Кіріспе
Ежелгі орыс жылнамаларында фин халықтарын белгілеу үшін қолданылатын еркін термин. Chud немесе Chude ( , , ) – қазіргі Эстония, Карелия және Солтүстік-Батыс Ресей аймағындағы бірнеше балтық фин халықтарын ерте шығыс славян жылнамаларында тарихи түрде аталған термин. Бұл термин басқа фин-угор халықтарына да қатысты қолданылған. "Чудс" сөзінің балтық фин халықтарын (демек, ерте эстондықтарды) сипаттау үшін жазбаша қолданылған ең ерте мысалы шамамен 1100 жылға, ең ерте шығыс славян жылнамаларына дейін жетеді. Бастапқы жылнама бойынша, Ярослав I Ғалымының басқыншы әскерлері 1030 жылы "чудс" тайпасын жеңіп, содан кейін "Юрьев" бекінісін (қазіргі Тарту, Эстония) салған. Ежелгі шығыс славян жылнамаларында айтылғандай, чудтар Русь мемлекетінің негізін қалаушылардың бірі болған. Дегенмен, бұл Ладога көлі маңындағы сауда орталықтарында саамдардың белгілі бір деңгейде болуын қажет етеді. Алайда, Ақ теңіз алабындағы Заволошка чудтары фин тілдерінде сөйлеген болуы мүмкін, бұл туралы фин финно-угор ғалымы Янне Саарикивинің соңғы зерттеулеріндегі солтүстік Ресейдегі субстрат топонимикасының мәліметтері куәландырады.
Chud or Chude (, , ) is a term historically applied in the early East Slavic annals to several Baltic Finnic peoples in the area of what is now Estonia, Karelia and Northwestern Russia. It has also been used to refer to other Finno Ugric peoples. Arguably, the earliest attested written use of the word "Chuds" to describe Baltic Finnic peoples (presumably early Estonians) was c. 1100, in the earliest East Slavic chronicles. According to the Primary Chronicle, the invading troops of Yaroslav I the Wise defeated "Chuds" in a battle in 1030 and then established the fort of "Yuryev" (in what is now Tartu, Estonia). According to Old East Slavic chronicles, the Chuds were among the founders of the Rus' state. This, however, would have required prominent Sami presence in trading centers around Lake Ladoga. However, the Zavoloshka Chuds in the White Sea catchment area seem to have spoken Finnic languages based on the evidence of substrate toponymy in northern Russia carried out recently by Finnish Finno Ugrist Janne Saarikivi.
Хроникадағы чудтар
Шығыс славян негізгі жылнамасында чудтар кривичтер, вептер, ілмен славяндары және викингтермен бірге Рус қағанаты мемлекетін құрғандар ретінде сипатталады. Басқа да ежелгі шығыс славян жылнамаларында "чуд" термині бірнеше фин тайпаларын, әсіресе ерте эстондық топтарды білдіреді. 1030 жылы Киев князі Ярослав Ұлы чудтарға қарсы әскери жорықта жеңіске жетіп, Юрьевте (қазіргі Тарту, оңтүстік-шығыс Эстония) бекініс салған. Кейін Киев билеушілері 1061 жылға дейін, мүмкін, Угаунияның ежелгі эстондық округінің чудтарынан салық жинаған, онда жылнамалар бойынша Юрьевті Сосольс тайпасы (вероятно, саккалиандар, оэселиандар немесе харионендер) өртеп жіберген. Ортағасырлық шығыс славян жылнамаларында баяндалған чудтарға жасалған шабуылдардың көп бөлігі қазіргі Эстония аумағында болған. Эстония мен Ресей арасындағы шекара көлі орыс тілінде әлі де Чудское (Чуд көлі) деп аталады. Дегенмен, чудтар туралы көптеген ежелгі деректер Эстониядан өте алыс халықтарды қамтиды, мысалы, мордвалар мен комилер арасындағы Заволошка чудтары.
Чудтар фольклорда
Орыс халық аңыздарында чудтар асқақ және әдемі деп сипатталған. Чудтардың бір ерекшелігі – "ақкөзді" болуы, яғни көздерінің ашық түсті болуы. Орыс билиналары славяндар олардың жерлерін басып алған кезде чудтардың қырылуын еске түсіреді. Чуд поселенісіне шабуыл жасағанда, чуд әйелдері тонау немесе зорлаудан сақтану үшін зергерлік бұйымдары мен балаларымен бірге суға батып кеткен. Ресейдің негізін қалау туралы баяндарда чудтар славяндар мен варягтар (варангтар) қатарында алғашқы халықтардың бірі ретінде айтылады. Халық этимологиясы бұл сөзді көне шығыс славян тілінен ("чужой" – 'жат', немесе "чудной" – 'таңғажайып', немесе "чуд" – 'ерекше') шығарады, сондай-ақ "чудный" – керемет, ғажайып, тамаша, тартымды деген мағынада да қарастырылады. Чудтар кейбір саам аңыздарында, сондай-ақ 1987 жылғы саам тіліндегі "Pathfinder" фильмінде де жаман кейіпкерлер ретінде бейнеленген, бұл фильм осындай аңыздарға негізделген.
Тарихи кезеңдегі терминнің қолданылуы
Кейіннен "чудь" сөзі көбінесе шығыс фин халықтарын, әсіресе вепстер мен воттарды атау үшін қолданылды, ал "чудь" сөзінің туындылары, мысалы "чухна" немесе "чухонец", батыс финдер мен эстондарға қатысты қолданылды. 1714–1809 жылдары Ресейдің Финляндияны жаулап алуынан және финдер мен Санкт-Петербург арасындағы байланыстардың күшеюінен кейін финдер "чудь" сөзін қарапайымдыққа толы және ресейліктердің финдерге лайық деп санайтын жеңілтекшілікке ишара ететін сөз деп қабылдады. Алайда, қарапайымдық сөз ретінде "чухна" сөзі 1939–1940 жылдардағы Кеңес Одағы мен Финляндия арасындағы Қыс соғысына дейін финдер мен эстондарға да қолданылды. Қазіргі орыс тілінде "чухна" сөзі көбінесе вепстерді білдіреді. Кейбір антропологтар "чудь" (немесе "Солтүстік чудь") атауын вепс халқы үшін де қолданды. Коми мифологиялық поэзиялық дәстүрінде "чудь" сөзі коми батырларын, ескі сенімдегілерді, комилерден өзге халықтарды немесе қарақшыларды білдіруі мүмкін; соңғы екеуі – саам халықтарының фольклорындағы кең таралған аңыздар. Шындығында, "чудь" туралы аңыздар Солтүстік Еуропаның Скандинавиядан Уралға дейінгі кең аумағын қамтиды, оңтүстікте Ладога көлімен, Вологда облысының солтүстік және шығыс аудандарымен, Киров облысы арқылы Коми-Пермяк округіне дейін шектеледі. Бұл аймақтан ол Еуропалық Солтүстіктен келген көшпенділердің араласуы арқылы Трансуралдық аймаққа тарады. Архангельск облысында "чудь" сөзі дөрекі сөздер қатарына кірді. 1920 жылға дейін аталған аймақтағы адамдар шағын балаларды қорқыту үшін "чудь" туралы аңыздарды пайдаланды.