Кіріспе
Папуа-Жаңа Гвинеяда сөйленетін австронезиялық тіл.
Мбула (сондай-ақ Мангап Мбула, Мангаба, Мангауа, Мангава, Каиманга деп те аталады) – Папуа-Жаңа Гвинеяның Моробе провинциясындағы Умбои аралы мен Сакар аралында шамамен 2500 адам сөйлейтін австронезиялық тіл. Оның негізгі сөз тіркесі субъект-етістік-объект; оның номинатив-аккузатив жағдайы белгілеу стратегиясы бар.
Атауы
Мбула тілін сөйлейтін адамдар әдетте өз тілінің атын атауда қиындық көреді. Тарихи түрде ол Мангап немесе Каиманга деп аталған, бірақ Каиманга – "мәдениетсіз, қарапайым адам" сияқты ұятты сөз саналады. Мангап қазір қолданылмайды, алайда, Сиасси аралдарының тұрғындары Мбула тілін сөйлейтіндерді Мангаба деп атайды. Мбула – Мбула тілін сөйлейтін адамдардың өзі қолданған жалғыз атау, бірақ олардың көпшілігі осы атауды білмейді.
Тіл отбасы және шығу тегі
Мбула – австронезия тілдерінің мұхиттық тобына жататын тіл. Бұрын ол Папуа-Жаңа Гвинеяның Маданг провинциясындағы Каркар аралынан басталып, Финшафен жағалауы мен Жаңа Британия арқылы созылатын сиасси тілдер тобының құрамында деп есептелген. Алайда, жақындағы зерттеулер оның Витяз тілдік байланысынан тарағанын көрсетеді. Оған ең жақын генетикалық жақын туыстары – киленге және малеу тілдері, ал географиялық жағынан ең жақын көршісі – папуа тіліндегі ковай тілі.
Орналасқан жері
Мбула тілін сөйлейтіндер, әдетте, жеті ауылда тұрады: Гаура, Янгла, Бирик, Мариле, Кампалап, Каби және Сакар. Бұл ауылдар Сакар аралы мен Умбои аралының шығыс жартысында орналасқан. Екі арал да сөнген жанартаулар, және екеуі де аң-құсқа, ағашқа және балыққа бай. Географиялық орналасу тілге әсер еткен, нәтижесінде балық түрлері, қабықшалар, каноэлер, торлар, найзалар және екі қозғалыс етістігі – pet 'сыртқа шығу, пайда болу, орын алу' және le 'ішке кіру' – теңізге қарай немесе теңізден радиалды бағыттағы қозғалыс жолдарын сипаттау үшін пайдаланылады.
Халық және мәдениет
Мбула тілін меңгергендердің мәдениетіне отаршылдықтың елеулі әсері тиді. 1884 жылы миссионерлік қызмет басталды және Мбула тілін сөйлейтін көпшіліктің басым бөлігі қазір өзін христиан деп есептейді. Рулық діндерден кейбір дәстүрлер сақталған, олардың ішіндегі ең маңыздысы – сиқыршылық, ақ сиқыр және болжам жасау. Сөйлеушілер арасында екі түрлі сиқыр белгілі: набороу – көптеген жас жігіттер жас қыздарға ұнау үшін қолданатын пайдалы махаббат сиқыры, және яамба – басқаларды қарғып, зиян келтіру үшін қолданылатын жеңіл зиянды сиқыр. Үшінші түрі – пу – ең қатыгез деп есептеледі, ол тек адам өлтіру немесе жарақаттау үшін ғана қолданылады.
Тілдік байланыс
Мангап мбулалары бұрынғыда кең таралған сауда желісінің бір бөлігі болған, әсіресе Сиасси аралдарындағы нгеро тілдер тобымен және көршілес тілдер тобымен байланыс құрған. Осының нәтижесінде, мбула тілінде сөйлейтіндердің шамамен 65%-ы белгілі бір деңгейде ток-писин тілінде екі тілді, ал 30%-ы нгеро тілінде сөйлеп, түсінеді. Миссионерлік қызмет және басқа да факторларға байланысты 35%-ы ағылшын тілінде сөйлей және жаза алады.
Супрассегментальдар
Стресс-тің орналасуы болжамды. Көптеген сөздерде негізгі стресс соңғы буыннан бұрынғы буынға түседі.
Сызық үлгілері
Буын құрылымы көбінесе (С)V(С) түрінде болады. Екі дауысты (VV) кейде дифтонг немесе ұзын дауысты жағдайында бір буынды құрауы мүмкін, ал егер немесе тамыры дауыссыз ретінде талданса, буын құрылымы CCV ретінде талдануы мүмкін.
Іс-әрекеттер
Феліктің ерекше синтаксистік функциясы – олар кездесетін болжамдардың басы болу. Олар бірқатар қасиеттерімен сипатталады:
Олар әдетте сөйлемнің жоқтауының (subject) тұлғасын және санын көрсетеді. Олар транзитивтілікті өзгертетін қосымшаларға ие болуы мүмкін. Белгілі бір жағдайларда олар есімдік фразаларды өзгертетін ретінде жұмыс істемейді.
Артық сөздер
Бұл класс adverbials деп аталады, себебі Mbula тілінде есімдерден басқа сөздердің мағынасын өзгертетін көптеген сөздер бар. Мағыналық тұрғыдан алғанда, мұндай сөздер әдетте уақыт, қимыл-әрекет, амал және мүмкіндік сипаттарын білдіреді.
Сандық белгілер
Сандықтар – зат есімдерден кейін, орындық/ажыратылатын генетивтік жалғаулы есімдер мен сипаттағыш стативтік зат есімдерден кейін, бірақ анықтауыштардан бұрын, орындық/ажыратылатын генетивтік сөз тіркестерінен, қатыстырмалы сөйлемдерден және көрсету есімдерінен кейін кездесетін өзгермейтін сөздер. Мбула санау жүйесі бес және жиырма ұғымдарына негізделген.
Алдын ала айтылатын етістіктер
Бұл формалар – жағдай белгілері ретінде қолданылатын, тізбекте кездесетін, міндетті емес түбірленген етістіктердің жиынтығы. Олар осы тізбекте үшінші жақ жекеше түрінде өзгеруі мүмкін болғандықтан, әдетте түбірленбеген шарттық сөздерден ерекшеленеді. Дегенмен, олар тәуелді есім сөз тіркесін басты етістікке байланыстыратын шарттық сөздің қызметін сақтайды.
Тарихи демонстративтер мен деиктикалық өрнектер
"Сол, онда" деген деиктикалық терминге қатысты, терминнің Манап Мбула (ina) тіліндегі айтылуы Proto Malayo Polynesian (PMP; i na) тілінен елеулі өзгермеген. Дегенмен, ina қолданылатын жағдай шектеліп, енді "сол" деген мағынада ғана қолданылады.
Әуедегі салыстыру
Басқа Океания тілдерінде "ina" терминінің айтылуы бірдей болғанымен, мағынасы сәл өзгешелеу, мысалы, Суау және Моту тілдерінде "ina" сөзі "бұл" дегенді білдіреді, ал Чуук тілінде "сонда ол (сенде)" дегенді білдіреді. Маңғап Мбула тіліндегі "ina" мағынасына жақын мағынасы бар басқа да Океания тілдері бар, бірақ олардың басында қосымша дыбыс кездеседі. Олар: Добуан (онда "n ina" сөзі "сол" дегенді білдіреді) және Наканамга (онда "wa ina" сөзі "сол (алыстағы)" дегенді білдіреді). Маңғап Мбула – есімдіктердің демонстративтік ретімен құрылған тіл. Бұл рет Моробе провинциясындағы көршілес тілдерге, мысалы, Сио және Селепет тілдеріне, сондай-ақ Батыс Жаңа Британиядағы Малеу және Амара тілдеріне тән. 9, 10 және 11-мысалдар осы лексикалық реттілікті көрсетеді.
Бірлескен сөздер
Мбула тілінде мағыналарының өте жұп-жұқа айырмашылықтарын көрсететін көптеген байланыс сөздері бар. Дегенмен, барлық байланыс сөздерін кеңінен қарасақ, төрт категорияға бөлуге болады: уақыттық байланыс сөздері, шарттық байланыс сөздері, себептік байланыс сөздері және қосымша байланыс сөздері.
Инфлекциялық морфология
Тілдегі жалғыз инфлекциялық процестер – етістіктердегі келісім бойынша тұлға және сан, иеленуші есімдердегі иелік жалғауларының тұлға және саны бойынша өзгеруі, сондай-ақ жалғаулы есімдердегі тұлға/сан айырмашылықтары.
Өтіл есімнің өзгеруі
Мбула тіліндегі есімдіктер бірінші, екінші және үшінші тұлғаларға, сондай-ақ жалғыз, жұп және көпше түрде жіктеледі, ал бірінші тұлғада – кіріктірілген және шығарылған түрлерге ие. Олар номинатив, аккузатив, көрсеткіш немесе локатив жағдайларына байланысты да өзгереді. Келесі кесте парадигманы көрсетеді:
Номинатив Аккузатив Көрсеткіш Локатив 1SG nio yo pio tio 2SG nu ~ niwi u pu ~ piwi ku ~ kiwi 3SG ni i pini kini 1DU. INC ituru 1DU. EXC niamru 2DU niomru 3DU ziru 1PL. INC iti ti piti kiti 1PL. EXC niam yam piam tiam 2PL niom yom piom tiom 3PL zin zin pizin kizin
Деривациялық морфология
Мбула тілінде мынадай туынды түрлері кездеседі: есімдер мен етістіктерді біріктіру, есімдерді біріктіруден өзге тәсілдермен жасау, етістіктердің ауыспалылығын өзгертетін туынды құралдар, редупликация және басқа да шағын процестер. Біріктіру Мбула тілінде аса өнімді процесс емес, алайда есімдерге қарағанда етістіктерде жиі кездеседі. Етістіктер басқа етістіктермен, есімдермен және сөздермен бірігіп жаңа етістіктер құруы мүмкін. Ал есімдер көбінесе -nga жұрнағы арқылы туындытылады. Бұл жұрнақ есімдермен қосылғанда тұрақты есімдерді білдіреді; есімдермен қолданылғанда мағынаны күшейтуге немесе сәл өзгертуге (күшейтпестен) мүмкіндік береді; тұрақты етістіктерді тұрақты есімдерге, ал қимылды етістіктерді есімдерге айналдырады. Мағыналық тұрғыдан алғанда, -nga туындылары әдетте жалпы, қалыпты немесе ерекше әрекеттерді көрсетеді. Тағы бір -i жұрнағы бар, бірақ ол -nga жұрнағына қарағанда кем өнімді. Предикаттардың ауыспалылығын өзгерту үшін -pa, -par және -m префикстерінің бірі немесе бірнешесі қолданылады, бұл өте өнімді процестер. Соңында, редупликация мынадай мағыналарды білдіруі мүмкін: көптік, таралу, күшейту, азайту немесе әдеттегі, созылған қимыл (бірін жоқтары ұзартылған қимыл).