Кіріспе
Құрбандық – құдайға материалдық иеліктерді, жануарлардың немесе адамдардың өмірін сыйлау. Құрбандық жасау – құдайды ынаятқа алу немесе құлшылық ету мақсатымен жасалатын амал. Жануарларды құрбандыққа шалудың дәлелдері ежелгі еврейлер мен гректерде кездеседі, және одан да ертерек болған болуы мүмкін. Адамдарды құрбандыққа шалу рәсімінің дәлелдері Колумбқа дейінгі Месоамерика өркениеттерінде, сондай-ақ еуропалық өркениеттерде де табылды. Көптеген діндерде әртүрлі жануар емес құрбандық түрлері қазір де қолданылады. Құрбандық (әсіресе қанды құрбандық) – дүние жүзінде дерлік еркектер арасында ғана жасалатын, оларды байланыстыратын рәсім: "ол бала туғандағы 'табиғи' қан төгуден артық туыстық қарым-қатынас орнатады". Корте құрбандық қан мен өнімділікке байланысты қан арасындағы байланысты атап көрсетеді.
Sacrifice is the offering of material possessions or the lives of animals or humans to a deity as an act of propitiation or worship. Evidence of ritual animal sacrifice has been seen at least since ancient Hebrews and Greeks, and possibly existed before that. Evidence of ritual human sacrifice can also be found back to at least pre Columbian civilizations of Mesoamerica as well as in European civilizations. Varieties of ritual non human sacrifices are practiced by numerous religions today. Sacrifice (particularly blood sacrifice) is an exclusively male rite almost worldwide that serves to bond men: "it establishes a kinship which goes above and beyond the 'natural' bloodshed of childbirth." Among other points, Korte draws a connection between sacrificial blood and fertility related blood.
Терминология
Латынша sacrifium (құрбандық) термині латынша sacrificus (қасиетті міндеттерді орындау немесе құрбандық шалу) сөзінен туындаған, ол sacra (қасиетті нәрселер) және facere (жасау, істеу) ұғымдарын біріктіреді. Латынша sacrifium сөзі христиандық евхаристияға қатысты қолданыла бастады, кейде оны қанды құрбандықтан ажырату үшін "қансыз құрбандық" деп атады. Христиан емес этникалық діндерде "құрбандық" деп аударылатын терминдерге үнді yajna, грек thusia, герман blōtan, семит qorban/qurban, славян żertwa және т.б. жатады. Бұл термин көбінесе "бір нәрседен айырылу" немесе "бір нәрсенің құрбанына бару" дегенді білдіреді (сондай-ақ, өзіне-өзі құрбан етуді қараңыз). Алайда, құрбандық сөзі басқаларға жақсылық жасау немесе шахмат сияқты ойында үлкен пайда алу үшін қысқа мерзімді шығынға бару сияқты жағдайларды сипаттау үшін метафоралық түрде де қолданылады.
Жануарлар құрбандығы
Жануарларды құрбандыққа шалу – діннің бір бөлігі ретінде жануарды ритуалдық түрде өлтіру. Көптеген діндердің жатақтары оны құдай немесе құдайлардың ықыласын табу үшін немесе табиғаттың бағытын өзгерту үшін пайдаланады. Сондай-ақ, бұл осындай мәдениеттерде жануардың жеуге жарамды бөліктері құрбандыққа қатысушыларға тағам ретінде таратылатын әлеуметтік немесе экономикалық функцияны да атқарды. Жануарларды құрбандыққа шалу ізраилдіктерден бастап гректер мен римдіктерге (әсіресе Lustratio тазалау рәсімі), египеттіктерге (мысалы, Апис культінде) және ацтектерден йорубаға дейін дерлік барлық мәдениеттерде кездеседі. Ежелгі египеттіктердің діні қой, бұқа, бұзау, нараты бұзау және қаздан басқа жануарларды құрбандыққа шалуға тыйым салған. Жануарларды құрбандыққа шалуды бүгінде де Сантерияның және Орисаның басқа да тармақтарының жақтастары ауруларды емдеу және Орисаға (құдайларға) алғыс айту үшін қолданады. Дегенмен, Сантерияда мұндай жануарлық құрбандықтар эбос – құрбандықтар, дұғалар және амалдарды қамтитын ритуалдық амалдардың өте шағын бөлігін құрайды. Грекияның кейбір ауылдарынан шыққан христиандар да православие әулиелеріне жануарларды құрбандыққа шалады, бұл практика kourbánia деп белгілі. Бұл практика көпшілік тарапынан айыпталып, бірақ көбінесе төзімділікпен қарастырылады.
Ежелгі Қытай мен конфуциандық
Шан және Чжоу дәуірінде билеуші топтың күрделі және иерархиялық құрбандық жүйесі болған. Ата-бабаларға құрбан шалу – ақсүйектердің маңызды міндеті еді, ал император аң аулауға, соғыс ашуға және құрбандықтар өткізу үшін ресурстар жинау мақсатымен патшалық отбасы мүшелерін шақыру арқылы мемлекеттерді ортақ мақсатқа біріктіріп, император билігінің күшін көрсетуге ұмтылды. Археолог Кванг-чи Чанг өзінің "Өнер, миф және ритуал: Ежелгі Қытайдағы саяси билікке жол" (1983) атты кітабында құрбандық жүйесінің ежелгі Қытайдың билеуші сыныбының билігін нығайтып, өндірісті дамытқанын, мысалы, салттық қоладан заттар жасау арқылы атап көрсеткен. Конфуций әлеуметтік тәртіпті сақтау және халықты ағарту мақсатымен адамдық құрбандықты тоқтатып, Чжоу дәуірінің құрбандық жүйесін қайта жаңғыртуды қолдады. Ал Мохизм кез келген құрбандықты қоғам үшін тым қымбат деп санады.
serving to unify states in a common goal and demonstrate the strength of the emperor's rule. Archaeologist Kwang chih Chang states in his book Art, Myth and Ritual: the Path to Political Authority in Ancient China (1983) that the sacrificial system strengthened the authority of ancient China's ruling class and promoted production, e. g. through casting ritual bronzes. Confucius supported the restoration of the Zhou sacrificial system, which excluded human sacrifice, with the goal of maintaining social order and enlightening people. Mohism considered any kind of sacrifice to be too extravagant for society.
Қытай халық діні
Қытай халық діндерінің жатқырушылары құрбандық шалу рәсімдерінде көбінесе шошқа, тауық, үйрек, балық, кальмар немесе креветка қолданады. Егер жоғары құдайлардың вегетариандық екеніне сенетін болса, кейбір құрбандық орындары екі деңгейлі болады: жоғарғы деңгейде вегетариандық тағамдар, ал төменгі деңгейде жоғары құдайлардың әскерлері үшін малдан құрбандықтар ұсынылады. Кейбір әлемнен тыс күштер мен арбақтарға арналған рәсімдерде, мысалы, Арбақтар мерекесінде, тұтас ешкілер немесе шошқалар қолданылады. Тайвань мен Теочев аймақтарында құрбандыққа шалу үшін ең ауыр шошқа өсіру жарыстары өткізіледі.
Индуизм
Қазіргі заманғы индуистік мал құрбан ету амалы көбінесе Шактизммен байланысты, сондай-ақ жергілікті халықтық немесе тайпалық дәстүрлерге терең сіңген халық индуизмінің ағымдарында кең таралған. Малдарды құрбан ету ежелгі Үнді Веда дінінің бір бөлігі болды және Яджурведа сияқты кітаптарда еске алынған. Кейбір Пураналар мал құрбан етуге тыйым салады.
Ислам діні
Жануарды құрбандыққа шалу араб тілінде ḏabiḥa (ذَبِيْحَة) немесе Qurban (قُرْبَان) деп аталады. Бұл термин еврей тіліндегі Korban сөзінен шыққан болуы мүмкін. Бангладеш, Үндістан немесе Пәкістан сияқты елдерде исламдық жануар құрбандығын білдіру үшін әрдайым "құрбанды" сөзі қолданылады. Ислам дінінде, "құрбандық" (ḏabiḥa - ذَبِيْحَة) деп аталатын жануар құрбандығы, "ғибадат ретінде құрбандық" мағынасында, тек Құрбан айт мерекесінде ғана шалынады. Құрбандыққа қой, ешкі, түйе немесе сиыр шалуға болады. Жануардың сау және есінен адал болуы міндетті. "Сондықтан, дұға және құрбандық арқылы Раббыңа бет бұр" (Құран, 108:2).
" Therefore to the Lord turn in Prayer and Sacrifice." (Quran 108:2)
Qurban is an Islamic prescription for the affluent to share their good fortune with the needy in the community. On the occasion of Eid ul Adha (Festival of Sacrifice), affluent Muslims all over the world perform the Sunnah of Prophet Ibrahim (Abraham) by sacrificing a cow or sheep. The meat is then divided into three equal parts. One part is retained by the person who performs the sacrifice. The second is given to his relatives. The third part is distributed to the poor. The Quran states that the sacrifice has nothing to do with the blood and gore (Quran 22:37: "It is not their meat nor their blood that reaches God. It is your piety that reaches Him "). Rather, it is done to help the poor and in remembrance of Abraham's willingness to sacrifice his son Ismael at God's command. The Urdu and Persian word "Qurbani" comes from the Arabic word 'Qurban'. It suggests that associate act performed to hunt distance to Almighty God and to hunt His sensible pleasure. Originally, the word 'Qurban' enclosed all acts of charity as a result of the aim of charity is nothing however to hunt Allah's pleasure. But, in precise non secular nomenclature, the word was later confined to the sacrifice of associate animal slaughtered for the sake of Allah. A similar symbology, which is a reflection of Abraham and Ismael's dilemma, is the stoning of the Jamaraat which takes place during the pilgrimage.
Qurban – мұсылман дінінің байларға арналған өсиеті, олардың игілігін мұқтаж жандармен бөлісулері керек. Құрбан айт мерекесінде әлемнің түкпір-түкпіріндегі бай мұсылмандар пайғамбар Ибрахимнің (Абырайымның) сүннетін орындап, сиыр немесе қой құрбандыққа шалады. Ет үш тең бөлікке бөлінеді. Бір бөлігі құрбандық шалған адамға, екіншісі туыстарына, ал үшіншісі кедейлерге таратылады. Құранда құрбандықтың қан мен етке қатысы жоқ делінген (Құран, 22:37: "Олардың еттері де, қаны да Аллаға жетпейді. Тек сендердің тақуалықтарың ғана Оған жетеді"). Керісінше, бұл құрбандық кедейлерге көмектесу және Алланың бұйрығымен Ибрахимнің ұлы Ысмағұлды құрбандыққа шалуға дайын болғанын еске алу үшін жасалады. "Құрбанды" сөзі – парсы және урду тілдеріндегі "Qurbani" сөзінің түбірі, ол араб тіліндегі "Qurban" сөзінен шыққан. Бұл сөз, құдайға жақындасу және Оның разылығын табу мағынасын білдіреді. Бастапқыда "Qurban" сөзі барлық қайырымдылық амалдарының қамтитын, себебі қайырымдылықтың мақсаты – Алланың разылығын табу еді. Бірақ, кейіннен діни терминологияда бұл сөз, Алла үшін сойылған жануар құрбандығымен ғана шектелді. Ибрахим мен Ысмағұлдың қиын жағдайын бейнелейтін осыған ұқсас символизм – қажылық кезінде орын алатын Жамаратты тастау рәсімі.
" Therefore to the Lord turn in Prayer and Sacrifice." (Quran 108:2)
Qurban is an Islamic prescription for the affluent to share their good fortune with the needy in the community. On the occasion of Eid ul Adha (Festival of Sacrifice), affluent Muslims all over the world perform the Sunnah of Prophet Ibrahim (Abraham) by sacrificing a cow or sheep. The meat is then divided into three equal parts. One part is retained by the person who performs the sacrifice. The second is given to his relatives. The third part is distributed to the poor. The Quran states that the sacrifice has nothing to do with the blood and gore (Quran 22:37: "It is not their meat nor their blood that reaches God. It is your piety that reaches Him "). Rather, it is done to help the poor and in remembrance of Abraham's willingness to sacrifice his son Ismael at God's command. The Urdu and Persian word "Qurbani" comes from the Arabic word 'Qurban'. It suggests that associate act performed to hunt distance to Almighty God and to hunt His sensible pleasure. Originally, the word 'Qurban' enclosed all acts of charity as a result of the aim of charity is nothing however to hunt Allah's pleasure. But, in precise non secular nomenclature, the word was later confined to the sacrifice of associate animal slaughtered for the sake of Allah. A similar symbology, which is a reflection of Abraham and Ismael's dilemma, is the stoning of the Jamaraat which takes place during the pilgrimage.
Иудаизм
Ежелгі Израильде діни құрбандықтар шалынатын. Құрбандықтарға қансыз (астық пен шарап) сыйлықтар кіретін болса да, ең маңыздысы жануарлар құрбандығы болды. Қанды құрбандықтар өртеу құрбандықтарына (ивритше: עלה קרבנות) бөлінді, онда бүтін, жарақатсыз жануар толығымен өртелді, кінә құрбандықтары (оның бір бөлігі өртеліп, бір бөлігі діни қызметкерге қалдырылды) және татулық құрбандықтары (оның ішінде бұзылмаған жануардың бір бөлігі ғана өртеліп, қалған бөлігі діни тазалық сақтала отырып желінді). Екінші ғибадатхана қиратылғаннан кейін, рәсімдік құрбандықтар самариялықтардың арасында ғана тоқтады. Орта ғасырлардағы еврей рационалисі Маймонид Құдайдың дұға мен философиялық ой-толғанысқа қарағанда құрбандықтарды әрқашан төмен санағанын айтты. Алайда, Құдай Израильдіктердің айналасындағы бұтқа табынушы тайпалар сияқты жануар құрбандығы арқылы құдайларымен байланысқа түсуге үйренгенін түсінген. Осылайша, Маймонидтің пікірінше, Израильдіктердің құрбандықтардың Құдай мен адам арасындағы қарым-қатынастың қажетті бөлігі деп сенуі табиғи еді. Маймонид тұжырымдайды, Құдайдың құрбандықтарға рұқсат беруі – адамның психологиялық шектеулеріне жасалған игілік. Израильдіктердің бұтқа табынудан бірден дұға мен ой-толғанысқа көшуі күтілмеген нәрсе болар еді. Ол "Аң-таң болғандарға арналған нұсқаулық" кітабында былай деп жазды:
"Бірақ сол кездегі адамдардың арасында кең таралған әдет, және Израильдіктердің тәрбиеленген жалпы құлшылық нысаны – жануарларды құрбан ету еді. Құдайдың даналығы мен жоспарына сәйкес, Құдай бізді осы қызмет түрлерінен бас тартуға және тоқтатуға бұйырмады. Мұндай бұйрыққа бағыну адам табиғатына қайшы келер еді, өйткені адам әдетте өзіне таныс нәрсеге жабысады; ол сол кездегі адамдарға бүгінгі [XII ғасырдағы] пайғамбардың сезіміне ұқсас әсер етер еді, егер ол бізді Құдайға қызмет етуге шақырып, Оның атынан дұға етпеуге, ораза ұстамауға және қиындық кезде Оның көмегін іздемеуге айтса; Оған іс-әрекетпен емес, оймен қызмет ету керектігін айтса." (III кітап, 32-тарау. М. Фридландер аударған, 1904, "Қиындыққа тап келгендерге арналған нұсқаулық", Dover Publications, 1956 жылғы басылымы.) Керісінше, Нахманид сияқты көптеген басқалар (Леуіліктер 1:9-ға қатысты оның Тораға түсіндірмесінде) құрбандықтардың еврей дініндегі идеал екенін, толығымен орталық екенін айтты. Тора мен Танахтың үйретулері Израильдіктердің адам құрбандығымен таныс екенін көрсетеді, мысалы, оның әкесі Ыбырайымның Ысқақты құрбандыққа дайындауы (Жаратылыс 22:1–24) және кейбір адамдардың пікірінше, Иефтахтың қызының құрбандығы (Соттар 11:31–40). Көптегендер Иефтахтың қызы сол заманғы монастырь сияқты өмір бойына қызмет етуге міндеттелгенін санайды, оның "құдайға арналған бойжеткенім үшін жылаймын" деген арыз-шағымы мен ешқашан ер адамды білмегені (37-аят) осыны көрсетеді. Моав патшасы өзінің тұңғыш ұлын және мұрагерін толығымен өртеу арқылы құрбандыққа шалады, бірақ бұл бұтқа табынушы құдай Хемошқа болды. Михей кітабында: «Мен күнәларыма үшін тұңғышымды, жанымның күнәлары үшін денеме берілген жемісті беріп, құрбан етейін бе?» (Михей 6:7 (ЖД)) деп сұрайды, ал жауабы: «Адам, саған ненің жақсы екені және Құдай сенден не қалайтыны айтылды: әділдік жасау, мейірімділік сүйю және сенімділікпен Құдаймен бірге жүру» (Михей 6:8 (ЖД)). Балаларды құрбандыққа шалуды Еремия қатты айыптайды. Еремия 7:30–32 қараңыз.