Камбоджалық принц Нородом Чакрапонг: Өмір жолы мен саяси мансабы

Кіріспе

Камбоджалық ханзада (туған жылы 1945)

Нородом Чакрапонг (21 қазан 1945 жылы туған) – камбоджалық саясаткер, бизнесмен және Камбоджа Корольдік Қарулы Күштерінің бұрынғы генерал-майоры. Ол Камбоджа королі Нородом Сихануктің төртінші ұлы және қазіргі король Нородом Сихамонидің жартылай ағасы. Чакрапонг 1963 жылы әскери ұшқыш ретінде мансабын бастады. 1970 жылы Сиханук құлатылғаннан кейін Чакрапонг үй қамауында болды, содан кейін Пекинде сол кездегі принц Сихануктің протоколының басшысы болып жұмыс істеді, кейін 1981 жылы Funcinpec партиясына қосылғанға дейін шетелде тұрды және Армия Националь Сианукистің командирі ретінде вьетнамдық оккупацияға қарсы күресті. 1991 жылы Чакрапонг Funcinpec партиясынан Камбоджа Халық Партиясына (КХП) қосылды және 1992-1993 жылдар аралығында Камбоджаның вице-премьер-министрі қызметін атқарды. 1993 жылғы жалпы сайлауда КХП жеңілгеннен кейін Чакрапонг 1993 жылы үнсіздікке ұмтылды. 1994 жылы ол сәтсіз төңкеріс әрекетіне қатысқан деп айыпталды (ол оны жоққа шығарды), бұл оны елден қууға себеп болды. 1998 жылы Чакрапонг кешірілгеннен кейін Royal Phnom Penh Airways жеке әуе компаниясын құрды. Кейіннен 2006 жылдың басында әуе компаниясы барлық рейстерін тоқтатты. 2002 жылы Чакрапонг роялистік Khmer Soul Party партиясын құрды. 2003 жылғы жалпы сайлауда Khmer Soul Party бірде-бір парламенттік мандатты жеңе алмағандықтан, Чакрапонг қайтадан Funcinpec партиясына қосылды және 2005 жылы қысқа мерзімге сенатор болып сайланды. 2006 жылы Чакрапонг Funcinpec партиясынан шығарылып, Нородом Ранаридх партиясына қосылды. Камбоджа үкіметі Чакрапонгтың әуе компанияларынан жинаған қарыздары бойынша заңдық тергеу бастаған кезде, Чакрапонг 2007 жылы саясаттан қол үзді. Бұрыннан-ақ Жоғары Корольдік Кеңестің жеке кеңесшісі болған Чакрапонг гуманитарлық жұмыстарға және корольдік шараларды қолдауға белсенді түрде араласты. 2013 жылы Чакрапонг корольдің жарлығымен Камбоджа Конституциялық Кеңесінің мүшесі болып тағайындалды.

Ерте өмір

Нородом Чакрапонг Камбоджаның Пномпень қаласындағы Кемарин сарайында Нородом Сианук пен Сисоват Понгсанмони отбасында дүниеге келген. Кішкентай кезінде Чакрапонг Камбоджа Корольдік балетінде балет бишісі болып оқыды және Сианук премьер-министр болған кезде шетелдік қонақтарды қабылдаған бірнеше мемлекеттік шараларда өнер көрсетті. 1958 жылы Чакрапонг пен оның жартылай інісі Ранариддх Франциядағы Марсель қаласына жіберілді, онда олар орта мектепті бітірді. 1963 жылы бітіргеннен кейін Чакрапонг Камбоджаға оралып, Камбоджа Корольдік әуе күштерінің офицер курсанты болды, сонда ол курстың үздік түлегі атанды. Курсын аяқтағаннан кейін Чакрапонг бір жылға Францияға қайта жіберілді, онда МиГ-21 истребительдерін ұшқылау бойынша кеңейтілген оқудан өтті. 1967 жылы ол елге оралып, лейтенант болып тағайындалды. 1970 жылғы наурызда Лон Нол Сианукқа қарсы төңкеріс жасағанда Чакрапонг тұтқындалды және 1973 жылдың қарашасына дейін үй қамауында ұсталды. Босатылғаннан кейін Чакрапонг Қытайдың Пекин қаласына барып, әкесіне қосылды және 1973-1975 жылдар аралығында оның протокол жетекшісі болып қызмет етті. 1975 жылы Чакрапонг Иосип Броз Титоның шақыруымен Югославияға сапар шекті. Ол 1976 жылы отбасымен бірге Францияға, саяси белімгер ретінде көшкенге дейін бір жыл Югославия Әуе күштерінің штаб колледжінде оқыды. Осы кезеңде Чакрапонг отбасына азық-түлік табу үшін шағын кәсіпорын ашты. 1985 жылғы наурызда Чакрапонг ANS штабының басшысының орынбасары болды. Осы уақытта Чакрапонг Вьетнамның басып кіруіне қарсы ANS әскери базаларын қорғады. 1989 жылы Ранариддх Чакрапонгты Фунцинпек атынан 1991 жылғы Париж бейбіт келісімдеріне әкелген келіссөздерге қатыстырды. Чакрапонг болашақ Камбоджа үкіметтерінде Қызыл кхмерлердің кез келген рөлін ойнату шешіміне қарсы болды, бұл ұстаным Ранариддх және басқа да Фунцинпек жетекшілерімен келіспеушілікке әкелді. Чакрапонг Вьетнамдық оккупацияға қарсы партизан соғысының белді тұлғасы болды және көп уақытын Камбоджа-Таиланд шекарасындағы орманда өткізді.

Norodom Chakrapong was born at the Khemarin Palace in Phnom Penh, Cambodia to Norodom Sihanouk and Sisowath Pongsanmoni. As a young boy, Chakrapong was trained as a ballet dancer at the Royal Ballet of Cambodia, and performed at several state functions when Sihanouk attended or hosted foreign dignitaries when he was Prime Minister. In 1958, Chakrapong was sent with his half brother Ranariddh to Marseille, France, where they attended high school. After graduating in 1963, Chakrapong returned to Cambodia and became an officer cadet with the Royal Cambodian Air Force where he graduated at the top of his class. After completing his cadet course, Chakrapong was sent back to France for a year where he received extensive training in flying MiG 21 jets. He returned in 1967 and was later commissioned as a lieutenant. When Lon Nol launched a coup against Sihanouk in March 1970, Chakrapong was arrested and kept under house arrest until November 1973. After his release, Chakrapong went to Beijing, China, where he joined his father and served as his father's Chief of Protocol between 1973 and 1975. In 1975, Chakrapong travelled to Yugoslavia at the invitation of Josip Broz Tito. He spent a year at the Yugoslav Air Force Staff College, before he moved to France with his family as political refugees in 1976. During this time, Chakrapong ran a small enterprise to provide a source of income for his family. In March 1985, Chakrapong became the deputy Chief of Staff of ANS. During this time, Chakrapong defended ANS military bases against Vietnamese incursions. In 1989, Ranariddh made Chakrapong to represent Funcinpec in negotiations leading to the 1991 Paris Peace Accords. Chakrapong was against the decision to co opt the Khmer Rouge into playing any role in future Cambodian governments, a stand that came into conflict with Ranariddh and other senior Funcinpec leaders. Chakrapong was a leading figure of the guerilla war against the Vietnamese occupation, spending most of the time in the jungle at the Cambodia Thailand border.

Камбоджа халық партиясы, бөліну және төңкеріс әрекеті

1991 жылдың соңында Чакрапонг Хун Сеннің шақыруымен Фунцинпектен шығып, КХП-ға қосылды. 1992 жылдың қаңтарында Чакрапонг азаматтық авиация, туризм, өнеркәсіп, мәдениет, білім беру және әлеуметтік қамтамасыз ету салаларына жауапты вице-премьер болып тағайындалды. Ол сонымен қатар Камбоджаға шетелдік инвестицияларды ынталандырып, елде қаржы институттары мен кәсіпорындар құрған инвесторларға қолдау көрсетті. 1993 жылғы жалпы сайлау кезінде Чакрапонг Камбоджада президенттік үкімет жүйесін, Сианукты президент етіп тағайындауды қолдады. 10 маусымда Чакрапонг Син Сонг пен Бу Тхангты қоса алғанда, бірнеше жоғары лауазымды КХП одақтастарымен бірге Камбоджаның Вьетнаммен шектес жеті шығыс провинциясының Камбоджадағы Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) Уақытша Әкімшілігінің (UNTAC) бақылауынан бөлінуін жариялады. Аймақ "Самдех Эув автономиялық аймағы" деп қайта аталды. UNTAC қызметкерлеріне кетуге бұйрық берілді, ал Чакрапонг өзінің бағынысындағы әскерлерге осы провинциялардағы UNTAC және Фунцинпек кеңселерiн тінтуге бұйрық берді. Үш күннен кейін Ранаридд Камбоджаға оралып, Сианукты ел басшысы етіп қайта тағайындау үшін парламенттiң шұғыл отырысын шақырып өттi. Сонымен қатар, Теа Бань Корольдік Камбоджа Қарулы Күштеріне жеті шығыс провинцияда тәртіпті қалпына келтіруге нұсқау берді. Чакрапонг осы жаңалықты естіген соң 15 маусымда шекарадан Вьетнамға қашып кетті. Сианук Чакрапонгтан сепаратистік қозғалысын тоқтатып, Пномпеньге оралуын ресми түрде өтінді. Чакрапонг әкесінің өтінішін орындап оралды және Корольдік Камбоджа Қарулы Күштерінің генерал-майоры шынжырғын атағымен марапатталды. 1993 жылдың қыркүйегінде тұрақты үкімет құрылғаннан кейін Чакрапонг пен Син Сонг КХП политбюросына Парламент мүшелігіне қайта орналасуды өтінді. КХП осы мақсатта бірнеше ұсыныс жасады, бірақ Ранариддтің нұсқауымен Фунцинпек парламентінің мүшелерінен күшті қарсылыққа тап болды. 1994 жылдың мамырында КХП Фунцинпектен Қызыл Кхмерлерді тыйым салуға қолдау көрсетуге қол жеткізді, ал оның орнына Чакрапонг пен Син Сонгты Парламент мүшелігіне қайта орналастыру туралы ұсыныстарды енгізбеуге келісім жасалды. Шілдеде Чакрапонг генерал Син Сонгтың сәтсіз төңкеріс әрекетіне қатысқан деп айыпталды. Ол әрқашан қатысқандығын жоққа шығарды. Хун Сен Син Сонг, Син Сен және Чакрапонгты қамауға алуға әскерге бұйрық берді. Чакрапонг Син Сонгтың қамауға алынғанын естіген соң, төңкеріс әрекетіне қатысқандығын жоққа шығарып мәлімдеме жасады және Малайзияның сол кездегі вице-премьері Анвар Ибрагимге Малайзияда ұзақ мерзімді баспана сұрап хат жолдады. Ранаридд наразылық білдіргеннен кейін Анвар Чакрапонгтың өтінішін қабылдамады, ал Чакрапонг Францияда ұзақ мерзімді баспана іздеді, онда ол келесі төрт жыл бойы тұрды.

In late 1991, Chakrapong quit Funcinpec to join the CPP at Hun Sen's invitation. He was given a seat in the party's politburo, and in January 1992 Chakrapong was appointed Deputy Prime Minister in charge of civil aviation, tourism, industry, culture, education, and social welfare affairs. He also encouraged foreign investment in Cambodia and provided support to investors that established financial institutions and enterprises in the country. When the 1993 general elections were held, Chakrapong campaigned for a Presidential system of government for Cambodia with Sihanouk as president. On 10 June, Chakrapong led a few senior CPP allies, including Sin Song and Bou Thang, to declare the secession of seven eastern Cambodian provinces bordering Vietnam from control by the United Nations Transitional Authority in Cambodia (UNTAC). The region was renamed the "Samdech Euv Autonomous Zone". UNTAC staff personnel were ordered to leave, and Chakrapong issued orders to soldiers under his command to ransack UNTAC and Funcinpec offices in these provinces. Three days later, Ranariddh returned to Cambodia to preside over an emergency parliamentary meeting to reinstate Sihanouk as the country's Head of State. At the same time, Tea Banh issued a directive to the Royal Cambodian Armed Forces to restore order in the seven eastern provinces. When Chakrapong received news of these developments, he fled across the border to Vietnam on 15 June. Sihanouk made a formal request for Chakrapong to drop his secessionist movement and return to Phnom Penh. Chakrapong obeyed his father's request to return and was awarded the military rank of Major General for the Royal Cambodian Armed Forces. After a permanent government was formed in September 1993, Chakrapong and Sin Song appealed to the CPP politburo to be reinstated as Members of Parliament. The CPP made several motions for this purpose, but faced strong opposition from Funcinpec members of parliament under Ranariddh's instructions. In May 1994, the CPP was able to secure support from Funcinpec to outlaw the Khmer Rouge in exchange for an agreement not to pursue any further motions to reinstate Chakrapong and Sin Song as Members of Parliament. In July, Chakrapong was accused of participating to a failed coup attempt by Gen. Sin Song. He has always denied his involvement. Hun Sen ordered soldiers to arrest Sin Song, Sin Sen, and Chakrapong. When Chakrapong heard that Sin Song was arrested, Chakrapong issued a statement to deny his involvement in the coup attempt, and sent a letter to then Malaysian Deputy Prime Minister Anwar Ibrahim for long term asylum in Malaysia. Anwar turned down Chakrapong's request after Ranariddh expressed disapproval, and Chakrapong subsequently sought long term refuge in France where he was to stay for the next four years.

Кейінгі саяси мансап

1998 жылдың қараша айында Чакрапонг Сиануктан патшалық кешірім алып, 1999 жылдың басында Камбоджаға оралды. Кейін, 1999 жылдың наурыз айында Ранаридхтің шақыруымен «Фунцинпек» партиясына қатардағы мүше ретінде қайта қосылды. Чакрапонг ағасымен арадағы қарым-қатынасты шиеленістің жаңаруынан сақтау үшін партияда белсенді рөл атқарудан бас тарды және бизнес өміріне көшті. 2003 жылғы жалпы сайлауда «Кхмер жаны» партиясы бірде-бір мандатқа ие бола алмағаннан кейін Чакрапонг партияны таратып, 2004 жылдың наурыз айында «Фунцинпекке» оралды. 2005 жылдың мамыр айында Чакрапонг жаңа құрылған партиялық бас инспектор лауазымына тағайындалды. 2006 жылдың қаңтар айында Чакрапонг Прей Венг провинциясының сенаторы болып сайланды. Екі айдан кейін Ранаридх оны бас хатшылыққа тағайындады, бірақ Нхек Бун Чхай және Лу Лэйсрен сияқты партияның тәжірибелі мүшелері қарсылық көрсетті. Чакрапонгтың тағайындалуынан бір апта өткен соң, қаржы министрлігі оның сәтсіз аяқталған әуе компаниясынан өндірілетін салықтарды төлеу туралы заң жобасын ұсынды, бұл Чакрапонгты бас хатшылықтан бас тартуға мәжбүр етті. 2006 жылдың мамыр айында партия ішінде Ақпарат министрлігінен анонимді хат таратылды, онда Ранаридхтің жаңа монархиялық партия құру ниеті жайлы айтылды. Нхек Бун Чхай бұл мәселені жақыннан бақылап, «Фунцинпектен» кетуді жоспарлаған партия мүшелерінің тізімін ұсынды, оның ішінде Серей Косал мен Чакрапонг та бар еді. Сонымен қатар, Нхек Бун Чхай Нув Соватхероны партия өкілі етіп тағайындады, ал сол кездегі партия өкілі Чеа Чанборибоны Ранаридхтің жеке өкілі етіп белгіледі. Нхек Бун Чхайдың осы әрекеттері Серей Косал мен Чакрапонгтың наразылығын тудырды, олар оған сот процесі қозғауға уәде берді. 2006 жылдың қазан айында Ранаридх «Фунцинпек» партиясының президенті лауазымынан босатылып, Чакрапонг келесі айда партиядан және сенаттан қуылды. Қуылғаннан кейін бірнеше күн өткен соң Чакрапонг Ранаридхке қосылып «Нородом Ранаридх партиясын» (НРП) құрды және партияның вице-президенті болып тағайындалды. Ранаридхқа қарсы мүліктің заңсыз иеленуі және адалдыққа қиянат жасауы туралы екі сот ісі қозғалды, Чакрапонг Ранаридхты ашық қорғап, бұл сот істерінің саяси себептермен туындағанын мәлімдеді. 2007 жылдың наурыз айында Ранаридх Малайзияға саяси пана сұрады, өйткені ол мүліктің заңсыз иеленуіне қатысты айыптама бойынша сотталды. Коммуналық сайлаудан кейін, 2007 жылдың маусым айында Чакрапонг НРП-ден кетті.

Chakrapong received a royal pardon from Sihanouk in November 1998 and returned to Cambodia in early 1999. He subsequently rejoined Funcinpec as an ordinary member in March 1999 at Ranariddh's invitation. Chakrapong abstained from playing an active role in the party to avoid renewing tensions with his brother, and focused on his business career. After the Khmer Soul Party failed to win any seats in the 2003 general elections, Chakrapong dissolved the party and returned to Funcinpec in March 2004. In May 2005, Chakrapong was appointed to the newly minted party post of general inspector. In January 2006, Chakrapong was elected senator for Prey Veng Province,. Two months later, Ranariddh appointed him secretary general, but faced opposition from some senior party members such as Nhek Bun Chhay and Lu Laysreng. Within a week of Chakrapong's nomination, the finance ministry issued a bill calling for him to pay up due taxes from a failed airline business venture, prompting Chakrapong to withdraw from the secretary general post. In May 2006, an anonymous letter from the Ministry of Information was circulated within the party, stating Ranariddh's purported intention to form a new royalist party. Nhek Bun Chhay followed the issue closely and provided a list of party members who were planning to defect from Funcinpec, which included Serey Kosal and Chakrapong. At the same time, Nhek Bun Chhay appointed Nouv Sovathero party spokesman, while re designating the then incumbent party spokesman Chea Chanboribo the personal spokesman for Ranariddh. The cascade of incidents from Nhek Bun Chhay stoked anger from Serey Kosal and Chakrapong who threatened to sue him. When Ranariddh was fired from his position as the president of Funcinpec in October 2006, Chakrapong was also expelled from the party and senate the following month. Within days after his expulsion, Chakrapong joined Ranariddh to form the Norodom Ranariddh Party (NRP), and was in turn appointed the party's vice president. Ranariddh had been issued two lawsuits over embezzlement of property and adultery, and Chakrapong publicly defended Ranariddh, saying that the lawsuits were politically motivated. After Ranariddh sought exile in Malaysia in March 2007 following his conviction over his embezzlement charges, Following the commune elections, Chakrapong resigned from the NRP in June 2007.

Іскерлік мансап

1999 жылдың қазан айында Чакрапонг Royal Phnom Penh Airways әуе компаниясын құрды. Чакрапонг жеке жинақтары мен банк несиелері арқылы 2 миллион АҚШ долларын жинады, оны 52 орындық Антонов 24 және тағы 100 орындық Яковлев ЯК 42 ұшақтарын сатып алуға жұмсады. Әуе компания алғашқы жылы ішкі бағыттар бойынша рейстер жасады және оның көптеген клиенттері қытай, тайвандық және жапондық туристер болды. 2001 жылдың мамырына қарай Royal Phnom Penh Airways компаниясы Пномпень–Бангкок, Пномпень–Хо Ши Мин қаласы, сондай-ақ Хо Ши Мин қаласы–Сием Рип бағыттарында ұшуға үш рұқсат алды. Әуе компания Камбоджа үкіметінен тағы екі бағыт алуға тырысты – 2001 жылдың тамызында Бангкок–Сием Рип және 2002 жылдың тамызында Сием Рип–Бангкок, бірақ екі тендерді де басқа әуе компаниялар жеңіп алды. Чакрапонг өзінің саяси байланыстарына байланысты үкіметтің келісімдерді беруде саяси жақпаздық танытқанын айыптады. 2003 жылдың қазан айында Баттамбанг әуежайының директоры Прум Чанта Royal Phnom Penh Airways компаниясының 1 миллион долларлық төленбеген салығы жиналғанын хабарлады. Чакрапонг Пномпень мен Баттамбанг арасындағы ішкі рейстерді тоқтатты, себебі шетелдік туристер провинциялық астаналарға әуе тасымалынан арзан болатын құрлық көлігімен саяхаттауды жөн көрді. Royal Phnom Penh Airways 2006 жылдың наурызында банкротқа ұшырады, осы кезде үкімет Чакрапонгқа 1,36 миллион долларлық төленбеген салықтар, навигация және қону ақысы бойынша есептеуіш жолдады.

Сыйлықтар мен тағайындаулар

1994 жылы ақпанда Чакрапонға «Ұлы ханзада» деген мағынаны білдіретін «Сдех Кром Кхун» атағы берілді. 2004 жылдың тамызында Сиханук Чакрапонгқа, патшалық тақты Сихамониге тапсыруға аздай қалғанда, «Самдех Преа Мохессара» деген патшалық атақ берді. Чакрапонг Камбоджаның Жоғарғы жеке кеңесінің кеңесшісі болып тағайындалды, бұл лауазым вице-премьер-министр дәрежесімен теңестірілді. 2013 жылы ханзада Чакрапонг Конституциялық Кеңестің мүшесі болып тағайындалды, ол патшаны өкілдік ететін үш мүшеден бірі (барлығы 9 мүше).

Тақты алмастыру туралы пікірталастар

1990 жылдары Камбоджада Сианукқа бірнеше денсаулық проблемалары болғаннан кейін, патшалық таққа мұрагерлік мәселесі бойынша кең пікірталас өрбіді. Ранариддх пен Сихамони сияқты, Чакрапонг танымал кандидат болған жоқ, ал 1995 жылы кхмер журналистер қауымдастығы жүргізген сауалнама бойынша 700 респонденттің бар болғаны 6 пайызы Чакрапонгтың таққа үміткерлігін қолдады. Сиануктың ресми өмірбаян авторы Хулио Желдрес 1999 жылы Чакрапонгтың 1994 жылғы төңкеріс әрекетіне қатысқан деген күдік тудырғандықтан, келесі патша болу мүмкіндігінің төмен екенін айтты. 2002 жылдың тамызында Чакрапонг мұрагерді таңдау үшін жалпыұлттық сайлау өткізу туралы ұсыныс жасады және Камбоджа тақ кеңесіне саяси ықпал ету туралы алаңдаушылық білдірді. Чакрапонгтың бұл ұсынысын Желдрес және оппозициялық парламент депутаты Сон Чхай қолдады, бірақ Хун Сен оған қарсы шықты.

Отбасы

Чакрапонның анасы Сисоват Понгсанмони, Сисоват Коссамактан кіші қарындасы болған. Коссамак – Сиануктың анасы, ал Понгсанмони мен Коссамақтың екеуінің де әкесі – Сисоват Монивонг. Понгсанмони 1974 жылы қайтыс болды. Чакрапонның алты толыққанды бауыры бар: үш ағасы (Юванеат, Рацвивонг және Кеманорак) және үш кіші әпкесі (Сорья Роуунги, Канта Бофа және Ботум Бофа). Кеманорак, Сорья Роуунги және Ботум Бофа қызыл кхмерлердің қолынан қаза тапты, ал Рацвивонг пен Канта Бофа жас кезінде аурудан қайтыс болды. Дуонг Яни, Чаруван Дуонгчан (тай азаматы) және Монирен. Мониреннен ажырасқаннан кейін Чакрапонг принцесса Нородом Качанифа Чакрапонгты әйелі етіп алды және ол бүгінгі күнге дейін оның жұбайы болып табылады.