Кіріспе
Педаль тақтасы (сонымен қатар педаль клавиатурасы, педаль клавитурасы немесе электронды аспаптарда бас педаль тақтасы деп те аталады) – әдетте музыка туындысының төмен дыбысты бас партиясын орындау үшін аяқтармен тартатын клавиатура. Педаль тақтасында қолмен ойнатылатын пернетақтадағыдай жарты тондық қадаммен орналасқан ұзын, тар рычаг тәрізді пернелер болады, олардың C, D, E, F, G, A және B әріптері үшін ұзын, ал C, D, F, G және A әріптері үшін қысқа, көтерілген пернелер қарастырылған. Педальде ойнау техникасын үйрену шіркеу музыкасы мен классикалық музыкадағы стандартты орган оқытуының бір бөлігі болып табылады. Педаль тақталары көбінесе құбырлы орган, педальді фортепиано, театрлық орган және электронды органның консолінің төменгі жағында орналасқан. 1970-ші жылдардағы Moog Taurus бас педальдары сияқты жеке педаль тақталары кейде прогрессивті рок және фьюжн музыкасында қолданылады. XXI ғасырда MIDI педальді басқару құрылғылары синтезаторлармен, электронды Hammond стиліндегі органмен және цифрлық құбырлы органмен қолданылады. Педаль тақталары сонымен қатар педальді фортепианомен, кейбір клавесин, клавикордтармен және карильондармен (шіркеу қоңырауларымен) де қолданылады.
A pedalboard (also called a pedal keyboard, pedal clavier, or, with electronic instruments, a bass pedalboard) is a keyboard played with the feet that is usually used to produce the low pitched bass line of a piece of music. A pedalboard has long, narrow lever style keys laid out in the same semitone scalar pattern as a manual keyboard, with longer keys for C, D, E, F, G, A, and B, and shorter, raised keys for C, D, F, G and A. Training in pedal technique is part of standard organ pedagogy in church music and art music. Pedalboards are found at the base of the console of most pipe organs, pedal pianos, theatre organs, and electronic organs. Standalone pedalboards such as the 1970s era Moog Taurus bass pedals are occasionally used in progressive rock and fusion music. In the 21st century, MIDI pedalboard controllers are used with synthesizers, electronic Hammond style organs, and with digital pipe organs. Pedalboards are also used with pedal pianos and with some harpsichords, clavichords, and carillons (church bells).
13 ғасырдан 16 ғасырға дейін
Құбырлы органда педальдерді алғаш рет қолдану, Ренессанс дәуірінде басым болған полифониялық музыкалық стильдерді қолдау үшін, бас дыбыстарды ұстап тұру қажеттілігінен туындады. Шындығында, жоғары гармониялар өзгеретін кезде ұзақ сақталатын бас дыбысын білдіретін «педаль нотасы» термині, орган педаль тақтасын тұрақты бас ноталарын ұстау үшін пайдаланудан шыққан. Бұл алғашқы педальдер аяқ биіктігіне орнатылған, «саңырауқұлақтар» деп аталған ағаш кесектер болды. Бұл педальдер, қолмен ойналатын клавишаларға тікелей қосылған қарапайым төмен тартымды механизмдер, 13 ғасырға дейін сақталған органдарда кездеседі. Француз органдарының педальдері еденнен шығып тұрған қысқа ағаш бөліктерінен тұрды, олар тегіс немесе көлбеу педаль тақталарына бекітілген. Орындаушылар бұл қысқа, түйін тәрізді педальдерде қарапайым бас партияларын немесе жай ырғақты әуендерді ғана ойнай алатын. Органист Э. Пауэр Биггс «Испания органдары» альбомының қосымша жазбаларында: «Оларды ойнауға үйренуге болады, бірақ педальмен шебер ойнау мүмкін емес» деп атап өткен. Кездейсоқ ноталар (әдетте «қара» ноталар деп аталатын) үшін екі тәсіл қолданылды. Бірінші тәсілді 1361 жылғы Халберштадт органынан көруге болады, онда ақ клавишалардың үстіне орналасқан қысқа қара клавишалар пайдаланылған. Басқа органдарда қара клавишалар ақ клавишалармен бір деңгейде және тереңдікте орналастырылған. Алғашқы педальді клавиатурада тек үш-төрт нота болды. 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында қалыптасқан «неміс» педаль техникасы, өкше және бақаймен педаль басуды ұсынды, ал «француз» стилі «тек бақаймен» педаль басу техникасына негізделген. 17-ші және 18-ші ғасырларда Англияда педаль тақталары сирек кездесетін. 1895 жылы «Нью-Йорк Таймс» газетінің бір рецензенты, бұл Гендельдің жарияланған орган шығармаларының, әдетте, И.С. Бахтың шығармаларына қарағанда жеңіл дыбысталуын түсіндіруі мүмкін екенін айтты. 17-ші және 18-ші ғасырларда орган музыкасының педаль бөлігіне көбінесе жеке таяқтар берілмейтін. Оның орнына, орган партиясы екі таяққа жазылатын, олар көбінесе жоғарғы және төменгі клавишаларға арналған. Композитор педальмен ойналатын партияны қалағанда, «Педаль», «Пед.» немесе жай ғана «П.» деп белгілейтін. Көбінесе композиторлар бұл белгілерді жіберіп алатын, ал орындаушы барлық партиялардың немесе ең төменгі партияның педальді клавиатураға сәйкес келіп-келмейтінін шешуге тиіс болатын. Бұл нақтылықтың жоқтығы, барокко музыкалық орындаушылық практикасының көптеген басқа аспектілеріне сәйкес келеді, мысалы, фигуралы бас дәстүрінде органшылар мен клавесиншілердің импровизацияланған аккордтарды қолдануы және соло әншілер мен аспапшылардың импровизацияланған әшекейлерді қолдануы.
19 ғасырдан 20 ғасырға дейін
1820-ші жылдардың соңында педаль тақтасы Ұлыбританияда әлі де жақсы таныс емес еді. 1829 жылы Бермондсидегі Сент-Джеймс шіркеуінің органында "аяқтарымен ойнауға шамасы келмейтіндер үшін саусақпен (қолмен) клавиатура қосылды". Егер органшы педальді бөлімі бар пьеса орындаса, "консольдің төменгі жағындағы бас клавиатураның ең төменгі қатарын ойнау үшін көмекші қажет болды". 1855 жылы Англияда Генри Уиллис педаль тақтасының дөңгелек пішіндес дизайнын патенттеді, ол сондай-ақ аяқ клавиатурасын сыртқа қарай кеңейтіп, ұзын пернелерді пайдаланып, шеткі пернелерді орындаушыға жақындатты. Бұл дизайн 19 ғасырдың соңында Ұлыбританияда және АҚШ-та кең таралды, ал 1903 жылы Америкалық органшылар гильдиясы (AGO) оны стандарт ретінде қабылдады. 19 ғасыр мен 20 ғасырдың басында педальдік бөлім де өзгерістерге ұшырады. Барокко дәуірінің педальдік бөлімдерінде көбінесе педаль тақтасында орындаушыларға жоғары мелодияларды орындауға мүмкіндік беретін бірнеше жоғары дыбысты тіркемелер болды. 19 ғасыр мен 20 ғасырдың басында орган жасаушылар осы жоғары дыбысты тіркемелердің көпшілігін алып тастап, 8′ және 16′ тіркемелері басым болатын педальдік бөлімдерді қолданды. Бұл дизайндық өзгеріс, терең және бай бас партиясы бар музыканың музыкалық тенденциясымен сәйкес келіп, ойыншылар педаль тақтасын негізінен бас партиялары үшін пайдаланды. 19 ғасырдың ортасына қарай орган музыкасының педальдік бөліміне жеке таяқтар берілді, яғни композиторлар мен транскрипторлар орган музыкасын үш таяқты жүйеде (оң қол, сол қол және педальдік клавиатура) жаза бастады. Firmin Swinnen (1885–1972) – бельгиялық органшы, 1920 жылдары АҚШ-та үнсіз фильмдерге театрлық органмен импровизация жасауымен танымал болды. Свиннен Видордың Бесінші симфониясының аранжировкасы үшін педальдік каденция жазды. Каденция The American Organist журналында жеке жарияланды. Баспагер каденцияны "ең батыл, ең музыкалық педальдік каденция" деп жариялады; бұл мақтауды қойылымға келген сыншылар растады, олар жұмыстың күрделі аяқ жұмысына назар аударды. Симфония премьерасынан кейін өткен апта ішінде 29 рет орындалды, "көрермендер бұрын-соңда мұндай көрініс көрмеген органшының бас көтергіштегі аяқтарымен ғана ойнағанын көріп, әлдеқандай айқай-шу шығарды". 2008 жылы сол қолын жарақаттағаннан кейін, Храм алаңындағы Табернакль хорының бас органшысы (Ричард Эллиотт) "Go Tell It On the Mountain" әнінің аранжировкасын жасады, ол сол кездегі жарақаттанған қолын ескере отырып, тек педаль тақтасында ойналатын бір шумақтан басталады. Қолы қалпына келген соң, ол оң қолымен ойналатын ең қиын ноталары бар қосымша шумақтар қосты. Оның ерекше өнерін көрсететін видео YouTube-та миллиондаған қаралым жинады. Педаль тақтасы көбінесе бас партиясы үшін қолданылса да, 17-шы ғасырдан бастап қазіргі уақытқа дейін композиторлар оны жоғары партиялар үшін де жиі пайдаланған. Өзінің тыныш Le Banquet Céleste шығармасында Оливье Мессьян 4′ флейтаға (және жоғары мутациялық тіркемелерге) жазылған мелодияны педальдерге орналастырады. 20 ғасырдың басынан бастап композиторлар органның күрделі педальдік техникасын талап ете бастады. Орындаушылар Вильгельм Миддельшульттің Perpetuum mobile, Лео Совербидің Pageant (1931) және Жанна Демессионың Six études, Op. 5 (1944) сияқты шығармаларда өздерінің шеберліктерін көрсетеді, олар Барокко дәуірінің педальдік сололарын еске түсіреді.
Педальді клавесин және клавикорд
Барокко дәуірінде клавикорд пен клавесин аспаптары үшін педальді клавиатуралар ойлап табылды, осылайша органшылар шіркеу органында педальді бөлімдерді орындауға ешкім болмағанда немесе қыс мезгілінде жылытылмаған шіркеуде органмен жаттығудан аулақ болу үшін өз орган репертуарын жаттықтыра алатын болды. Иоганн Себастьян Бахтың педальді клавесині болған, және оның BWV 525–530 орган триосы сонаталары, C минорындағы Пассакалия және Фуга BWV 582, D минорындағы Токката мен Фуга BWV 565 және басқа да шығармалары осы аспапта орындалғанда әдемі дыбыстайды.
Карлион
Кейбір үлкен каррильон жүйелері шіркеу қоңырауларын ойнау үшін ең төменгі дыбысты қоңырауларға арналған педаль тақтасын қамтиды. Каррильон педаль пернелері ең үлкен қоңыраулар үшін қолмен ойнатылатын клавиатураның және ауыр соққыштардың пернелерін көрінетін түрде жылжытатын төменге тартқышпен байланыстырылған. Бұл пернелер ерте органдардың "түймелік пернелеріне" ұқсайды және ойнаушының бақайшақтарымен ойнатылады. Бұл non legato техникасы сығуды қажет етпегендіктен, былғары табанды аяқ киім қажет емес.
Жаз органы
1950-ші жылдары джаз-органист Джимми Смит Хаммонд органын джазда танымал еткеннен кейін, көптеген джаз-пианиношылары – "органмен жұмыс істеу оңай болады деп ойлаған" – Хаммонд "B3" органын ойнау үшін тек күшті сол қолды ғана емес, сонымен қатар педальдерді үйлестіре білуді қажет ететінін түсінді. Олар берік және тұғырлы "джаз-бас" дыбысын шығару үшін педальдерде ойнауды жақсы меңгеруге мән берді. Барбара Деннерлейн педаль тақтасының жетілдірілген техникаларын қолжазбадағы шебер ойынмен үйлестіреді. Бас партиясын төменгі қолжазбада ойнайтын органшылар бас педальдерінде қысқа соққылар жасауы мүмкін – көбінесе әуеннің тоникасында және педаль тақтасының ең төменгі регистрінде, тік бас гитараның төменгі, дыбыстық күшті даусын имитациялау үшін. Поп-музыкада педальдеу стилі әртүрлі және ерекше болуы мүмкін, себебі джаз немесе поп-органистер өздері үйренуі мүмкін. Сонымен қатар, электромеханикалық органдар мен спинет органдардың құрылысының өзгешелігіне байланысты педальдеу стилі де әртүрлі болуы мүмкін, олардың көпшілігі негізінен сол аяқпен ойнауға арналған қысқа педаль тақталарымен жабдықталған, ал оң аяқ дыбыс деңгейін (көлемді) басқару педалін басқара алады.
Рок және синтез
1970 жылдары Yes, Pink Floyd, Genesis, Atomic Rooster және Rush сияқты прогрессивті рок топтары «бас педальдар» деп аталған автономды Moog Taurus бас педаль тақтасы синтезаторларын қолданды (Taurus бастан асқын диапазонға дейін кең ауқымды ойнай алса да). Taurus бас күшейткіші үшін аналогты синтездеуші бас дыбысын жасады. Led Zeppelin және Van Der Graaf Generator сияқты басқа топтар бірнеше жазбаларында және тікелей өнер көрсетулерінде бас гитараның орнына Hammond органның бас педалдарын пайдаланды. Yngwie Malmsteen, Styx, Scorpions тобының Фрэнсис Бухольц және Menomena тобының Джастин Харрис сияқты металл және хард-рок топтары да оны қолданды. Genesis гитарисі Стив Хакетт белден жоғары орнатылған жиынтыққа ие болды, ал оның інісі Джон Хакетт Spectral Mornings альбомындағы Clocks – The Angel Of Mons әнінің кіріспе бөлігін қолымен орындады. Tool тобының Адам Джонс Moog Taurus-ты Access Virus B синтезаторымен бірге тікелей эффектілерді іске қосу үшін пайдаланады. Emerson, Lake & Palmer рок-тобының клавишшісі бұл идеяны логикалық шешіміне жеткізіп, Лондонның Корольдік фестиваль залында «Үш тағдыр» шығармасының бірінші бөлігін және екінші бөлігінің бір бөлігін органмен орындады. Сонымен қатар, кейбір поп-топтар (мысалы, The Police, Muse, U2) және фьюжн-топтар бас диапазонындағы дыбыстарды шығару үшін бас педаль тақталарын қолданды. Олар көбінесе клавишшілермен клавиштерге қосымша ретінде қолданылады, бірақ басқа да аспаптармен (мысалы, бас гитара немесе электр гитарасы) немесе жеке ойнатылуы мүмкін. Жеке педаль тақталары әдетте 13 ноталық диапазонмен және қысқа педальдармен жабдықталған, бұл басс-линиялардың түрлерін қарапайым өрнектермен шектейді. Топтың бас гитарисі немесе электрогитарисі педаль тақтасын тік тұрған күйде ойнағанда, бір уақытта бір ғана аяқты пайдалана алады, бұл олардың ойнай алатын мүмкіндіктерін одан әрі шектейді. BASYN аналогты бас синтезаторы – екі VCO аналогты синтезатор, 13 ноталық «батондық тақта» педальдардың орнына сәл түрткілейтін түймелермен жабдықталған. Рок-топтарда қолданылатын тағы бір нұсқа – электр бас-гитараның төрт ішегінің бір бөлігін табулатура түрінде бейнелейтін бас педаль тақтасы.
MIDI және синтезаторлардың педаль тақталары
1990 жылдары дербес электронды MIDI контроллерлік педаль тақталары кеңінен қолжетімді болды. Moog Taurus педаль тақталарынан айырмашылығы, MIDI педаль тақталары өздігінен дыбыс шығармайды, бірақ MIDI үйлесімді электрондық пернетақта немесе MIDI секвенсерін басқарады. Джаз орган триоларында осы типтегі педаль тақтасын қолданатын музыкант оны әдетте MIDI үйлесімді электрондық Hammond орган стиліндегі пернетақтаға қосады. Yamaha Electone сияқты заманауи электронды синтезаторларда педальдар дәстүрлі бас ноталарымен ғана шектелмейді, сонымен қатар жоғары регистрдегі тондарды қоса алғанда, көптеген әртүрлі дыбыстарды шығарады. MIDI педаль тақталары көбінесе музыкалық дыбыстар үшін қолданылса да, MIDI технологиясын пайдаланғандықтан, техникалық тұрғыдан аяқ педальдерін шоудың жарықтарын немесе басқа электрондық элементтерін қосу үшін де пайдалануға болады. MIDI педаль тақталары кең ауқымды мүмкіндіктер ұсынады. Кейбір MIDI педаль тақталары жылдамдыққа сезімтал триггерлермен жабдықталған, олар музыкалық динамика үшін MIDI жылдамдық туралы ақпаратты шығарады. Мысалы, 13 ноталық Roland PK 5 сияқты MIDI педаль тақталары педаль клавиатурасының үстінде MIDI аяқ қосқыштарының қатарын қамтиды, бұл орындаушыға алдын ала белгіленген дыбыстарды немесе MIDI арналарын таңдауға немесе октаваны өзгертуге мүмкіндік береді. Ірі 25 ноталық Roland педаль тақталарында дыбыс деңгейін немесе басқа параметрлерді басқаруға арналған экспрессия педалі де бар. 2000 жылдары контроллер дизайнері Кит Макмиллен 13 ноталық жылдамдыққа сезімтал педаль тақтасын – 12 Step аяқ контроллерін жасады, ол USB шығысы бар MIDI контроллері болып табылады және оны MIDI жабдықталған синтезаторға немесе дыбыс модуліне қосуға болады. Макмилленнің педаль тақтасы басқа педаль тақталарынан әртүрлі жылдамдық пен қысым түрлерін сезу қабілетімен ерекшеленеді, оларды пайдаланушы синтезатордың дыбыстық параметрлеріне әртүрлі әсер ету үшін бағдарламалай алады. Макмилленнің педаль тақтасын жеке педальді басқанда аккордтарды (бір мезгілде бес нотаға дейін) ойнату үшін бағдарламалауға болады, бұл бір адамдық музыкалық топқа тікелей эфирде сүйемелдеу үшін өте пайдалы. Roland PK 9 және Hammond XPK 200 – төменгі C-ден жоғары G-ге дейін дыбыстайтын 20 ноталық педаль тақталары. Nord PedalKeys – төменгі C-ден жоғары D-ге дейін дыбыстайтын 27 ноталық педаль тақтасы. 25 ноталық педаль тақтасымен салыстырғанда, PedalKeys жоғары C# және жоғары D ноталарын қосады. Кейбір MIDI педаль тақталары шіркеу органдары нарығына арналған, яғни олар 32 ноталық диапазон сияқты AGO стандарттарын қолданады. Көптеген орган стиліндегі MIDI педаль тақталарын тасымалдау қиын, сондықтан олар көбінесе жоғарғы пернетақталардың астына орнатылады. Дегенмен, бір неміс компаниясы ортасынан бүгілетін және астыңғы жағында дөңгелектері бар MIDI педаль тақтасын шығарады, бұл оны тасымалдауды жеңілдетеді. AGO стандарттарына сәйкес келетін MIDI педаль тақталарының бағасы көбінесе 1000-3000 АҚШ доллары аралығында болады, сондықтан кейбір әуесқой музыканттар ескі педаль тақтасын MIDI интерфейсімен жабдықтау арқылы өздері жасаған MIDI педаль тақталарын құрастырады. 1950 және 1960 жылдардағы театр органдары мен Hammond органдарының танымалдылығына байланысты, нарықта көптеген орган бөліктері бар – соның ішінде педаль тақталары (көбінесе 32 нотадан кем, мысалы 20 немесе 25 нота), олардың құны 300 АҚШ долларынан төмен. Педаль тақтасын тазартып, шыны қамыс қосқыштарын жөндеп немесе ауыстырғаннан кейін, педаль контактілері MIDI энкодерімен жабдықталған пернетақта матрицасы схемасына тіркеледі, содан кейін ол органның немесе басқа да аспаптың дыбысын шығару үшін кез келген MIDI құрылғысына қосылады.
Some MIDI pedalboards are designed for the church pipe organ market, which means that they use AGO specifications such as a 32 note range. Most pipe organ style MIDI pedalboards are too unwieldy for transportation, so they are typically installed under the upper manuals. However, a German company makes a MIDI pedalboard with a hinge in the middle and wheels on the underside for easy transport. Since AGO specification MIDI pedalboards are often priced in between US$1000 and US$3000, some amateur home organists make DIY MIDI pedalboards by retrofitting an old pedalboard with MIDI. Due to the popularity of theater organs and Hammond organs during the 1950s and 1960s, many organ parts are on the market—including pedalboards (often with less than 32 notes, such as 20 or 25 notes) that cost under US$300. After the pedalboard is cleaned up and glass reed switches are repaired or replaced, the pedal contacts are soldered into a keyboard matrix circuit equipped MIDI encoder, which then connects to any MIDI device to produce the sound of an organ or other instrument.