Кіріспе

1909 жылғы Жапония мен Қытай арасындағы шарт
1909 жылғы Гандо конвенциясы – Императорлық Жапония мен Цинь Қытайы арасында жасалған шарт, онда Жапония Қытайдың Цзяндаоға (корей тілінде Гандо деп аталады) және Пэкту тауына қатысты талаптарын мойындады, ал Қытайдың солтүстік-шығысындағы ("Маньчжурия") теміржол желілеріне жеңілдіктер алды. Жапонияның капитуляциясынан кейін Гандо конвенциясы құқықтық жағынан күшін жойды. Қытай (сол кезде ұлтшыл және коммунистік топтар арасында бөлінген болатын) Маньчжурияны және Пэкту тауының солтүстік-батыс бөлігін бақылауға алды, ал 38-ші параллельдің солтүстігіндегі Корея үкіметі (қазіргі КХДР немесе Солтүстік Корея үкіметі) Пэкту тауының оңтүстік-шығыс бөлігін, сондай-ақ 38-ші параллельдің солтүстігіндегі Корея түбегін бақылауға алды. Гандо/Цзяндао – Қытайдың солтүстік-шығысындағы Цзилинь провинциясындағы Түмен өзенінің солтүстік жағалауында орналасқан тарихи шекаралық аймақ, онда этникалық корейлер көптеп қоныстанған. Көптеген корейлер Гандоға құқығы бар деп санайды, себебі олар Гандо конвенциясының шартын күшін жойылған деп есептейді және осы аймақта әлі де корейлер көптеп тұрады.

Өмірбаян

Цзяндо, немесе корей тілінде Гандо, бүгінде Солтүстік-Шығыс Қытайдың бір бөлігі. Көне заманда осы аймақты басқаруда көптеген мемлекеттер мен тайпалар кезекпен билік еткен, оның ішінде корей мемлекеттері – Буйо, Когурё және Балхэ, кейіннен Қытайдың Хитан және Джурчен Цзинь династиялары. Дәстүрлі түрде бұл аймақта солтүстік және батыстан көшіп келген көшпелі тайпалар, сондай-ақ өз елдеріндегі аласапырандықтардан, ашаршылықтан немесе басқа да әлеуметтік-саяси жағдайлардан қашып келген корейлер мен қытайлар қоныстанған. Ақырында, ол және Маньчжурияның көп бөлігі маньчжурлардың, кейіннен Цин династиясының бақылауына өтті. Гандоның Кореямен шекаралас орналасқандығына байланысты, 1800 жылдардың басында Жосон әулетінің соңында жағдай нашарлағаннан кейін Кореядан қашқандар үшін бұл аймақ ерекше танымал орынға айналды. 19 ғасырдың ортасы мен соңында Гандода тұратын халықтың көпшілігі корейлерді құрады. 1870 жылдары Цин Маньчжурияға ханьқытайлықтардың көшіп келуіне, ал 1881 жылы Гандоға рұқсат бергенде, онда тұратын корейлердің көп саны 1712 жылы келісілген шекаралық дау мәселесін қайта көтерді. Пайдаланылған таңбалардың мәңгілік еместігіне байланысты түрлі болжамдар туды, оны Гандода тұратын корейлер әлі де корей жерінде екендерін дәлелдеу үшін пайдаланды. Цин және Жосон үкіметтерінің солтүстік-шығыс Қытайға шекарадан өтуге қатысты белгілеген жазалары болғанымен, Гандода ұсталған корейлер Цин билігімен Кореяға қайтарылды. Алайда, бұл ережелер жағдайдан қашып жүрген адамдарды тоқтатпады, олар қоныс аударудан және жазадан құтылу үшін талаптарын қоюға тырысты. 1712 жылғы бастапқы келісімдегі екіұштылық біртіндеп Жосонның ресми саясатына айналды, бірақ мәселе Жосон әулетінің өзіндегі дүрбелеңге байланысты осы уақытқа дейін шешілмеді, сондықтан шекараны қайтадан келісуге мүмкіндік болмады. 20 ғасырдың басында Кореяға жапондық әсер күшейгенімен, одан да көп корейлер Гандоға қашты, онда оларды жергілікті Цин билігі еңбек және ауыл шаруашылығы білімі үшін құшақ жарып қарсы алды. Сонымен қатар, Кореяға жапондық бақылаудың күшеюі (1910 жылы Жапония Кореяны аннексиялап, 1945 жылы аяқталған жапондық оккупацияны бастады) Кореяға Цинмен шекара мәселелерін қайтадан келісуге мүмкіндік бермеді, өйткені Циннің өзі жапондық және батыстық империализммен күресіп жатқан еді.

Жапондық интервенциялар

1905 жылға қарай Корея империясы тиімді түрде Жапонияның протектораты болды (Еулса келісіміне қараңыз). Сол жылы аяқталған орыс-жапон соғысының нәтижесінде Корея жапон әскерлерімен толық қоршалып, басып алынды. Соғысты аяқтау жөніндегі келіссөздер Портсмут келісімінде «Жапония Кореяда басым саяси, әскери және экономикалық мүдделерге ие» деп көрсетілді, ал Ресейдің Жапонияға жасаған уступкалары Солтүстік-Шығыс Азияда Жапонияның ықпал ету аймағын тиімді қамтамасыз етті. 1907 жылы жапон әскерлері Корея мен Қытай арасындағы өте кеуекті шекараға еніп кірді. Бірнеше айдан кейін жапондықтар шекара мәселесін «шешілмеген» деп атады, себебі ондағы халықтың көп бөлігі әлі де этникалық корейлерден тұрды; Кореяның нақты билеушілері ретінде олар Жапонияның корей азаматтарына қатысты құқығы Гандоға дейін кеңейтілуі керек деп мәлімдеді және 1907 жылдың тамызында Гандоға күшпен басып кірді, нәтижесінде Қытайдың Цин әкімшілігі 13 тармақты наразылық білдіріп, өзінің Цзяндаоға құқығын растады. Корея мен Қытай арасындағы шекаралық дау және Гандодағы этникалық корейлердің көп саны Солтүстік-Шығыс Азиядағы ешкімге құпия болмағандықтан, жапондықтар Конвенцияда Қытайдың Жапонияға жасаған уступкалары берілмесе, Корея үшін Гандоны Жапон империясының бір бөлігі ретінде талап етуді жалғастыру үшін Гандо конвенциясын ықтимал қауіп ретінде ұсынған болуы мүмкін.

Шарттары

Шарттар мен келісімдер сол дәуірде көбінесе тең емес болғанмен (тең емес шарттарды қараңыз), осындай келісімдерге қол қойған барлық тараптар үшін, әдетте, кемінде номиналды түрде жеңілдіктер қарастырылған. Жапония Гандоны Қытай территориясы деп мойындауға және келісім күшіне енген күннен бастап екі ай ішінде әскерін Кореяға қайтаруға келісті. Қытай оған жауап ретінде, Маньчжуриядағы теміржол құқықтарын, сондай-ақ басқа да жеңілдіктерді Жапонияға берді. Конвенцияда сонымен қатар Қытай билігіндегі корей этносының құқықтары мен қорғалуын қамтамасыз ету ережелері де болған.

Кореяның талаптары

Кореялық талап 1712 жылы Цинь әулеті (сол кезде Қытайды басқарған) мен Жосон әулеті (сол кезде Кореяны басқарған) арасындағы шекаралық келісімдегі екіұштылыққа негізделген, оны корей тарапы осылай қабылдайды; бұл келісім екі тарап мақұлдағаннан кейін шамамен 150 жыл өткен соң қайтадан мәселе тудырды, осы уақытта Цинь Маньчжурия мен Гандоға ханьқытайлықтардың қоныс аударуына рұқсат берді. Талаптың тағы бір маңызды бөлігі 1909 жылы Гандо конвенциясына қол қойылғанда Корея империясымен кеңес жүргізілмегеніне және Кореяның келісімнің заңдылығын жоққа шығару мүмкіндігі болмағанына байланысты, себебі ол Жапон империясының қарауындағы мемлекет болғандықтан және тәуелсіз мемлекет ретінде шекаралық дауды шешуге немесе қайтадан келіссөздер жүргізуге мүмкіндігі болмады. Осылайша, Гандо конвенциясы, басқа тең емес шарттар сияқты (мысалы, Эулса шарты және 1910 жылғы Жапония-Корея шарты), Корея аумағын/басқаруын немесе Императорлық Жапонияның талаптарын қарастырғандықтан, күштен шығарылуы керек және Корея (бірақ қазіргі екі Кореяның қайсысы тарап болары туралы келісім жоқ) мен Қытай Халық Республикасы арасындағы шекаралық дау түзетілуі керек.

Қазіргі заманда

1945 жылдың тамызында Кореядағы жапон окупациясы аяқталғаннан кейін, Кореяның солтүстігіндегі Кеңес әкімшілігі және Кореяның оңтүстігіндегі Американдық әкімшілік Кореяның Гандоны қайтаруға жасаған бірлескен әрекеттеріне кедергі келтірді. Дегенмен, Гандо конвенциясы құқықтық жағынан күшін жойды және Солтүстік Корея Пэкту тауының оңтүстігіндегі аймақты бақылауға кірісті. 1961 жылы Қытай Халық Республикасы (ҚХР) Пэкту тауынан ондаған шақырым оңтүстікке шекараны белгіледі. Солтүстік Корея Гандоға қатысты талаптарын көрсететін ұлттық карта жариялап наразылық білдірді. Алайда, Солтүстік Кореяның Гандоға және ҚХР-ның Гандо конвенциясының шекарасынан оңтүстікке қарайғы аймаққа деген талаптары айқын болған жоқ. Нақты даулы аймақ – Гандо конвенциясының шекарасы мен Пэкту тауы арасындағы жер болды. 1962 және 1963 жылдары Солтүстік Корея ҚХР-мен екі келісімге қол қойды, ол екі ел арасындағы шекараны Ялу/Амнок (қытай/корей атаулары) және Тумен өзендері арқылы белгіледі, сондай-ақ Пэкту тауының ең биік нүктесіндегі Аспан көлінің үштен екі бөлігі Солтүстік Кореяға, ал қалған екі бөлігі ҚХР-ға тиесілі екенін айқындады. Бірақ, 1963 жылғы келісімге қарамастан, Солтүстік Корея мен ҚХР арасындағы шекара мәселесі шешілмеді. Қытай-Кеңес дағдарысында Солтүстік Кореядан қолдау алмағанын сезінген ҚХР, Солтүстік Кореядан Пэкту тауының шыңына қатысты үлесін беруді талап етті. 1968 жылдың наурызынан 1969 жылдың наурызына дейін Пэкту тауы аймағында Солтүстік Корея және ҚХР әскерлері арасында бірнеше шекара қақтығыстары болды. ҚХР Гандо конвенциясының шекарасын қалпына келтіруді қалады. ҚХР-ның Пэкту тауының қалған бөлігіне деген талаптары 1970 жылы Солтүстік Корея мен ҚХР арасындағы қарым-қатынасты жақсарту мақсатында тоқтатылды. ҚХР Ялу/Амнок және Тумен өзендеріндегі аралдардың 80 пайызына Солтүстік Кореяның құқығын мойындады, сондай-ақ Ялу/Амнок өзенінің аузының 90 пайызына Солтүстік Кореяның бақылауын қабылдады. 1963 жылғы келісім ашық талқыланбаса да, ол Солтүстік Корея мен ҚХР үшін міндетті емес, тек негізгі келісім ретінде қарастырылады. Оңтүстік Корея бұл келісімдерді мойындамады, бірақ Гандодағы корей егемендігін қорғауға айқын әрекет жасаған жоқ. Оңтүстік Корея Гандоға қатысты талабынан ресми түрде бас тартқан жоқ, бірақ Оңтүстік Кореяның ұлттық картасындағы Қытай-Корея шекарасы, Пэкту тауын қоспағанда, 1961 жылғы сызықты ұстанады және картада осы шекараны де-факто шекара ретінде қабылдайды. 2004 жылы Оңтүстік Корея үкіметі келесідей мәлімдеме жасады: "Біздің үкімет 1909 жылы Кореяның келісімінсіз Жапонияның заңсыз қол қойған Гандо конвенциясының күші жойылды деп санайды, өйткені 1905 жылы Кореяның дипломатиялық құқықтарын жойған Ылса шарты зорлық-зомбылық арқылы жасалған бос келісім болып табылады." 2004 жылдың 22 қазанында Оңтүстік Кореяның сыртқы істер министрі Бан Ки Мун да Гандо конвенциясының күшін жойғаны туралы мәлімдеді. Бан сондай-ақ "Гандо конвенциясының күшін жою Гандо дауын автоматты түрде шешпейді және халықаралық саясат Гандо дауын шешуге жасаған әрекеттерімізді қиындатады" деді.