Кіріспе

Додона оракулы (/d//oʊ/'/d//oʊ//n//ə/; , Ион және , Dōdṓnē) Грекияның солтүстік-батысындағы Эпирде орналасқан ең көне грек оракулы болды, Геродоттың мәліметінше, ол б.з.д. 2 мың жылдыққа дейін сона толғанған. Гомердің ең ертедегі естеліктерінде Додона Зевстің оракулы ретінде сипатталған. Грек полистерінен шалқап жатқан қашық аймақта орналасқандықтан, ол Дельфи оракулынан кейін екінші дәрежелі оракул саналды. Аристотель Додона аймағын Грекияның бір бөлігі және гректердің тегін табуға болатын жер деп есептеді. Оракул алдымен Теспротиялықтардың бақылауында болды, содан кейін Молоссиандардың қолына өтті. Рим дәуірінің соңында христиан дінінің күшеюіне дейін ол маңызды діни қасиетті орын болып қала берді.

Сипаттама

Классикалық антикалық дәуірде, әртүрлі мәліметтер бойынша, дін қызметкерлері мен жұбын киелі тоғайларда емен (немесе шаған) жапырақтарының сыбсырылуын түсіндіріп, қолдануға тиіс дұрыс амалдарды анықтаған. Жаңа түсіндірмеге сәйкес, оракул дыбысы – емен бұтақтарынан ілінген қола заттардан шыққан және жел соққанда жел сыңғыры сияқты естілген. Николас Хаммондтың сөзіне қарағанда, Додона – Ана Құдайға арналған оракул болған (басқа жерлерде Рея немесе Гайямен теңестірілген, бірақ мұнда Диона деп аталған), ал тарихи кезеңде грек құдайы Зевс оған қосылып, жартылай ығыстырған.

Ерте тарих

Бұл жердегі ең алғашқы жазулар шамамен 550–500 жж. б.з.б. кезеңіне жатса да, бір ғасырдан астам уақыт бойы жүргізілген археологиялық қазбалар Микен дәуірінен бастап көптеген артефакттарды табыс етті, олардың көпшілігі қазір Афинаның Ұлттық археологиялық мұражайында, ал кейбіреулері жақын маңдағы Иоаннина археологиялық мұражайында сақталуда. Ежелгі дәстүр бойынша, Додона Тессалиядағы Додона деген атпен белгілі қаладан келген колония ретінде құрылған. Додонадағы культтік қызмет Бронза дәуірінің соңында (немесе Микен дәуірінде) белгілі бір нысанда қалыптасқан. Додонада төртбұрышты иықтары бар 13 ғасырлық күмбез қабір табылды; оның мәтін контексі жоқ, бірақ осы жерде шамамен 1200 ж.б.з.б. Микендік сынықтар да табылды, олар киликс саптарымен бірге кездесті. Археологиялық дәлелдер Зевс культінің сол кезде қалыптасқанын көрсетеді. Микендік кезеңнен кейінгі (немесе "гректердің қараңғы ғасыры") Додонадағы қызметтің іздері аз, бірақ Архаикалық кезеңде (б.з.д. 8 ғасыр) Додона мен Оңтүстік Грекия арасындағы байланыс қайта жанданды, Оңтүстік Грек қалаларынан бронзадан жасалған дамуық сыйлықтар (яғни үш аяқты тіреуіштер) табылды. Додона оракулына арналған құрбандықтар грек әлемінің көп бөлігінен, оның ішінде отарларынан да келді. Жанындағы аумақта іллириялық құрбандықтар азаз болды, себебі оракул грек әлемімен байланыс орнатуды қалаған. 650 жылға дейін Додона негізінен солтүстік тайпалар үшін діни және оракулдық орталық болды; тек 650 жылдан кейін ғана оңтүстік тайпалар үшін маңызды болды. Зевс Додонада "Зевс Наиос" немесе "Наос" (эмен астындағы көктемнің құдайы, қараңыз. Наиадалар) және "Зевс Булеус" (Кеңесші) ретінде құлшылық етілді. Плутархтың айтуынша, Додонада Юпитерге (Зевске) табынуды Девкалион мен Пирра құрған. Додона туралы ең алғашқы айтылым Гомерде кездеседі, және осы есепте тек Зевс есімдері айтылады. Илиадада (шамамен б.з.д. 750 ж.) Ахилл "Жоғары Зевске, Додонаның Иесі, Пеласкиге, алыс жерде тұратын, қысқы Додонаны ойлап жүрген" деп дұға етеді (осылайша Зевске де алыстан шақыруға болатындығын көрсетеді). Ешқандай ғимараттар аталмайды, ал діни қызметкерлер (селлойлар деп аталатын) жуылмаған аяқтарымен жерде ұйықтаған. Гомерде діни қызметкер әйелдер туралы есімдер келтірилмеген. Оракул Одиссейге қатысты тағы бір үзіндіде де кездеседі, ол Додонаға сапары туралы айтады. Одиссейдің сөздері "Додонамен таныс екенін, оның маңыздылығын түсінгенін және жеке мінез-құлық мәселесі бойынша Зевске кеңес берудің қалыпты екенін көрсетеді". Бұл оқиғаның егжей-тегжейі төмендегідей. Одиссей шошқа бағушы Эвмейге (мүмкін, ойдан шығарылған есеп беру арқылы) ол (Одиссей) Теспротиялықтар арасында көрінгенін, Додонадағы оракулдан Ітакаға ашық немесе жасырын қайту керек пе деп сұрауға барғандығын айтады (жасырын Одиссей сияқты). Одиссей кейінірек Пенелопаға да осы оқиғаны қайталайды, ол оның маскасын әлі түсінбеген болуы мүмкін. Кейбір ғалымдардың пікірінше, Додона бастапқыда діни қызметкер әйелдер қатысатын Ана Құдайдың оракулы болған. Басқа жерлерде ол Рея немесе Гая ретінде танылған. Оракул Дионмен де бөлісілген. Классикалық дәуірде Диона классикалық Грекияның басқа жерлерінде екінші рөлге түсіп, Зевстің әдеттегі жұбайы Гераның бір қыры болып саналды, бірақ ешқашан Додонада болмады. Бұл жерден табылған көптеген арнау жазуларында "Диона" және "Зевс Наиос" есімдері кездеседі. Кейбір археологтардың пікірінше, б.з.д. 4 ғасырға дейін Дионаға арналған шағын тас ғибадатханасы осы жерге қосылған. Еврипид Додонаны (фрагменттік Меланиппе) атап өткен кезде және Геродот оракул туралы жазғанда, діни қызметкер әйелдер осы жерде пайда болды. Додонада 4200-ден астам оракулдық тақташалар табылды, олар әртүрлі әліпбимен жазылған және шамамен б.з.д. 6 ғасырдың ортасынан бастап 2 ғасырдың басына дейін мерзімделген. Барлық мәтіндер грек тілінде жазылған және әртүрлі аймақтардан 1200-ден астам жеке есімдерді растайды; бұл тек гректер ғана, грек емес есімдер (мысалы, фракий, иллирий) жалпы санының шамамен 1% құрайды.

Басқа түсініктемелер

Ричард Клверхаус Джебб мырзаның айтуынша, Додонадағы Зевстің Неуос есімі негізінен "өзендердің құдайы және, жалпы, су" деп аталған. Джебб сонымен қатар Ахелостың су құдайы ретінде Додонада ерекше құрметке ие болғанын айтады. Оракул аймағы өте батпақты, аймақта көлдер бар, ал Додонаның "қасиетті бұлағына" сілтеме кейінірек қосылған болуы мүмкін. Джебб талдауында көбінесе Страбонға сүйенеді. Осыған сәйкес, ол Зевстің пайғамбарлары – Селоилерді томоурои деп те атаған, бұл атау Томарес тауынан шыққан. Томоурои – "Одиссея" кітабында кездесетін бір нұсқасы. Джеббтің сөзіне қарағанда, Додондағы Пелейадалар өте ерте пайда болған және Дельфидегі пайғамбар әйел Фемононың тағайындалуына дейін болған. Өзгеріс уақыты Геродоттан (б.з.д. 5 ғасыр) бұрын, оның көгершіндер мен Египет туралы баяндамасымен анық. Аристотель ("Метеорология", 1.14) 'Геллас'ты Додона мен Ахелоус аймағында орналастырады және онда "бұрын Грейкой деп аталған, бірақ қазір гректер" деп аталатын Селоилер тұрғанын айтады. Селоилердің тағы бір оқылуы – Хелои. Аристотель "Додона" сөзін оракул орналасқан бүкіл аймақты білдіретінін нақты көрсетеді. Сондықтан кейбір ғалымдардың пікірінше, "еллиндер" және "еллалар" сөздерінің бастауы Додонада. Сондай-ақ, "Грекия" сөзі де осы аймақтан шыққан болуы мүмкін.