Кіріспе

Ежелгі Левант порты қаласы және археологиялық орын

Ашдод Ям немесе Азот Паралиос (әдеби мағынасында "Ашдод/Азот теңіз жағасында") – Израильдің Жерорта теңізі жағалауындағы археологиялық ескерткіш. Ол қазіргі Ашдод қаласының оңтүстік бөлігінде және ежелгі Палестиналықтар дәуірінде Ашдод қаласы орналасқан Тель-Ашдодтың солтүстік-батысына қарай 5 шақырымдай жерде орналасқан. Ашдод Ям және оның құрлықтағы бөлігі Ашдод немесе Азот Мезогайос, тарихының көп бөлігінде екі тығыз байланысты, бірақ ерекше нысандар болды. Айналасындағы аумақтың көп бөлігі құмды төбелермен жабылған және осы күнге дейін толық зерттелмеген.

Аттар

Ежелгі Леванттың Ашдод Ям елді мекенінің бірнеше атауы болған. Ассирия жазбаларында ол "асдуди имму" деп тіркелген, бұл еврейше "’ašdód yamm" дегенмен сәйкес келеді. Атаудың "Ашдод" бөлігінің, қола дәуірінің соңындағы канаандық "’aṯdādu" сөзінен шыққандығы саналады. Эллинистік кезеңде елді мекен "Азотус Паралиос" деп аталды, яғни "теңіз жағасындағы Азотус", ал одан ерекшелену үшін "Азотус Мезогайас" – "ішкі Азотус" деп те аталатын. Ислам дәуірінде ол "Махуз Аздуд" болып өзгерді, мағынасы – "Аздуд порты", бұл ежелгі арамей тіліндегі "махуз" (порт) сөзі мен "Аздуд" атауының бірігіп кеткен түрі. Крест жорықтары кезінде Рамланың феодалы Хьюге тиесілі болған бұл жер, рыцарь Николя де Бероарға сыйға беріліп, "Castellum Beroart" деп белгіленді. Қазіргі араб тіліндегі атауы – "Минат әл Кала", ол бұл жерде салынған Омейя кезеңінің қамалынан кейін берілген, оның қираған қалдықтары бүгінге дейін ішінара сақталған.

Тарих

Ашдод және Ашдод-Ям қалалары тарихының барлық кезеңінде байланысты болған. Орынның ежелгілігіне қарамастан, 1955 жылдың қазан айында Израильдің мемлекеттік номенклатура комитеті осы жерге және оған жақын орналасқан қалаға «Ашдод Ям» атауын берді.

Қола дәуірінің соңы

Кейінгі қола дәуірінде Ашдодтың ішкі қаласы Лахиш өзенінің сағасына жақын, Тель Мурдағы портты теңізге шығудың басты арнасы ретінде пайдаланған, ал кішкентай порттың Ашдод Ямда болғаны мүмкін.

Темір дәуірі

Темір дәуірінде екі жақтың рөлі бірте-бірте өзгеріп, Ашдодтан оңтүстікке қарай орналасқан Ашдод Ямы Ашдодтан солтүстікке қарай орналасқан Тель-Мор портынан маңыздырақ атанды. Ашдод филистиндердің бес қаласының бірі болғандықтан, үлкен аймақтық маңызы бар еді. Қала грек атауымен VI ғасырдағы Мадаба картасында кездеседі. Бұл жағдай Византия дәуірінде де сақталды, онда порт қаласы бұрынғы ана қаласын ішкі аймақта маңыздылығы жағынан басып өтті: 325 жылғы кеңесте және 536 жылғы Иерусалим кеңесінде болған Азот епископтары Азот Месогейеске емес, Азот Паралиоста тұрған сияқты. VI ғасырдағы Мадаба картасында екі қала да өз атауларымен көрсетілген. Эллинизацияланған, содан кейін христиандық Азоттың ықпалы мұсылман билігіне өткен 7-ғасырға дейін жалғасты. Қала Халкидон кеңесінде Азоттың Гераклиісі арқылы өкілдік етті. VI ғасырға жататын синагогадан табылған қоршау экраны Византия кезеңінде Ашдод Ямда еврей қауымы болғанын көрсетеді. 2017 жылдың қараша айында археологтар шіркеуді тапты, кейін толық қазба жұмыстары жүргізіліп, ол "Диаконналар шіркеуі" деп аталды. Жағалаудан шамамен бір шақырымдай жерде, екі қазіргі үйдің арасында бір жазу табылды. Ортағасырлық христиандық грузин күнтізбесінде грек тіліндегі төрт жолды мозаикалық жазу "3-ші индикция, 292 жыл" деп көрсетілген, бұл Григориан күнтізбесі бойынша біздің заманымыздың 6-шы ғасырына сәйкес келеді. Археологтар бұл римдік-византиялық Ашдод Ям қаласының қалдықтары болуы мүмкін деп ойлады. 2021 жылы Византия дәуіріндегі христиан базиликасының орнындағы қазба жұмыстары "керемет" мозаикалар мен еден астындағы қабірлерді ашты. Мозаикалар әйелдердің шіркеуде діни қызметкерлер мен диакондар ретінде қызмет еткенін көрсетеді. Жерлеулердің ішінде Юстиниан обасының құрбандарын жерлеу үшін қолданылған деп есептелетін әкпен жабылған денелердің жаппай қабірлері де болды.

Ертедегі мұсылман, крестшілер және мамлюк кезеңдері

Омейялар дәуірінде Қақпақ күмбезін салған халифа Абд әл-Малик, Палестинадағы жағалау қорғаныс жүйесінің бір бөлігі ретінде 7-ғасырда Азот Паралиоста бекініс салған. 35 метрлік және 55 метрлік форт бұрынғы Византия қаласының қиратылған үйлерінің үстіне салынған және бұрын 10-шы немесе 11-ші ғасырдың құрылысы деп есептелген. Тек кейінгі археологиялық жұмыстардан кейін ғана оның Омейялар салғаны анықталды, ал кейін Фатимидтер мен крестшілер оны қайта жаңғыртқан. Порт қаласының ортағасырлық арабша атауы – Махуз Аздуд, "Аздуд порты", бұл сол кездегі ежелгі арамей тіліндегі "махуз" (порт) сөзі мен "Аздуд" арасындағы өте қызықты үйлесім, ол ескі семит атауы "Ашдодқа" жақын формаға оралуды білдіреді. "Минат әл-Қала" (араб тілінде – "қаласы бар порт") форты, Омейялар салған болуы мүмкін, және Фатимидтер мен крестшілер оны қайта салған. Оның бастапқы мақсаты – күшті Византия теңіз флотын тоқтату болған, және ол мұсылман жағалау бекіністерінің тізбегіндегі бір буынды құрады. Крестшілер кезеңінен келген құжаттар Ашдод пен Ашдод Ям Рамла иелігіне қарасты екенін көрсетеді, және 1169 жылы Рамланың иесі Хью, өзінің рыцарі Николас де Бероарға ескі араб теңіз бекінісін (Минат әл-Қала) сыйлаған болуы мүмкін. Осы кезеңнен бастап бекініс "Castellum Beroart" деп аталды.

Әйюбид және мамлюк дәуірі

Аюбидтер мен мамлюктер дәуірінде бұл порт туралы еске алу тоқтатылды, мұсылмандар теңізден келетін крестонос шапқыншылығынан қорқып, оны басқа порты бар қалалармен бірге қиратқан болуы мүмкін.