Польша-Литва мемлекетінің ұйымдық-әкімшілік құрылымы

Кіріспе

Польша-Литва одағының ұйымдық және әкімшілік құрылымы

Бұл мақалада Польша-Литва одағының ұйымдық және әкімшілік құрылымы талқыланады. Польша-Литва одағы – 1569-1795 жылдар аралығында Польша Корольдігін, Литва Ұлы Герцогтығын және олардың вассалдарын біріктірген конфедеративтік аралас монархия. Одақ Парламент (Сейм) арқылы басқарылды, оның құрамында король, король тағайындаған Сенат (воеводалар, кастелян, министрлер, епископтар) және қалған мұрагерлік ақсүйектер жеке немесе Төменгі Сейм арқылы (өз жерлерін өкілдік ететін депутаттардан тұрады) қатысты. Ақсүйектердің мемлекетке конституциялық басымдығы корольді өте әлсіз етіп, қара халықты (буржуазия мен шаруаларды) одақтың саяси жүйесінде дерлік өкілсіз қалдырды.

Жіктеу

Комонвелттің әкімшілік жүйесі бюрократияға дейінгі кезеңдік жүйе еді. Макс Вебердің билікті үш түрге бөлу классификациясы бойынша, ол, сол заманғы басқа монархиялар сияқты, көбінесе "дәстүрлі билікке" негізделген. Дегенмен, Pacta conventa сияқты заңдарға ақсүйектердің құрмет көрсетуі арқылы "рационалды-заңды биліктің" белгілері де байқалды.

Сенаторлық кеңселер

Бірінші одақтастық Сеймнің (парламент немесе диета) құпия кеңесі және жоғарғы палатасы Сенат (қазіргі Сенат) болды, оған епископтар, воевода, кастеллан және министрлер (орталық лауазымды адамдар) кірді. Сенатқа қызмет етуге құқылы сарай қызметкерлерінің тізімі Люблин одағында (1569) Польша Корольдігі мен Литва Ұлы Герцогтығы Польша Тажы мен Литва Ұлы Герцогтығының конфедеративтік мемлекеті, Польша-Литва Қауымдастығына айналған кезде аяқталды. Ең маңызды лауазымды адам – Гнезнен архиепискобы, примат еді. 1572 жылдан бастап, Польшаның бірінші рет патшасыз болғаны (Ягеллон әулеті патша Зигмунт II Августпен бірге тоқтаған), Гнезнен архиепискобы интеррекс, яғни жаңа патша сайланғанға дейін уақытша мемлекет басшысы қызметін атқарды. Ол елге өкілдік етіп, жаңа патша сайлауын дайындады. Сонымен қатар, Гнезнен архиепискобы, егер ол мұны маңызды деп санаса, тіпті патша болмаған кезде де жаңа Сенат сессиясын шақыру құқығына ие болды. Ол сондай-ақ "de non praestanda obedientia" бабын қолдана алады, бұл елге патшаны заңды түрде орнынан түсіруге құқық берді. Басқа сенаторлардың арасынан ол өзінің сотының маршалын (көбінесе кастеллан) таңдады. Бұл адам Сенат отырыстары кезінде архиепископтың хабаршысы ретінде әрекет етіп, архиепископтың өз одақтастарының қалай дауыс беруін қалайтынын білдіретін белгілер (айқышпен) берді. Гнезнен архиепискобының екі орынбасары болды: Вроцлав және Познань епископтары. Басқа сенаторлардың ішіндегі ең бастысы – Краков кастеляны (Kasztelan) болды. Алайда, басқа кастелландар воеводалардан төмен мәртебелі деп саналды. Воеводалардың күші 12 ғасырда бұл атақ енгізілгеннен бері төмендеді; алайда 17 ғасырда олар әлі де ең жоғары аймақтық салт иелері болды. Олар Сенатқа өздерінің воеводстволарының ең жоғары өкілдері болды. Олар өлкелік парламенттердің (Сеймики Воеводьки, Воеводство Сеймиктері) басшылары болды. Олар жергілікті дворяндардың әскери күшін жинауға жауапты болды. Әрқайсысы жергілікті бағалар мен шараларды белгілеуге жауапты воеводаның орынбасарын таңдады. Воеводаларды король тағайындады, Полоцк және Вильнюс воеводаларын жергілікті дворяндар сайлаған (бірақ король бекітуі керек). Краков жерінің кастелянынан басқа (оның ордасы артықшылықты қалада, 1596 жылға дейін Мемлекеттің астанасы ретінде), кастелландар көбінесе воеводаларға бағынышты деп саналды. Кастеллан воеводшапаның бір бөлігін басқарды (XV ғасырға дейін кастеллания деп аталды, содан кейін ірі кастелландар үшін провинцияларға және кіші кастелландар үшін повятарға бөлінді). 1565 жылдан кейін "incompatibilitas" ("келіспеушілік") принципі бойынша воеводалар мен кастелландарға министр ретінде екінші атаққа ие болуға тыйым салынды, гетман лауазымынан басқа. Министрлер қазіргі орталық үкімет қызметкерлеріне ұқсас болды. Олар 10 лауазымды адамнан тұрды (5-і Польшаның, 5-і Литваның). Министрлер: Корольдік бас маршал (Marszałek Wielki Koronny), Литваның бас маршалы (Marszałek Wielki Litewski), Корольдік бас канцлер (Kanclerz Wielki Koronny), Литваның бас канцлері (Kanclerz Wielki Litewski), Корольдік вице-канцлері (Podkanclerzy Koronny), Литваның вице-канцлері (Podkanclerzy Litewski), Корольдік бас қазынашысы (Podskarbi Wielki Koronny), Литваның бас қазынашысы (Podskarbi Wielki Litewski), Корольдік сот маршалы (Marszałek Nadworny Koronny) және Литваның сот маршалы (Marszałek Nadworny Litewski). Маршалдар соты маршалдарға бағынышты деп саналды. Литва министрлері, патшалық министрлер сияқты өкілеттіктерге ие болса да, олардың алдында басымдықты болды. Гетмандар да "министрлер" деп саналды, бірақ Сенатта орын жоқ. Маршалдың міндеті патшаның қауіпсіздігін қамтамасыз ету және оның қасында тәртіпті сақтау болды. Маршалдар екі жаяу әскер полкіне, әскер полкіне және арнайы сотқа басшылық етті. Бұл соттар үкімді сол сәтте-ақ, шағымдану мүмкіндігісіз шығарды. Патшаның алдында қаруды тарту сияқты қылмыстар үшін жаза өлім болды. Маршал соты патша сарайына және оның қызметкерлеріне қарсы жасалған барлық қылмыстарды тергейтін. Патша сапарға шыққанда, жергілікті воеводаларды маршалдар бақылайтын. Маршалдар корольдік аудиенцияға кімді қабылдауға болатынын шешті. Олар патшалық және соттық рәсімдерді (түйілу, жерлеу және т.б.) ұйымдастырып, басқаратын. Олар соттың иелері болды, төменгі сарай қызметкерлерін қадағалады және (қажет болған жағдайда) олардың жалақысын белгіледі. Әр маршалдың қолдарына канцлерден (канцлер) алған маршалдың таяғы болды. Ал, оның орнына, барлық канцлерлік кандидатуралар Маршалдар тарапынан жарияланды. Маршал болмаған жағдайда, оның функцияларын бас қазынашы немесе дүниежүзілік канцлер орындады. Салтанатты шараларда және сапар кезінде, қажет болған жағдайда, маршал өзінің таяғымен бірге корольдің алдында жүрді. Маршалдардан кейінгі ең жоғары лауазымда канцлерлер тұрды. 1507 жылдан бастап, Корольдік бас канцлер лауазымы дүниежүзілік және діни канцлерлер арасында ауысып тұрды. Люблин одағынан (1569) кейін екі лауазым, канцлер (Kanclerz) және вице-канцлер (Podkanclerzy) екі есеге көбейді (Корольдік канцлерлері, Польша Тажы үшін, және Литва канцлерлері). Канцлер және оның тиісті вице-канцлері (канцлердің тікелей бағыныстысы емес) екі канцелярияның жұмысына жауапты болды: ірі және кіші. Олардың үнемі байланыста болуы және ортақ саясатты әзірлеуі күтілді. Олардың міндеттеріне сыртқы және ішкі істер кірді. Канцлерлердің кеңселерi – "канцеляриялар" (Корольдік және Литвалық, ірі және кіші) болды. Канцеляриялар "Регенс", хатшылар (бірше: Sekretarz), жазушылар (бірше: Pisarz), кеңсе қызметкерлерi және "метриканттар" қызметкерлерiмен жабдықталған. Регенс кеңсе қызметкерлерi арасында жұмысты бөліп берді. Екі хатшы (біреуі жеке, екіншісі ресми хаттар үшін) дайын хаттарды корольдің қол қоюына ұсынды. Жазушылар хаттарды жазды, кеңсе қызметкерлерi соңғы нұсқаларын дайындады. Құжаттар сондай-ақ "Метрикалар" (бірше: Metryka) деп аталатын кітаптарға көшірілді, олар Польшада және Литвада екі "метрикант" сақтап тұрды. Бас канцлердің метриканттарын бас метрикант, вице-канцлердің метриканттарын кіші метрикант деп атады. Канцелярия қызметкерлері, канцлерлер сияқты, жалақы алған жоқ, бірақ әр қабылдау бөлмесінің ортасында клиенттердің әртүрлі сомада ақша салмауға тиіс қорапшасы болды, және қайта оралуды жоспарлаған ешкім де қисық ақшаға бара алмады. Канцлерлердің сот билігі де болды, олардың арқылы соттар жүзеге асырылды, бұл патша заңына бағынған адамдар үшін жоғары апелляциялық соттар болды (яғни, діни немесе магнат соттарына бағынбаған). Әрбір мұндай сотта хатшы, референдарь (Referendarz) және жазушы жұмыс істеді. 17 ғасырда әрбір мұндай сотқа төрт бағалаушы қосылды; ал 1775 жылы метрикант пен регенс қосылды. Канцлер көбінесе патшаның еркінен хабар беретін сөздер айтты. Оның лауазымының символы – оның кеңсесінен өтетін барлық құжаттарды мөрлеуге қолданылатын Мөр болды. Ол монарх қол қойған құжаттарды да мөрледі және егер ол оны заңсыз немесе мемлекетке зиянды деп санаса, құжатты мөрлеуден бас тарта алады (мұндай құжаттар оның мөрі болмаса күшіне енбейді). Король қайтыс болғанда, оның мөрі жобаланған кезде жойылды және жаңа мөр келесі корольмен канцлерге берілді. Сондықтан канцлерлер король мен мемлекеттің сақшылары саналды, корольдің ақымақтығы мемлекетті қажетсіз соғысқа жібермейтініне көз жеткізеді (соғыстардың алдын алған...).

The privy council and upper chamber of the First Commonwealth’s Sejm (parliament, or diet) was the Senat (now Senate), comprising Bishops, Voivode, Castellan and ministers (central officials). The list of dignitaries eligible to serve in the Senat had been finalized when, in the Union of Lublin (1569), the Kingdom of Poland and the Grand Duchy of Lithuania were transformed into the confederal state of Crown of Poland and Grand Duchy of Lithuania, the Polish–Lithuanian Commonwealth. The most important official was the Primate, who was the Archbishop of Gniezno. From 1572, the first time that Poland had been without a king (the Jagiellon Dynasty having died out with King Zygmunt II August), the Archbishop of Gniezno served as interrex, i. e., as interim head of state until a new king could be elected. He represented the country and prepared elections for a new king. In addition, the Archbishop of Gniezno had the power to call a new Senat session, if he deemed it important to do so, even in the absence of the King. He could also invoke the "de non praestanda obedientia" article, giving the country the right to legally depose the King. From among other senators, he chose his own court marshal (often a Castellan). That person acted as the Archbishop's messenger during Senat meetings, giving signs (by moving a cross) that conveyed how the Archbishop wished his allies to vote. The Archbishop of Gniezno had two deputies: the bishops of Wrocław and Poznań. Of secular Senators, the foremost was the Castellan (Kasztelan) of Kraków. Other Castellans, however, were considered to be lesser dignitaries than the Voivodes. The power of the Voivodes had declined since that title had been introduced about the 12th century; in the 17th century, however, they were still the highest regional dignitaries. They were the highest representatives of their Voivodeships to the Senat. They were the leaders of the Land Parliaments (Sejmiki Wojewódzkie, Voivodeship Sejmiks). They were in charge of assembling local nobility's military forces in the event of a pospolite ruszenie (levée en masse). Each chose a Deputy Voivode, who was responsible for setting local prices and measures. Voivodes were chosen by the King, except for those of Połock Voivode and Vilnius Voivode, who were elected by (and from) the local nobility (but still had to be appointed by the King). Except for the Castellan of Kraków Land (which has its seat in a privileged city, as the Commonwealth's capital until 1596), Castellans were often considered subordinate to Voivodes. A Castellan was in charge of part of a Voivodeship (till the 15th century called a Castellany, and thereafter divided into provinces for Major Castellans and powiats for Minor Castellans). After 1565, the principle of "incompatibilitas" ("incompatibility") forbade Voivodes and Castellans to hold a second title as a Minister, except for the post of Hetman. Ministers were comparable to modern central government officials. They were 10 officials (5 for the Crown of Poland, 5 for Lithuania). The Ministers were the Grand Marshal of the Crown (Marszałek Wielki Koronny), Grand Marshal of Lithuania (Marszałek Wielki Litewski), Grand Chancellor of the Crown (Kanclerz Wielki Koronny), Grand Chancellor of Lithuania (Kanclerz Wielki Litewski), Vice Chancellor of the Crown (Podkanclerzy Koronny), Vice Chancellor of Lithuania (Podkanclerzy Litewski), Grand Treasurer of the Crown (Podskarbi Wielki Koronny), Grand Treasurer of Lithuania (Podskarbi Wielki Litewski), Court Marshal of the Crown (Marszałek Nadworny Koronny) and Court Marshal of Lithuania (Marszałek Nadworny Litewski). Court Marshals were considered subordinate to Grand Marshals. Lithuanian ministers, while vested with the same powers as Crown Ministers, were considered below them in precedence. Hetmans were also considered "Ministers" but had no seat in the Senat. A Marshal's duties consisted in providing security to the King and keeping order where he was present. Marshals commanded two regiments of infantry, a regiment of militia, and a special court of law with a marshal's judge (sędzia marszałkowski), marshal's clerk (pisarz marszałkowski) and assessors (singular: asesor). These courts passed sentence on the spot, without possibility of appeal. For crimes such as drawing a weapon in the King's presence, the penalty was death. A Marshal's court had jurisdiction over all crimes committed against the royal court and by courtiers. When the King traveled, Marshals supervised the local Voivodes. The Marshals decided who would be admitted to royal audience. They were the organizers and masters of royal and court ceremonies (including weddings, funerals and the like). They were the masters of the court, kept track of lesser courtiers, and (where applicable) set their salaries. Each Marshal wielded a marshal's staff, which he had received from the Chancellor (Kanclerz). In exchange, all Chancellor nominations were heralded by the Marshals. If no Marshal was present, his functions were carried out by a Grand Treasurer or secular Grand Chancellor. On formal occasions and during travel, where appropriate, a Marshal with his staff of office preceded the King. Close after the Marshals in the hierarchy were the Chancellors. From 1507, the title of Grand Chancellor of the Crown was rotated between secular and ecclesiastic Chancellors. After the Union of Lublin (1569), the two offices, Chancellor (Kanclerz) and Vice Chancellor (Podkanclerzy) were doubled (Chancellors of the Crown, for the Crown of Poland, and Chancellors of Lithuania). The Chancellor and his respective Vice Chancellor (who was not a direct subordinate of the Chancellor) were responsible for the work of two Chancelleries, a Major and a Minor. These were expected to be in constant contact and to develop common policies. Their responsibilities included foreign and internal affairs. The Chancellors' offices were the "Chancelleries" (Crown and Lithuanian, Major and Minor). The Chancelleries were staffed with a "Regens," Secretaries (singular: Sekretarz), Scriptors (singular: Pisarz), clerks and "metrykants." The Regens divided the work among the clerks. Two Secretaries (one for private, the other for official, correspondence) presented the ready letters to the King for signature. The Scriptors drafted the letters, the clerks prepared the final copies. The documents were also copied into books called "Metryki" (singular: Metryka), which were kept by two "metrykants", each, in Poland and Lithuania. The Grand Chancellor's Metrykant was called the Grand Metrykant, the Vice Chancellor's was the Lesser Metrykant. The Chancelleries' staffs, like the Chancellors, received no wages, but the middle of each reception room featured a box into which clients were expected to deposit varying amounts of money, and no one who planned to return could afford to be stingy. The Chancellors also had judiciary powers, exercised through assessors' courts, which were the highest appellate courts for persons subject to crown law (i. e., not subject to ecclesiastic or magnat courts). Each such court was staffed by a secretary, Referendary (Referendarz) and writer. In the 17th century, each such court was enlarged to include four assessors; and, in 1775, a metrykants and a regens. The Chancellor often gave speeches representing the royal will. The symbol of his office was the Seal, which was used to seal all documents passing through his office. He also sealed documents signed by the monarch, and could refuse to seal a document that he considered illegal or damaging to the state (such documents had no force without his seal). When the King died, the seal was destroyed at his funeral and a new one was issued to the Chancellor by the late King's successor. Therefore, the Chancellors were considered the guardians of the King and state, ensuring that the King's folly would not endanger the state by forcing it into an unnecessary war (the wars that were prevented by the Chancellors included a great crusade against the Ottoman Empire that King Władysław IV Waza had planned in the 1630s). The Chancellor's powers tended to be reinforced by the fact that wars required funds that were appropriated by the Senate. The richer nobles who controlled the Senate were usually loath to increase and levy taxes upon themselves, which meant that Poland herself very rarely declared wars. Usually she was attacked by her neighbors, and while she repelled all attacks till the end of the 18th century, she almost never exploited her victories. The army was undermanned and underequipped (since usually any suggestion to augment the military budget when an enemy was not on the Commonwealth's doorstep was labeled as warmongering) and the Polish–Lithuanian Commonwealth's lands were constantly ravaged by new invasions that crippled the economy. Last among the ministers were the Grand Treasurers. They kept accounts of the state finances, cash flow and State Treasury, and controlled the minting of coin. Since, like the Chancellors, they received no wages, corruption ran rampant and a sizable portion of state finances was lost in their pockets. If a Treasurer moved to another post, he was obliged to render accounts of his disbursements, and if he died, his family were required to produce them. A telling story is that of Bogusław Leszczyński, who while a Grand Treasurer (1650–1658) was offered a Chancellor's post, which he accepted in 1658. He bribed the members of the Parliament to grant him "absolution", and when one of them later opposed him, he asked, curious: "Who's this son of a bitch that I failed to pay off?" Grand Treasurers supervised lesser officials such as the Master of the Mint (mincerz), dyspensators, kurators, tax collectors (poborca podatkowy), superintendents (overseer of customs officers), customs officers (celnik) and subkolektors. It should be remembered that, in those times, goods—as well as people—were taxed not only at borders but at bridges, crossroads and city gates.

Сенатқа қатысы жоқ орталық кеңселер

Атауынан көрініп тұрғандай, Сенатқа қатысы жоқ лауазымды тұлғалар Сенатта дауыс беруге құқылы болған жоқ. Мұндай лауазымды тұлғалардың ең маңыздылары – Ұлы хатшылар (бірлік: sekretarz wielki), Тәж және Литвалық. Тек дін қызметкері ғана Ұлы хатшы бола алатын. Бұл лауазымды тұлғалар, сот маршалын қоспағанда, кез келген аудандық немесе сот қызметкерінен жоғары тұрды. Олар канцлер болмаған жағдайда канцлердің міндетін атқара алатын. Олар құпия хаттармен айналысты; Сенатта патшаның хаттары мен Сейм қаулыларын оқыды. Ұлы хатшылар көбінесе бағалаушылар ретінде тағайындалып, «туғаннан бағалаушылар» деп аталды. Одан кейін 4 референдарий (бірлік: referendarz) – 2 діни және 2 әлемдік, Тәж және Литваға бір-бірден. Олар көбінесе патша сарайын тастамайтын, петициялар мен шағымдарды тыңдап, оларды (сондықтан олардың аты) патшаға жіберумен айналысатын. Олар патшаның жерлеріндегі шаруаларға қатысты істерде судьялар болып тағайындалып, басқа соттарда жиі бағалаушылар қызметін атқарды. Референдарий кеңсесіне жақын «Инстигатор» лауазымы болды, ол бүгінгі күні мемлекеттік прокурор деп аталады. Инстигаторлар патша мен елге қарсы қылмыстарды анықтау және оларды тергеумен айналысты, патшадан басқа кез келген лауазымды тұлғаны соттауға құқылы болды. Олардың «вице-инстигатор» деп аталатын орынбасарлары болды. Содан кейін Ұлы жазушылар (бірлік: pisarz wielki) – біреуі Тәжге, үшеуі Литваға. Олар патшаның жарлықтарын түсіндіріп, оларды білуі тиіс лауазымды тұлғаларға хаттар жіберді. Олар көбінесе елшілер мен бағалаушылар болып тағайындалды. Корольдік қазынаны сақтауға жауапты лауазымды тұлға – Корольдік қазына сақтаушысы (kustosz koronny). Қазына кілттері Бас қазынашы мен алты воеводаның қолында болды, олардың әрқайсысы болмаса, қазына ашылмайтын. Дәстүр бойынша, Корольдік сақтаушысы Краков соборының дін қызметкерлерінен таңдалып алынды. Литвалық сақтаушы шын мәнінде қазынашы (skarbny) деп аталды. 1647 жылдан бастап министрлерге 1547 жылы құрылған Корольдік поштаны басқаратын Бас почмейстер (Poczmistrz generalny, сондай-ақ Poczmistrz naczelny немесе Generał poczmistrz деп те аталды) қосылды. Поляк-литвалық шенеуніктер, әдетте, өмір бойы қызмет ететін. Бұл ережеден бірнеше маңызды ерекшеліктер болды, олардың ең маңыздысы Сенат маршалына қатысты, ол Сенат отырыстарын төрағалыққа алып, кездесу тақырыбын ұсына алатын, бірақ анықтамайтын. Дәстүр бойынша, Сенат маршалы лауазымы Республиканың үш провинциясынан (Wielkopolska – «Ұлы Польша», Małopolska – «Кіші Польша» «Польша тәжі» және Литва Ұлы Герцогтығы) сенаторлар арасында ауысып тұратын. Сейм маршалы (Marszałek Sejmu) лауазымы тек Қауымдастықтың парламенті (Сейм) сессиясы кезінде ғана болды. Маршал Сейм хатшысын (sekretarz sejmowy) тағайындайтын, ол Сейм отырыстарының жазбаларын жүргізетін. Асылдардың ең жоғары соты Таждық Трибунал (Trybunał Koronny, 1579 жылы құрылған) деп аталды және оны Трибунал президенті мен маршал басқарды. Маршал судьялардың арасынан сайланды, ал президент діни мәселелермен айналысты (және өзі де жоғары дәрежелі дін қызметкері болды). Сонымен қатар, 1613 жылы құрылған Литва Трибуналы (Trybunał Litewski) және Корольдік және Литвалық қазыналық соттары (Trybunał Skarbowy Koronny, Trybunał Skarbowy Litewski) болды. Барлық судьялардың жалақысы Сейм отырыстарында белгіленді. Тұз кеніштерін (żupy solne) жұпник қадағалап отырды. Патша немесе Сейм тағайындаған, нақты уақытқа белгіленген мәселелермен айналысатын басқа да маңызды емес лауазымды тұлғалар «комиссарлар», «люстраторлар», «ревизорлар», «делегаттар», «легаттар» немесе «депутаттар» деп аталды.

As the name suggests, non Senat related officials were not entitled to a vote in the Senat. The most important such officials were the Great Secretaries (singular: sekretarz wielki), Crown and Lithuanian. Only a man of the cloth could be a Great Secretary. These functionaries were considered more consequential than any district or court official, with the exception of the Court Marshal. They could act as Chancellors when no Chancellor was in attendance. They dealt with secret letters; in Senat they read out letters of the King's and resolutions of the Sejm. The Great Secretaries often acted as Assessors and were called "innate Assessors." Next were 4 Referendaries (singular: referendarz), 2 secular and 2 ecclesiastic, one each for the Crown and for Lithuania. They rarely left the royal court, and their duties consisted in hearing petitions and complaints, which they referred (hence their name) to the King. They also acted as judges in cases involving peasants from the King's lands, and often acted as Assessors at other courts. Close to the office of Referendary was that of the "Instygator"—what today would be termed a State Prosecutor. One each for Crown and for Lithuania, the Instygators were tasked with uncovering and dealing with crimes against the King and the country, and were authorized to prosecute any dignitary save the King. They had deputies known as "viceinstygators." Then came the Great Writers (singular: pisarz wielki)—one for the Crown, three for Lithuania. It was their task to clarify royal decrees and send letters to those dignitaries who must hear of them. They often acted as ambassadors and Assessors. The Crown Keeper (kustosz koronny) was the official responsible for safeguarding the Royal Treasury, where the royal insignia were kept. The keys to the Treasury were held by the Great Treasurer and six voivods, and without each of them, the Treasury could not be opened. Traditionally, the Crown Keeper was chosen from among the priests of Kraków Cathedral. The Lithuanian Keeper was actually called a Treasurer (skarbny). From 1647, the ministers were joined by a Postmaster General (Poczmistrz generalny, also known as Poczmistrz naczelny or Generał poczmistrz), the supervisor of the Royal Post, founded in 1547. In principle, Polish–Lithuanian officials enjoyed life tenure. Of several notable exceptions to that rule, the most important involved the Senat Marshal, who chaired Senat meetings and could suggest, but not determine, the subject of a meeting. Traditionally, the post of Senat Marshal rotated among Senators from the three prowincyje ("provinces" – major divisions) of the Republic, or Commonwealth: Wielkopolska ("Greater Poland") and Małopolska ("Lesser Poland"), in the "Polish Crown"; and the Grand Duchy of Lithuania. The office of Marshal of the Sejm (Marszałek Sejmu) existed only during sessions of the Commonwealth's parliament (the Sejm). The Marshal chose the Secretary of the Sejm (sekretarz sejmowy), who kept the records of Sejm meetings. The highest court for nobles was called the Crown Tribunal (Trybunł Koronny, created 1579) and was headed by a Tribunal President and a Marshal. The Marshal was chosen from and by the judges themselves, while the President dealt with ecclesiastic matters (and was himself a high ranking priest). There was also a Lithuanian Tribunal (Trybunał Litewski) and Crown and Lithuanian Treasury courts, created in 1613 (Trybunał Skarbowy Koronny, Trybunał Skarbowy Litewski). Salaries for all judges were set at Sejm meetings. Salt mines (żupy solne) were supervised by a żupnik. Other less important dignitaries named by the King or Sejm to deal with specific short term questions were called "commissars", "lustrates", "revisers", "delegates", "legates" or "deputies."

Аудандық басқармалар

1611 жылғы Конституция (1633 және 1635 жылдардағы өзгерістермен) көптеген лауазым иелерін белгіледі. Дегенмен, қағидадан ауытқулар жиі кездесетін; Сейм қағидалары тек ұсыныс ретінде қарастырылды. Осылайша, Бельз воеводалығында белгіленген 15 лауазым иесінің тек 4-і болды; көптеген солтүстік воеводалықтарда шамамен 5 болды; ал Волынь және Брацлав воеводалықтарында иерархиялық рет күрт өзгерді. Әр провинция немесе округтің өзіндік лауазым иелері болды. Провинциялардың тізімін Польша-Литва Ұлттық Достастығының провинциялары мен географиясы туралы мақалада табуға болады. Аудандық лауазым иелерін, бірнеше ерекшеліктерден басқа, патша тағайындады (жергілікті парламенттер – сеймиктер – палаталықтарды, округ судьяларын, округ судьяларының орынбасарларын, округ хатшыларын, ал Литвада штандарт ұстаушыларын және округ маршалдарын сайлады). Палаталықтар, атымен ғана емес, сол атпен аталатын сарай қызметкерлерімен ешқандай ортақ нәрсеге ие болмады. Олар мүліктік дауларды қарау құзыретіне ие сот (Палаталықтар соты) басқарды. Аудандық судья аудандық сотқа төрағалық етті, ол жергілікті ақсүйектерге қатысты азаматтық және кейбір қылмыстық істерді қарау құзыретіне ие болды. Бас староста ("Генерал староста") белгілі бір аумақты басқаруға жауапты лауазым иесі болды. Қала старостасы ("Қала старостасы") қалаларды басқарды, ал қала емес староста ("Қала емес старостасы") Корольдік жерлерді басқаруға жауапты болды. Олардың қаржылық және әскери тұрғыдан жақсы ұйымдастырылуын қамтамасыз ету қажет болды. Уақыт өте келе бұл әкімшілік міндеттер азайып (патшалар көбірек жерді сыйға бергендіктен), староста қалалық соттарды (гро́дзкие соттар) басқаруда қалды, олар көптеген қылмыстық істерді қарады және барлық жергілікті және келген ақсүйектерге қатысты құзыретіне ие болды. Олар ең ауыр қылмыстарды (кісі өлтіру, зорлау, қарақшылық) қарады және өте қатал жазалар тағайындады (жол тонау өлім жазасымен жазаланды), бұл Польшаны жалпы алғанда көрші елдерінен қауіпсіз ел етті. Старосталар сондай-ақ "қылыштың билігіне" ие болды, яғни олар барлық басқа соттардың үкімдерін орындады. Қала емес старосталардың сот билігі болған жоқ. Штандарт ұстаушылар патшалық рәсімдер кезінде және жергілікті әскерлер армияда қызмет еткен кезде жергілікті туды алып жүрді. Соғыс кезінде Войскилер өз аумақтарында тәртіп пен қауіпсіздікті сақтады. Литвада Цивунның міндеттері қала емес старосталардың (ақсақалдардың) міндеттеріне ұқсас болды. Аудандық маршалдар жергілікті парламенттерге төрағалық етті ("Жақта" аудандық маршалдар парламент сессиясының мерзіміне ғана сайланды, ал Литва маршалдары, өмір бойына сайланатындықтан, олардан әлдеқайда беделді болды).

A 1611 Constitution (amended 1633 and 1635) prescribed many officials. Exceptions to the rule, however, were the rule; Sejm rules were treated as mere recommendations. Thus Bełz Voivodeship had only 4 of the 15 prescribed dignitaries; most northern voivodeships had about 5; and in Wołyń and Bracław Voivodeships the hierarchical order was almost reversed. Each province or district had its own set of officials—a list of provinces may be found in the article on provinces and geography of the Polish–Lithuanian Commonwealth. District officials were appointed by the King, with a few exceptions (local parliaments—sejmiki—chose Chamberlains, District Judges, Deputy District Judges, District Clerks, and in Lithuania also Standard bearers and District Marshals). Chamberlains, except for the name, had nothing in common with the Court officials of the same name. They administered a court of law (the Chamberlain's Court) which had jurisdiction over property disputes. The District Judge headed the District Court, which had jurisdiction over civil and some criminal matters involving local nobility. The Starosta generalny ("General Starosta") was the official in charge of a specific territory. The Starosta grodowy ("City Starosta") was in charge of cities, while the Starosta niegrodowy ("Non City Starosta") was responsible for administration of the Crown lands. These were to be kept in good financial and military order. While in time these administrative responsibilities became smaller (as Kings gave away more and more land), the Starosta remained in charge of the City Courts (sądy grodzkie), which dealt with most criminal matters and had jurisdiction over all local and visiting nobility. They dealt with the most severe cases (killings, rapes, robberies) and were quite harsh (highway robbery was punishable with death), which generally made Poland a safer country than its neighbors. The Starostas also held the "power of the sword", which meant that they enforced the verdicts of all other courts. Non City Starostas had no juridical powers. Standard bearers carried the local banner during Royal ceremonies, and in war when local troops served in the Army. During war, Wojskis maintained order and security in their territories. In Lithuania, the responsibilities of Ciwuns were similar to those of non city starostas (elders). District marshals presided over local parliaments (in the "Crown", District Marshals were chosen only for the duration of the parliament session, and so were much less powerful than those of Lithuania, who were chosen for life).

Қалалық округтер мен сот мекемелері

Ең басты лауазымды адам – Староста болды. Оған Боро Субстаростасы (podstarości grodowy), Бурграф (Burgrabia), Нотариус (Notariusz) және Скриптор (Pisarz) көмек көрсетті. Боро Субстаростасы Старостаға көмектесіп, ол болмаған жағдайда оның барлық өкілеттіктерімен оның атынан әрекет етті. Қаланың төменгі лауазымды шенеуніктері – аудан регенті (rejent grodzki), аудан нотариусы (notariusz grodzki), аудан жазушысы (pisarz grodzki) және қарапайым кеңсе қызметкерлері ("подклерктер" – podpiskowie) болды. Ресеймен шекаралас шығыс аймақтарда 1667 жылдан бастап, екі елдің азаматтары қатысқан істерде "Шекаралық судья" ресейлік судьялармен бірлесіп жұмыс істеді; оның үкімдері соңғы болды. Судьялар жергілікті текті ақсүйектердің арасынан таңдалды және олардың формальды білімі аз болды; сондықтан соттардың сапасы судьядан судьяға өзгеше болды, ал сыбайлас жемқорлықтың деңгейі жоғары болды. Ал адвокаттар міндетті түрде кәсіби білім алуы керек еді. Кейде сотта судьяға көмектесіп, айыппұлдар мен төлемдерді жинаған кеңесші (asesor) болды. Прокурорлар өте сирек кездесетін. Сот аумағында тәртіп пен қауіпсіздікті инстигаторлар сақтады, ал сот хабаршысы (woźny) шақыру қағаздарын жеткізді.

Қалалық және ауылдық басқармалар

Бұл лауазымдар өте тұрақты болды, шамамен 13 ғасырда қалыптасып, Польша-Литва одағының соңына дейін көбінесе өзгеріссіз сақталды. Әкімшілік жүйе Германиядан Магдебург құқығымен бірге келді. Әрбір қалада (ешқандай ерекшеліксіз) Кеңес және Сот болды, Кеңес – әкімшілік, ал Сот – сот билігінің органы еді. Жаңа Кеңес мүшелерін мерзімі біткен ескі Кеңес сайлады. Кеңес әкімшілік, заң, жеңілдіктер, қауіпсіздік, қаржы, гильдияларға бақылау және басқа да мәселелерге жауапты болды. Кеңес қала әкімін тағайындады, ал оның шешімі соңғы болды – тіпті староста немесе воевода қана қала әкімінің ант беруін тыңдай алатын және оған өкілдік мөр беруден бас тарта алмайтын. Үлкен қалаларда Кеңес күн сайын, ал кішкентай қалаларда сирек жиналатын. Қала әкімі Кеңестің төрағасы болып, атқару билігін басқарды. Ол келісім жасау, кедейлерге көмек көрсету және ішкілікке тиым салу және ойын-сауықтарды тоқтату арқылы тәртіпті сақтау үшін жауапты болды. Қала әкімінен кейін екінші орында Кеңес хатшысы тұрды, ол қалалық кеңсеге басшылық етті. Қалалық хатшы (Синдик Миежский) қалалық салықтарды жинап, салық инспекторларын бақылады. Қаладағы қауіпсіздік пен тәртіпті сақтау Хатманның міндеті болды. Ол сонымен қатар қалалық түрмені және таңертең және кешке қала қақпаларын ашып, жабатын кілтшілерді де бақылады. Лонар – қаланың қаржысын басқаратын қазынашы. Ол сауданың әділдігін қамтамасыз ету үшін базардағы таразыларды бақылайтын лауазымды тұлғаларға жетекшілік етті. Ірі қалаларда құбырлар мен ұңғыларға жауапты құбыр шеберлері, өрт сөндірушілер, шетелдіктерге көмектесетін және тыңшыларды іздейтін қала аудармашылары сияқты сирек кездесетін лауазымдар да болды. Сот төрағасы – войт болды. Ол және басқа сот мүшелері бір жылдық мерзімге Кеңес тарапынан қалалық төменгі лауазымды қызметкерлердің (хатшылар, кеңсе қызметкерлері және т.б.) арасынан таңдалды. Қалалық бас атқарушылар тек Сотпен сотталған қылмыскерлерді ғана емес, Польшадағы басқа да әскери емес соттармен сотталған қылмыскерлерді де жазалаған. Олар жақсы жалақы алатын, кейде дәрігерлік қызмет те атқарған, бірақ көбінесе қоғамнан шеттетілген және қала қабырғаларынан тыс жерде тұрған. Ауыл әкімі – сольтыс деп аталды, ол ауылдың әкімшілік, атқару және сот билігінің басшысы болды және тек ауыл иесіне жауапты болды.

These offices were very stable, having evolved about the 13th century and lasting almost unchanged to the end of the Polish–Lithuanian Commonwealth. The administrative system had come from Germany together with Magdeburg law. Every city (without exception) had a Council and a Bench, the Council being the administrative branch and the Bench the judicial branch. A new Council was chosen by the old one whose term had expired. The Council was responsible for administration, law, privileges, security, finances, guild oversight, and the like. The Council chose the Mayor, and its members' decision was final—even the Starosta or Voivode could only listen to the Mayor's swearing in and could not refuse to give him his seal. The Council met daily in the larger cities, less often in smaller ones. The Mayor headed the Council and controlled the executive branch. He was responsible for conciliation, the care of the poor, and maintaining order by suppressing alcohol abuse and games of chance. Second to the Mayor was the Council Clerk, who ran the City Chancellery. The City Clerk (Syndyk Miejski) collected city taxes and supervised the tax collectors. Security and order in the city were the responsibility of the Hutman. He also supervised the city jail and the keyman who unlocked and locked the city gates at dawn and dusk. The Lonar was the city treasurer, who oversaw its finances. He supervised the officials who controlled marketplace scales to ensure fair trade. Large cities also had scores of less common officials, such as Pipemasters, responsible for pipes and wells; Fire Chiefs; and City Translators, who assisted foreigners and looked out for spies. The Bench was chaired by a wójt. He and the other Bench members were chosen by the Council for a year's term from among lesser city officials (writers, clerks, etc.). City Chief Executioners executed not only criminals sentenced by the Bench, but often criminals sentenced by other non military courts in Poland. They were well paid, sometimes functioned as physicians, but were also often considered social outcasts and lived outside the city walls. A village mayor was called the sołtys and was the administrative, executive and judicial chief for the village, responsible only to the village's owner.

Шығармалық кеңселер

Шығармашылық немесе ойдан шығарылған кеңселер – кеңселердің ерекше түрі болатын, себебі олар 17 ғасырдың екінші жартысында Польша-Литва одағы Швеция империясына немесе Ресей патшалығына жоғалтқан аумақтарды білдірді. Олива шартынан (1660 ж.) кейін Одақ ресми түрде Венден, Парнава және Дорпат воеводстваларын жоғалтты. Сонымен қатар, Андрусово бітім шартының (1667 ж.) нәтижесінде Польша-Литва Смоленск және Чернигов воеводстваларынан айырылды. Бұл аумақтар енді одақтың құрамына кірмей, шетелдік үкімшілік астында болғанмен, Польшаның бөлінуіне дейін, әр түрлі аймақтық кеңселердің күрделі иерархиясымен бірге, олардың әкімшілігі тағы 100 жылға созылды. Шығармашылық лауазымдардың болуы поляк-литвалық аристократияның санасындағы лауазымдардың ерекше рөлінен туындады: бұл лауазымдар материалдық жеңілдіктер мен жалақысыз, тек құрметті болғанымен, олар иелерінің әлеуметтік статусын анықтады. Бұдан бөлек, атаққа ие болу, тіпті ол ойдан шығарылған болса да, жеке азаматтың белсенді азамат және Одақтың құрушысы ретіндегі беделін нығайтты. 1667 жылы Чернигов воеводствасы Польшадан бөлінгеннен кейін, бұрынғы провинцияның сейміктері Черниговтен батысқа қарай 500 шақырым жердегі Влодзимиер Волынскиде өтті. Польша корольдері Черниговтың воеводалары, сенаторлары, депутаттары және старосталарының ойдан шығарылған лауазымдарын өз сарайларындағы адамдарға беруді жалғастырды. 1785 жылы Станислав Август Понятовский Тадеуш Чацкиге Новогрод-Северскийдің старостасы деген ойдан шығарылған лауазымды берді.