Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Венгр ақыны, қазір Ади Эндре деп аталатын туған ауылы
Hungarian poet
his birth village, now called Ady Endre
Эндре Ади (венгр. diósadi Ady András Endre, көне ағылшын тілінде Andrew Ady; 22 қараша 1877 – 27 қаңтар 1919) – ғасыр басындағы венгр ақыны және журналисі. Көптеген адамдар оны 20-шы ғасырдың ең ұлы венгр ақыны деп санайды. Ол әлеуметтік прогресс пен дамуға берілгендігімен, сондай-ақ поэзиясында қазіргі еуропалық өмірдің маңызды мәселелерін – махаббат, уақыт, сенім, жеке тұлға және патриотизмді зерттегенімен әйгілі.
Endre Ady (Hungarian: diósadi Ady András Endre, archaic English: Andrew Ady; 22 November 1877 – 27 January 1919) was a turn of the century Hungarian poet and journalist. Regarded by many as the greatest Hungarian poet of the 20th century, he was noted for his steadfast belief in social progress and development and for his poetry's exploration of fundamental questions of the modern European experience: love, temporality, faith, individuality, and patriotism.
Өмірбаян
Ади Эрминдсентте, Силаги округінде (сол кезде Австрия-Мажарстанның бір бөлігі; қазір Кауаш коммунасындағы ауыл, Сату-Маре округі, Румыния, венгр тілінде Адифальва және румын тілінде Ади Эндре деп аталады) дүниеге келді. Ол кедей кальвинист әулетінен шыққан. Эндре үш баланың екіншісі еді. Үлкені, Илона есімді қыз, ерте қайтыс болды. Жазушы және ақын Мариска Ади (1888-1977) – Эндре Адидің немересі. 1892-1896 жылдары Ади Зиладағы (қазіргі Залау, Румыния) кальвинистік колледжіне оқуға түсті. 1896 жылдың 22 наурызында ол өзінің алғашқы өлеңін "Зила" газетінде жариялады. Кейіннен ол Дебрецендегі реформаланған колледжде заңды оқыды. Бірақ оқуды тастап, журналист болды. Алғашқы өлеңдерін 1899 жылы "Версек" (Өлеңдер) атты жинақта жариялады. Көп ұзамай ол Дебреценнен жалықты (кейіннен бұл қала оның поэзиясында артта қалудың символына айналды) және мәдени өмірі дамыған Нагиварадқа (қазіргі Орадея, Румыния) көшіп келді. 1902 жылы "Нагьваради Напло" жергілікті газетінде жариялаған мақалаларында Ади өз заманының әлеуметтік ерекшеліктеріне ерекше назар бөлді. "Весселеньи мен кедей шаруа! Мүмкін, Fadrusz мырза білмей тұрып сатира жасаған шығар", – деп жазды ол, Весселеньи ескерткішінің ашылуына сілтеме жасай отырып. Журналист ретінде жұмыс істеу және ойдас адамдармен араласу оның көкжиегін кеңейтті. 1903 жылы ол өлеңдер жинағын шығарды, бірақ оның танымал болуы шектеулі болды. 1903 жылдың тамызындағы оқиға – өміріндегі маңызды өзгеріс болды. Ол Адель Брюлл Диоси есімді бай, тұрмысқа шыққан еврей әйелімен танысты. Леда (оның өлеңдерінде оны осылай атаған) оның музасына айналды; оған деген сүйіспеншілігі және Парижге жасаған сапары оның талантын дамытуға көмектесті. 1904-1911 жылдары ол Парижге жеті рет барды. Алғашқы сапарынан (бір жылға созылған) оралғаннан кейін ол Будапештке көшіп, "Budapesti Napló" (Будапешт журналы) газетінде жұмыс істей бастады. Онда ол 500-ден астам мақала мен көптеген өлеңдер жариялады. Саясатқа қызығушылық танытқандықтан, Ади "Хюшадик Сазад" (ХХ ғасыр, немесе мүмкін ХХ бригада) радикалды тобының мүшесі болды. 1906 жылы ол үшінші поэзия кітабын, "Új versek" (Жаңа өлеңдер) жариялады, ол әдебиеттегі маңызды оқиға болды және қазіргі венгр поэзиясының тууына белгі берді. Оның төртінші жинағы "Vér és arany" (Қан мен алтын) оған нақты табыс пен сыншылардың мақтауын әкелді. 1906 жылы Ади елден шығып, Парижге қайта оралды. 1907 жылы ол "Budapesti Napló" газетіндегі жұмысынан кетуге мәжбүр болды. 1908 жылы "Nyugat" (Батыс) атты жаңа мерзімді басылымның бірінші санында оның өлеңі мен очеркі жарияланды. Ол осы мерзімді басылымда өмірінің соңына дейін жұмыс істеді; 1912 жылдан бастап ол редакторлардың бірі болды. 1908 жылы Нагиварадта ол "A Holnap" (Келер күн) атты әдеби үйірменің құрылуына қатысты. Үйір Адидің және басқалардың, соның ішінде Михай Бабиц, Гюла Юхаш және Бела Балацтың өлеңдерінен тұратын антология жариялады. Бұл антологиядағы өлеңдер мақұлданбаушылық пен түсініксіздікке ұшырады. Көптеген адамдар антологияда эротикалық өлеңдер бар деп сынады. Сонымен қатар, Адиді өзінің патриоттық емес сезімдері үшін де сынға алды, өлеңінде ол аңсаған бай мәдени өмір мен венгр шаруаларының қатыгездік өмірі арасындағы қарама-қайшылықты көрсеткендіктен. Ади өзінің есімін басқа ақындармен байланыстыруды ұнатпады, олардың оның жолымен келе жатқандарын ойлады. Ол өзінің үрдісін ұстанғандарды паш етіп, "Дюк-дук ісі" атты әңгіме жазды. Ади "Нюгат" (Батыс) журналының редакторы және венгр әдебиетінің маңызды журналының жетекші тұлғасы болды. Ол басқа журналдарға да сол кездегі саяси жағдайды сынап, саяси мақалалар жазды. Ол жетекші партиялардың ұлтшылдығын ұнатпады, бірақ социал-демократтардың ұлтшылдыққа қарсылығын да сынға алды; ол Венгрияның дамыған елдерден қаншалықты артта қалғанын білетін, бірақ батыс елдерінің де кемшіліктерін анық көрді. 1909 жылдан бастап денсаулығы нашарлағандықтан, сифилис салдарынан жиі санаторийде емделуге мәжбүр болды. Саяси жағдай шиеленісті: жұмысшылар үкіметке қарсы наразылық білдірді, ал Ади революция жақындап келе жатқанын сезді. Оның жеке өмірі де дағдарысқа ұшырады; Ледамен қарым-қатынасы ауыртпалыққа толы болды. Ади танымал ақын болғаннан кейін Леда қарым-қатынастағы басты рөлін жоғалтты. Ол 1912 жылдың сәуір айында онымен ажырасты. 1914 жылы ол 1911 жылдан бері хат алысып жүрген 20 жасар Берта Бончамен танысты. 1915 жылы олар әкесінің рұқсатынсыз үйленді. Өлеңдерінде ол оны "Циньшка" деп атады.
Ady was born in Érmindszent, Szilágy County (part of Austria Hungary at the time; now a village in Căuaș commune, Satu Mare County, Romania, called Adyfalva in Hungarian and Ady Endre in Romanian). He belonged to an impoverished Calvinist noble family. Endre was the second of three children. The eldest, a girl named Ilona, died at an early age. The author and poet Mariska Ady (1888 1977) was a niece of Endre Ady. Between 1892 and 1896, Ady attended the Calvinist College in Zilah (today Zalău, Romania). On 22 March 1896, he published his first poem in the Zilah newspaper Szilágy. He later studied law at the Reformed College in Debrecen. After dropping out, he became a journalist. He published his first poems in a volume called Versek (Poems) in 1899. He soon grew tired of Debrecen (the town later became a symbol of backwardness in his poetry) and moved to Nagyvárad (today Oradea, Romania), a city with a rich cultural life. In articles written in 1902 for the local newspaper Nagyváradi Napló, Ady paid close attention to the social features of his time. "Wesselényi and a poor peasant! Perhaps unwittingly, master Fadrusz has carved a satire", he wrote, referring to the unveiling of the Wesselényi Monument. Working as a journalist and spending time with like minded people broadened his horizons. He published a new collection of poems in 1903, but remained relatively unknown. The turning point came in August 1903 when he met Adél Brüll Diósy, a wealthy, married Jewish woman who was living in Paris at the time but was visiting her home in Nagyvárad. Léda (as he called her in his poems) became his muse; his love for her and their visit to Paris, helped him to develop his talent. He visited Paris seven times between 1904 and 1911. When he returned after his first visit (which lasted for a year), he moved to Budapest and began work for the newspaper Budapesti Napló (Budapest Journal), where he published more than 500 articles and plenty of poems. Being interested in politics, Ady became a member of the radical group Huszadik Század (Twentieth Century, or possibly Twentieth Brigade). In 1906 he published his third book of poetry, Új versek (New Poems), which is a landmark in literature and marks the birth of modern Hungarian poetry. His fourth collection, Vér és arany (Blood and Gold), brought him real success and critical acclaim. In 1906 Ady decided to leave the country and went to Paris again. In 1907, he had to quit his job at Budapesti Napló. In 1908, the first issue of a new periodical called Nyugat (The West) published a poem and an essay by him. He worked for this periodical for the rest of his life; from 1912 he was one of the editors. Also in 1908 in Nagyvárad, he was one of the founders of a literary circle called A Holnap (Tomorrow). The group published an anthology of poems of Ady and others including Mihály Babits, Gyula Juhász and Béla Balázs. The poems of this anthology met with disapproval and incomprehension. Many people attacked the anthology for containing erotic poems. In addition, Ady was criticized for his unpatriotic feelings in a poem in which he emphasized the contrast between the rich cultural life he longed for and the cruel realities of the Hungarian peasant world. Ady disliked his name being linked with other poets, who he thought were jumping on his bandwagon. He wrote a short story, "The duk duk affair", in which he mocked those who were following the trend he was setting. Ady was an editor and leading figure of Nyugat (West), an important Hungarian literary journal. He also wrote political articles for other journals criticizing the political situation of the time. He did not like the nationalism of the leading parties, but also criticized the anti nationalism of the social democrats; he knew how far Hungary was behind the more developed countries, but clearly saw the faults of Western countries too. From 1909 he often needed sanitarium treatment for his health, which was undermined by syphilis. The political situation became critical: the workers were protesting against the government, and Ady saw a revolution approaching. His personal life was also in crisis; his affair with Léda became more and more burdensome. As Ady become a prominent poet, Léda lost her leading role in the relationship. He broke up with her in April 1912. In 1914, he met the 20 year old Berta Boncza, with whom he had been corresponding since 1911. In 1915 they married without her father's permission. In his poems he called her "Csinszka".
Соңғы жылдар
1914 жылы Франц Фердинандтың қазасынан кейін Ади соғыстың жақындап келе жатқанын сезді. Ол танитын барлығы соғысқа қуанғандықтан, ол болашаққа қатысты қорқыныштары мен алаланымен жалғыз қалды. 1918 жылы ол өзінің соңғы өлеңдер жинағын жариялады. Соңғы өлеңін, "Üdvözlet a győzőnek" (Жеңгенге сәлем) жазғанда, ол ауыр сырқатқа шалдыққан еді. Сифилис оның аортасын әлсіретіп, кез келген уақытта қан кетуден өлу қаупі тудырды. Ол қазіргі заманғы жазушылардың ұйымы – Вёрошмарти академиясының президенті болып сайланды, бірақ ашылу сөз сөйлей алмады; ол 1919 жылдың 27 қаңтарында Будапештте қайтыс болды және қаланың Керепеси зиратында жерленді.
After the assassination of Archduke Franz Ferdinand in 1914, Ady saw war approaching. Everyone he knew was enthusiastic about the war, and he was left alone with his fears and worries about the future. He published his last book of poetry in 1918. He was terminally ill when he wrote his last poem, "Üdvözlet a győzőnek" (Greetings to the victor). Syphilis had weakened his aorta, so that he might die at any moment from a massive haemorrhage. He was elected president of the Vörösmarty Academy, an organization of modern writers, but could not deliver his opening speech; he died in Budapest on 27 January 1919, and was buried in the city's Kerepesi Cemetery.
Поэзия
ХХ ғасырдың басында венгр ақындары Сандор Петёфидің халықтық стилін ұстануға тырысты, бірақ көпшілігі оның көрегендігі мен талантына жете алмады; стиль жаңарып, дамымады. Ади бұл дәстүрден шығып, заманауи стильге бірінші болып көшті. Өзін жалғыз, түсініксіз революционер ретінде көрсетуді ұнатса да, оның буынының көптеген ақындары оны қолдады және оның стилін үлгі етті. Оның алғашқы екі өлең кітабында ешқандай жаңалық болған жоқ; ол әлі де 19 ғасыр ақындары Петёфи немесе Янош Важда сияқтылардың ықпалында болды. Оның жеке стилінің алғашқы белгілері өлеңдерінде емес, очерктері мен басқа жазбаларында көрінді. Адиге Бодлер мен Верленнің туындыларының әсері болғаны сөзсіз. Ол жиі Символизм әдістерін қолданды; оның қайта-қайта оралатын тақырыптары – Құдай, венгрлік ұлттық сана және қазіргі қоғамда тірі қалу күресі. Басқа тақырыптар тек өмірінің белгілі бір кезеңдерінде ғана кездеседі (ақша, өмір мен өлім, Леда).
At the beginning of the 20th century, Hungarian poets tried to follow the folksy style of Sándor Petőfi, but most lacked his vision and talent; the style did not renew itself. Ady was the first to break from this tradition into a modern style. Although he liked to identify as a lonely, misunderstood revolutionary, most of the poets of his generation supported him, and many imitated his style. His first two books of poetry did not show anything new; he was still under the influence of 19th century poets such as Petőfi or János Vajda. The first elements of his own style appeared not in his poems but in his essays and other writings. Ady was undoubtedly influenced by the works of Baudelaire and Verlaine. He often used Symbolist techniques; his recurring themes are God, Hungarian identity, and the struggle for survival in modern society. Other themes are present only in certain periods of his life (money, life and death, Léda).
Құрметтер
Адидің суреті бар пошта маркасы 1947 жылғы 15 наурызда Венгрияда венгр азаттық күрескерлері сериясынан шығарылды, ал 1969 жылдан 1990 жылға дейін ол 500 форинттік банкнотада бейнеленді. Оның қайтысының 50 жылдығына арналған тағы бір ескерткіш марка 1969 жылғы 27 қаңтарда, ал туғанына 100 жыл толуына арналған тағы бір ескерткіш марка 1977 жылғы 22 қарашада шығарылды, сонымен қатар шағын марка парасы да жарық көрді. Румыния оның туғанына 80 жыл толуына орай 1957 жылғы 5 желтоқсанда оның құрметіне ескерткіш пошта маркасын шығарды. Геза Цорба жасаған Адидің бюсті 1984 жылы Торонтодағы Иннис колледжінің ауласына орнатылды.
A postage stamp bearing Ady's likeness was issued 15 March 1947 by Hungary in a series of Hungarian freedom fighters, and from 1969 to 1990 he appeared on the 500 forint banknotes. Another commemorative stamp was issued 27 January 1969 on the 50th anniversary of his death, and another on 22 November 1977 on his birth centenary, along with a mini sheet. Romania issued a commemorative postage stamp in his honor on 5 December 1957, on the 80th anniversary his birth. A bust of Ady sculpted by Geza Csorba was installed in the courtyard of Innis College in Toronto in 1984.