Кіріспе

Неміс еврей мистигі (1150–1217)

Юда бен Самуил Регенсбургтік (1150 – 22 ақпан 1217 ж. немесе еврейше «Иуда Иудей») – Хассидей Ашкеназ қозғалысының жетекшісі, Германиядағы еврей мистикасының қозғалысы. Бұл қозғалыс Баал Шем Тов құрған 18 ғасырдағы хасидтік қозғалыстан өзгеше. Юда 1150 жылы Германиядағы Рейнланд-Пфальц штатындағы Шпейер қаласында дүниеге келді, бірақ кейін 1195 жылы қазіргі Бавария штатындағы Регенсбургке қоныстанды. Ол «Sefer Hasidim» (Исалылар кітабы), сондай-ақ Гематрия және «Sefer Hakavod» (Даңқ кітабы) туралы еңбектер жазды. Соңғысы қазір жоғалып, басқа авторлардың одан келтірген цитаталары арқылы ғана белгілі. Оның ең көрнекті шәкірттері – Элазар Рокеах, Веналық Исаак бен Мұса, «Or Zarua» авторы және, мүмкін, Мұса бен Якоб Куси (Хиданың айтуынша).

Өмірбаян

Яһуда Солтүстік Италиядан Германияға қоныс аударған кабалистердің ежелгі отбасынан шыққан. Оның атасы Калоним бен Исак Шпейерде ғалым және парнас болған (1126 жылы қайтыс болған). Оның әкесі Самуил, сондай-ақ Хессид «Діни», Хакадош «Қасиетті» және ХаНаби «Пайғамбар» деп аталған, Шпейердегі бет-мидраштың басшысы болды, және одан Яһуда, ағасы Аврааммен бірге, алғашқы білімін алды. Самуил Яһуда әлі жас кезінде қайтыс болды. Шамамен 1195 жылы ол Шпейерден кетіп, Регенсбургке (Ратисбон) қоныс аударды, себебі «оқиға» – көбінесе 13 ақпан 1195 жылғы ритуалдық кісі өлтіру айыбы (мысалы, Израиль Юваль: Two Nations in Your Womb (2006) 171 бет) және Шпейердегі яһудилерге тиген қудалау. Ол Библияның бірнеше бөліміне түсініктемелер жазған автор. Кейбір ғалымдар бұл Моше Залтман, Златман немесе Блатманның шын мәнінде Регенсбург раввині Моше бен Йоэль болғанын санайды. Яһуданың Аарон мен Давид деген тағы екі ұлы болды деген қате пікір бар. Ол сондай-ақ Хессид деп аталды, бұл оның заманындағы құрметті атау. «Пия» кітабында француз тіліндегі сөздердің болуы және оның француздық жағдайды бейнелеуі Гретцтің оның авторлығын Яһуда сэр Леон Хессидке жатқызуына себеп болды. Бірақ Гретц берген дәлелдер сенімсіз. Оның шешімі Самсон бен Задоктың «Сефер Ташбас» § 219-да, Исаак бен Моше Венаның «Ор Заруа»сында және Мейр Ротенбургтің респонсалар жинағында кездеседі; және ол өз заманының белгілі халахистерімен хат алмасып отырған. Эран Визель бұл мәлімдемені Яһуданың өзі емес, Яһуда Хессидтің ұлы Моше Залтман жасағанын дәлелдеді. Пікірлер өте әртүрлі, ал авторлық туралы мәселе әлі шешілмеген. Зунцтың айтуынша, оның дұғасы «Ехабех Димолати» және «Гадол Йичудха Елохим Бейсраел» дұғасы шын мәнінде дұрыс. Көбінесе, көздерге сәйкес, оның әкесі немесе 1121 жылы Эрфуртта шейіт болған Самуил Хазан «Шир ха Йихуд» шығармасын жазған, ал Яһуда оған түсініктеме жазған. Бірнеше дұғалар қате түрде Яһудаға жатқызылған; мысалы, Зунц оған техина «Езкера Йом Моти» дұрыс емес жатқызыпты. Ол сондай-ақ күнделікті дұғалардың бірнеше бөліміне және «Махзорға» түсініктемелер жазды. Оның басты әдеби еңбегі этикалық және мистикалық болды. Оның шәкірттері айтқан «Сефер Хакавод» кітабының шынайы екендігі сөзсіз. Күмәндер болғанымен, 1583 жылы басылып, XVII-XVIII ғасырларда Прагада еврей тіліне аударылған «Тзаваат» раввині Ехуда Хессидтің өсиетнамасын Харав Ехуда Хессид Шапиро жазған деп қабылданады. Бұл өсиетте қайтыс болғандарға қатысты ережелер (1-15 баптар), үй салу (16-21 баптар), неке (22-32 баптар), өгей аға-інілер мен өгей апа-сіңлілер арасындағы және туысқандар арасындағы некеге тыйым салынған, сондай-ақ түрлі әдет-ғұрыптар мен ырым-жырымдар (33 баптан соңына дейін) жазылған. Ол сондай-ақ Исаак бен Мошені Венадан («Ор Заруа» авторы) және Моше бен Якобты Кусиден («Семаг» авторы) оқытқан. Кейбір түсіндірмелерде тіпті Киелі кітап пайғамбарларының ешқайсысы да оған тең келмеген де айтылады. Кейбіреулер «тзава» ережелерін мұқият сақтамаған адам «дин» және «хешбон» (есеп) беруі керек дейді. Өсиетнаманы Шулхан Арухта жазбау себебі – ондағы қауіптер мен Гемарадағы жағдайлар нақты қауіптер емес, ал адамнан алыстауы керек нәрселер. Сондай-ақ, Яһудаға оның шәкірттері тапсырған және Хаим Азулай мен «Сефер ха Хохма» көрген, дұғалар мен әдет-ғұрыптар және Заңның шиыршықтарын жазу туралы астрологиялық еңбек «Гематриот» тиесілі. Зунц оның туралы былай дейді: «Адамның ізгі істерін, израильдіктердің ең жоғарғы мақсаттарын ақтау және Киелі кітапта айтылған терең шындықтарды ашу – ақындық, моральдық және құдайлық қасиеттері біріккен ақыл-ойының басты мақсаты болып көрінеді».