Кіріспе

Голландиялық реформацияланған христиан қозғалысы, голландиялық реформацияланған қозғалыс.

Ремонстранттар (немесе Ремонстранттар бауырластығы) – 17 ғасырдың басында Голландиялық реформацияланған шіркеуден бөлінген протестанттық қозғалыс. Алғашқы ремостранттар Якоб Арминиусты қолдады, ал ол қайтыс болғаннан кейін де кальвинизм жақтастарына қарсы арминиандық деп аталатын бастапқы көзқарастарын сақтап, оны ұстануды жалғастырды. Дорт синодында (1618–1619) айыпталып, ремостранттар Нидерландыда азшылық ретінде қалды. 19 ғасырдың ортасында Ремонстрант бауырластығы Нидерландыдағы либералды теологиялық қозғалыстың ықпалына түсті.

Қор

Арминийшілдікті қалыптастырғанда Якоб Арминий Кальвинмен келіспеді, әсіресе тағдыр туралы мәселеде. Ол еркін зерттеуді орнаған шіркеулердің доктриналарынан артық деп қорғады. 1610 жылы Арминийдің ізбасарлары Голландия және Фризеланд штаттарына бес қағидадан тұратын мәлімдеме ұсынды, онда Голландия реформаторлық шіркеуі қабылдаған кальвинизммен келіспеушіліктері баяндалды. Арминийді қолдаушылар «ремонстранттар» деп аталды, бірақ оларды «арминийшілер» деп те атады. Франсиск Гомарустың ықпалымен олардың қарсыластары «гомаристтер» немесе «қарсылық білдірушілер» деп танылды. Штаттар генералы екі тарапқа да төзімділік көрсетіп, одан әрі дау-жанжалға тыйым салатын жарлық шығарғанымен, қақтығыс жалғасты және Голландия Республикасындағы саяси шиеленістермен байланысты болды. Ремонтшылар жеке жауларынан да, Ораньелік Мористің саяси құралдарынан да шабуылға ұшырады. Олардың басты одақтасы Йохан ван Ольденбарневельт өлімге кесілді, ал басқа басшылары түрмеге қамалды. Амстердамда, басқа қалалардағыдай, қалалық билік Ольденбарневельттің жақтастарынан тазартылды; Якоб Диркц де Графф және Корнелис Хофт осы әрекеттің құрбаны болды. 1618–1619 жылдары Дордрехт синоды Симон Эпископиус басқаратын он үш арминий пасторын қуғаннан кейін кальвинистік мектептің жеңісін бекітті. Ол тоқсан үш канондық ережені жасады және Бельгиялық құпиялылығы мен Гейдельберг катехизисінің құқықтық күшін растады. Синодтың шешімі ремонист пасторларын қызметтен шеттету және кейбір жағдайларда елден қуу арқылы орындалды. Осы орайда, уағызшылардың жетіспеуіне байланысты Уормондта мирян уағызын қолдауға бағытталған қозғалыс пайда болды, оның жақтастары Коллегианттар қоғамын құрды. 1619 жылы Антверпенде ремонисттардың жер аудару қауымдастығы құрылды. 1621 жылы оларға Шлезвигке қоныстануға рұқсат берілді, онда олар Фридрихштадт қаласын салды.

Институционализациялау

Ремонстранттардың ілімі 1621 жылы олардың басты теологы Епископиус жазған «Конфессия» кітабында бейнеленді. Бұл «Конфессия» 1626 жылы Нидерландыға оралғаннан бері Ремонстранттар шіркеуі үшін негіз болып табылады. Ол 1618 жылы білдірілген Ремонстранттардың пікірін растайды. Ян Уйтенбогаерт Ремонстранттарға катехизис сыйлады және олардың шіркеу тәртібін реттеді. Олардың Амстердамдағы семинариясында Курцеллеус, Лимборх, Ветштейн және Ле Клерк сияқты көрнекті шәкірттер оқыды. Олардың теология мектебі, көбірек либералды және тіпті рационалистік болып дамыды, ресми Голландия реформат шіркеуімен және басқа христиан дінтерімен күшті пікір таластарында болды. 1625 жылы Морис Оранский қайтыс болғаннан кейін, кейбір жер аударылғандар отанына қайтып келді. Үкімет олардың мемлекетке қауіп төндірмейтініне көз жеткізді және 1630 жылы Республиканың барлық аймақтарында тұруға ресми рұқсат берді. Дегенмен, 1795 жылы Батавия Республикасы құрылғанға дейін оларға ресми түрде шіркеулер салуға рұқсат берілмеді. Олар сол кезге дейін «Шюйлькеркен» (үй шіркеулері) деп аталатын жерлерде құлшылық қызметтерін өткізді.

Либерализм

19 ғасырдың ортасында Ремонтшылар бауырластығы либерализмнің ықпалына түсті, ал Голландияда оны Петрус Хофстед де Грот (1802–1886) бейнеледі. Оның дінтануы Еуропада кең таралды, бұл христиандық гуманизмнің романтикалық кезеңіне тән еді; Нидерландыда бұл ой-пікір 1830 жылдан бері «Гронинген дінтанушылары» арқылы көрініс тапты. Де Грот өзі басшылық етіп отырған осы қозғалыстың мақсатын былай деп қорытындылады: «Христиандық діндегі ең маңыздысы – Құдайдың Иса Мәсіх арқылы бізге сыйлаған аян және тәрбие, осы арқылы біз Құдайға ұқсап, жақын бола түсеміз». «Гронингендіктер» Әулие Үштік, алдын ала белгілеу және Құдайдың құналарды өтеу туралы догмаларын қабылдамайды. Олар Құдайлық және адамдық екі жақты табиғатты, сондай-ақ адамның Құдайдың көмегімен Оның еркін орындай алу қабілетін мойындайды.

Ертедегі ремонстранттардың теологиялық мұрасы

Ертедегі Ремонстранттардың көпшілігі классикалық Арминиандыққа еліктеді. Дегенмен, олар Арминиан деп саналатын немесе Арминиан деп аталатын жалғыз протестанттар емес. Арминиандық – реформацияланған конфессия ішіндегі азшылық, бірақ ол іс жүзінде үлкен, конфессияаралық синергизм ағымына жатады, яғни тарихи, басым көпшілік христиандық. Арминиандық ретінде ол Англия шіркеуіне еніп келді. Ал кеңірек синергизм ретінде ол методизмде, жалпы баптистерде, адвентистер шіркеуінде, қасиеттілік қозғалысында, пятидесятничествода, харизматикалық қозғалыста және тағы да басқа протестанттық тармақтарда кездеседі.

Шіркеу

Ремонстранттық бауырластық Нидерландыда шіркеу ретінде жалғасуда. Ремонстранттар алғаш рет 1795 жылы ресми мойындалды. Олардың бас қауымы Роттердам қаласында орналасқан. 2016 жылы Ремонстранттық бауырластықтың Нидерландыдағы 40-тан астам қауымында және Германияның солтүстігіндегі Фридрихштадт қаласындағы бір қауымында 5000-ға жуық мүшесі мен «достары» бар (2008 жылғы мәлімет). Голландияның Ремонстранттық бауырластығы Еуропалық либералды протестанттық желісімен байланыс ұстап тұрады. Бұдан өзге, ол реформаланған шіркеулердің әлемдік альянсының толық құқықты мүшесі болып табылады. Сондай-ақ ол Еуропадағы протестанттық шіркеулер қауымдастығының мүшесі. Дінге қатысты прогрессивті көзқарастарға сәйкес, Ремонстранттар 1986 жылдан бастап бір жынысты серіктестіктерді әртүрлі жынысты некелермен бірдей деңгейде баталап келеді (Нидерландыда шіркеу некелерінің заңдық күші жоқ, онда 2001 жылы заңмен бекітілген азаматтық бір жынысты некелерге рұқсат берілді). Осылайша Ремонстранттар басқа қатынастар сияқты бір жынысты қатынастарды баталауды алғаш рет әлемдік христиан шіркеуі ішінде бастады. Ремонстранттар жеке сенімге зор мән береді және сенім және әлеуметтік мәселелер бойынша бір-бірімен келіспеушіліктерге барады. Олар Евангелия хабарының өмірді бірге жақсартуға бағытталған шынайы таңдаулардан ажыратылмайтынына және бейбітшілік пен әділдік орнаған әлемге қадам басқанына сенімді. Оларды біріктіретін негізгі қағидалар: Ремонстрант шіркеуі – Иса Мәсіхтің Евангелиясына негізделген, еркіндік пен төзімділік принципіне адал, Құдайға құлшылық етуге және қызмет етуге ұмтылған сенім қауымы.

Имандылық мойындау

Принциптер туралы мәлімдемеден басқа, қазіргі заманғы ремонстранттардың көпшілігі қауымға мүше болғанда өздерінің сенім жарияланымдарын немесе имандылық білдірілімдерін жасайды. Ағайындық тарихында үш рет өзінің ортақ имандылығын жариялаған, 1621, 1940 және 2006 жылдарғы діни мойындау мәлімдемелерін қабылдады. Дегенмен, ремонстранттар, догмалық емес дін ретінде, ешқандай мойындаудың абсолюттік билігі бар деп санамайды.