзаттың Жерден тыс тұңғыш тұрақты мекені болды. Барлығы он станция бар, олардың әрқайсысы оларды салу үшін пайдаланылған ай аймағының атымен аталады. Mare Serenitatis Circumlunar Corporate Republic – айдағы Mare Serenitatis ("Тыныштық теңізі") атауымен аталған үлкен ғарыш станциясы. Станцияның өнімділігіне көп сілтеме жасалған; оның басты саласы ауыл шаруашылығы болды. Кейін "Неотендік мәдени республика" деп аталды. Mare Tranquilitatis People's Circumlunar Zaibatsu – айдағы Mare Tranquilitatis ("Тыныштық теңізі") атауымен аталған үлкен ғарыш станциясы. Станцияның бір бөлігі қираған, радиациядан зардап шеккен аймақтары қабырғамен бөлінген. Оның басты салалары – ауыл шаруашылығы (оттегі фермерлері), фармацевтика ("қара медицина") және секс-индустрия (Гейша банкі). Оның басты валютасы – Гейша банкінің кредиті. Астероидтық әлемдер: Астероид белдеуінде салынған, негізінен Механистер фракциялары басым. Дембовска Картелі: Майкл Карнасс басқаратын ұйым, шетелдік елшіліктің құрметті негіздеушісі. Картельді ‘Wallmother’ – кейіпкер Китсуне басқарады және бақылайды, ол адам пішінін тастап, үнемі өсіп келе жатқан дене массасына айналды. Станция Абелард Линдсей өзінің ‘Журналын’ жариялай бастағанда инвесторлар білімінің орталығына айналады. Оның басты саласы – өндіріс (крионика), ол Карнасстан алынған шетелдік сауда құпияларымен қамтамасыз етіледі. Czarina Kluster Халықтық корпоративтік республикасы – опасыз инвестор патшайымы Czarina Kluster-дің тұрақты мекені, Механистер мен Пішіндеушілердің бірлескен құрылысынан тұратын импровизацияланған қала-мемлекет. Esairs XII – Пішіндеушілердің тапсырмалық тобы мекендейтін шағын астероид, ол кен өндіру және өндіріспен айналысады. Сақина жүйелері. Сатурн сақиналары Сақина Кеңесі басқаратын Пішіндеушілер фракциясының билігінде. Романның басында сақиналар Механистердің қоршауында. Goldreich Tremaine Кеңесі – Мавридтер мен Веттерлинг гендік желілерінің мекені, Goldreich Tremaine келісім кезеңінде гүлденеді, ал Пішіндеушілердің "әскери академиялық" кешені шетелдік инвесторлармен ерекше қарым-қатынаста. Skimmer's Union Кеңесі – Титан орбитасында орналасқан Skimmer's Union, Титан газынан органикалық газдарды өндірді. Еуропа: Еуропаны отарлау ‘Schismatrix’ романы аяқталғаннан кейін шын мәнінде басталады. Жерден заңсыз алынған су жануарлары негісінде айды пост-адам ‘фәрештәлер’ мекендеуіне дайындау жұмыстары жүргізіледі, олар Еуропаның қатал жағдайларында тірі қалу үшін генетикалық түрлендірілген. Terraform Kluster – Czarina Kluster қаржылық құлдырауынан кейін құрылған, негізінен Марсты терраформациялау жобасына арналған.

Идеологиялар

Консервативизм: Технология адамзаттың мәнін жойып жатыр деп санайды. Адамға қарсы технологияларға қатаң шектеулер қояды, адам өнерін және тарихын зерттеуді қолдайды, тіпті кейбіреулер үшін Жермен байланыстың тоқтатылуына қол жеткізуді жақтады. Детанция: Сыртқы әлеммен байланыс кезінде адамзат біртұтас күш көрсетуі керек деген сенім. Детанцияны қолдаушылар Шейперлер мен Механиктер арасындағы ынтымақтастық пен байланысты күшейтуді талап етті. Детанция жаңа соғысқа және Катаклистердің пайда болуына әкелді. Милитаризм: Өз фракциясына деген догматикалық адалдық, Шейперлер мен Механиктер арасындағы суық соғыстың негізі. Ашық соғыс сирек кездеседі, себебі Күн жүйесіндегі тіршілікті қамтамасыз ететін ортаның нәзіктігі механикалық соғысты өзара жойылуға алып келуі мүмкін. Оның орнына, экономикалық соғыс, саяси бәсекелестік және тыңшылық әлеуметтік жағынан қабылданған жанжал түрлері болып табылады. Катаклизм: Бұл идеологияны алғаш рет «Супержарықтар» жариялады. Ол жасанды әлеуметтік бақылауды тоқтату және билікті жоюды талап етті. Ақырында терроризмге ұласып, «Супержарықтарға» деген ұзаққа созылған ашу-ызаға әкелді. Зен Серотонині: Биокеріліс (негізінен нейрохимиялық биомониторларды және ұйқыны бақылайтын төсектерді пайдалану арқылы) көмегімен зен сияқты тыныштық пен бейтараптылықты сақтауға ұмтылатын культ. «Қозғалыссыздық» (кейде осылай аталады) әлеуметтік өзгерістер процесін баяулатуға және әлеуметтік тәртіпке баса назар аударуға бағытталған. Галактицизм: Тек түрге адалдық ескіргендігіне сенім білдіріп, жарық жылдамдығынан асып түсетін технологиялар, жұлдызаралық отарлау және шетелдіктермен байланысты арттыру үшін жұмыс істеді. Өзінен-өзі жауынгерлік емес болғанымен, осы мақсаттарға жету үшін қажетті ресурстар ірі фракциялардың қолдауын талап етті, сондықтан Шейперлер мен Механиктер галактицистерінің бәсекелестігі нәтижесінде милитаризм де күшейді. Постгуманизм: Постгуманистер Пригожиннің күрделілік деңгейлеріне және онымен байланысты философия мен ғылымға сенеді. Стерлинг постгуманизмнің көптеген қағидаларын тек меңзеп өтеді, бірақ постгуманистердің басты мақсаты – терраформация, оны олар зиялы жаратылыстардың басты міндеті деп санайды. Постгуманистер детанцияны қолдайды. Велспринг – постгуманистік философияның маңызды идеологы.

Қабылдау

Дейв Лэнгфорд Schismatrix-ті «Ақ жұлдыз» журналының 77-шы санында қарап шығып, «Шизматрикс өте қызықты әрі шеберлікпен ойластырылған идеяларға толы. Бұл роман адамзаттың өзінің эволюциясын бақылауға ұмтылуын керемет бейнелейді. Линдсей, батырлыққа лайық болмаса да, оны дұрыс жолға салуға көмектеседі. Таңғажайып сезімдерді керемет жеткізеді» деді. J. Майкл Капарула Schismatrix-ті «Space Gamer/Fantasy Gamer» журналының 80-ші санында қарастырды. Капарула оны «қиялынан асып түсетін, жанды қоздыратын, калейдоскоп тәрізді ғарыш сағасы» деп сипаттады.