Кіріспе

Граф Самуэль Телеки де Сек (1845 жылғы 1 қараша – 1916 жылғы 10 наурыз) – Солтүстік Кенияға алғашқы экспедицияны жетектеген венгр саяхатшысы. Ол Түркана көлін алғаш көрген еуропалық болды.

Ерте өмір

Телеки 1845 жылы Трансильваниядағы, сол кезде Венгрия Корольдігінің, қазіргі Румынияның құрамындағы Саромберке ауылында дүниеге келген. Ол саясат пен мәдениетте белсенді болған танымал венгр отбасы – Телекилердің мүшесі болды. Оның арғы атасы Самуэль Телеки (1739–1822), Трансильванияның канцлері, Маросвассархелиде (қазіргі Таргу Муреш, Румыния) Телеки кітапханасын құрды. Бұл кітапхана 1802 жылы ашылып, қазіргі таңда 200 000-нан астам томды қамтитын Венгрияның алғашқы қоғамдық кітапханаларының бірі. Шамамен 40 жыл бойы граф Самуэль Телеки фон Сек, "өте бай және көңілді венгр аристократы", өзінің меншігі мен мүлкін басқарып, 1881 жылы Венгрия Жоғарғы палатасының мүшесі болып саяси мансабын бастады. Ол құмар аңшы еді және Африканы алғаш зерттеген саяхатшыларға қызығушылық танытты. 1886 жылы ол досы және меценаты, Австрия мұрагер ханзадасы Рудольфтың ұсынысын қабылдады. Рудольф – Австрия-Мажарстан императоры король Франц Иосиф I-нің ұлы болды. Ол жоспарлаған Шығыс Африка сафариін Баринго көлінің солтүстігіндегі аймақтарды зерттеу сапарына айналдыруды ұсынды. Ол шотланд саяхатшысы Джозеф Томсонның басып өткен жерлерден әрі зерттеу мақсатында, бұрынғы саяхатшылардың құлақтанған әңгімелеріне сүйене отырып, шөлдің ар жағында жатқан, алып тайпалар мен құбыжықтар мен арбақтар мекендейтін аралдармен қоршалған теңізді табуға тырысты. Бұл теңіз туралы жергілікті аңыздар кеңінен тараған еді.

Бірінші экспедициясы

1887 жылы ақпанда граф Телеки мен оның серігі, австриялық теңіз офицері Лудвиг фон Хёнел, 400-ге жуық жүк тасушымен бірге Панганиден (Танзания) шығып, Руву өзенін бойлап саяхаттады. Олар Шығыс Африка жарылысын үлкен бөлігін алғаш рет зерттеді. Телеки Килиманджаро тауының қар шегіне жеткен алғашқы адам болды, ал Кения тауына көтерілген алғашқы саяхатшы болды, шамамен биіктікке дейін көтерілді. Кейін ол ішкі өзендер жүйесімен солтүстікке қарай бағытталды, 1888 жылдың 5 наурызында Африканың соңғы Ұлы көлдерін көрді. Граф Телеки оны "Жаде теңізі" деп атады және көлге досы, принц Рудольфтің есімін берді. 1975 жылы көлдің батысында тұратын халықтардың атымен Түркана деп аталды. Телеки мен фон Хёнелдің Оңтүстік Эфиопиядағы саяхаты кішкентай Стефани көлін (принцтің әйелі, Бельгия принцессасы Стефани атымен) ашты, қазір ол Чиу Бахир көлі деп аталады. Көптеген адамдар оның қазір Түркана көлі деп аталатын су қоймасын ашқанын айтса да, көл маңында тұратын африкалықтар оның бар екенін білгені сөзсіз. Егер "ашу" сөзінің мағынасын ескерсек, Телеки экспедициясына дейін Еуропада оның бар екені белгілі болған. 1849 жылы доктор Людвиг Крапф Самбуру халқы туралы және олардың жерлеріне бару ниеті туралы жазды. Көл туралы тікелей сілтеме 1869 жылы "Royal Geographical Society" журналында жарияланған мақалада кездеседі. Автор, африкалық алыс қашықтықтағы саудагерлердің сипаттамаларына сүйене отырып, үлкен су айдынын сипаттады. Мақалада егжей-тегжейлі карта болды, онда орналасуы, пішіні және бағыты Түркана көліне толық сәйкес келді.

Жинағы

Телеки мен Хёнел сапар шеккен аймақтардың климаты, флорасы және фаунасы бойынша көптеген байқаулар жасады. Кения тауының афро-альпілік белдеуінде табылған алып Лобелия өсімдіктерінің бірі граф Самуэль Телекинің құрметіне Лобелия телеки деп аталды. Олар сонымен қатар 400-ден астам этнографиялық заттар жинады, олардың көп бөлігі масаи және кикую халқынан алынған, және құнды өсімдіктер мен жануарлар коллекциясын елдеріне әкелді.

Телеки жанартауы

1888 жылы қазан айында Момбасаға жеткен Шығыс Африка жағалауына қайтып келген кезде, Телекки Турквелдің құрғақ арнасы бойымен Оңтүстік Кенияда әрекеттегі жанартауды (Телекки жанартауы) ашты. Қайтқан жолда олар Аденде тоқтады, онда Телеки кейінірек Эфиопияның таулы аймақтарын және солтүстіктен Көлер аймағын зерттеуді ниеттенген болатын. 1895 жылы Телеки Килиманджароға көтерілуге тағы бір сәтсіз тырысымен Кенияға оралды.

Шығыс Африка күнделiктерi

Телеки 1886-95 жылдары венгр тілінде "Шығыс Африка күнделіктері" атты еңбекті жазды, сондай-ақ оның ағылшын тіліне аудармалары да бар. Фон Хёнель экспедиция туралы "Рудольф және Стефани көлдерін ашу" деген тақырыпта баяндама жазды. Экспедициядан кейін Телеки Мажарстанға оралып, аристократтық өмірін жалғастырды және ұзақ аурудан кейін Будапештте қайтыс болды.