Самуэль Телеки: венгр саяхатшысы, Солтүстік Кенияны ашқан және Түркана көлін еуропалықтардың алғашқысынан көрген тұлға. Телеки кітапханасы туралы да біліңіз!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Граф Самуэль Телеки де Сек (1845 жылғы 1 қараша – 1916 жылғы 10 наурыз) – Солтүстік Кенияға алғашқы экспедицияны жетектеген венгр саяхатшысы. Ол Түркана көлін алғаш көрген еуропалық болды.
Count Sámuel Teleki de Szék (1 November 1845 – 10 March 1916) was a Hungarian explorer who led the first expedition to Northern Kenya. He was the first European to see Lake Turkana.
Ерте өмір
Телеки 1845 жылы Трансильваниядағы, сол кезде Венгрия Корольдігінің, қазіргі Румынияның құрамындағы Саромберке ауылында дүниеге келген. Ол саясат пен мәдениетте белсенді болған танымал венгр отбасы – Телекилердің мүшесі болды. Оның арғы атасы Самуэль Телеки (1739–1822), Трансильванияның канцлері, Маросвассархелиде (қазіргі Таргу Муреш, Румыния) Телеки кітапханасын құрды. Бұл кітапхана 1802 жылы ашылып, қазіргі таңда 200 000-нан астам томды қамтитын Венгрияның алғашқы қоғамдық кітапханаларының бірі. Шамамен 40 жыл бойы граф Самуэль Телеки фон Сек, "өте бай және көңілді венгр аристократы", өзінің меншігі мен мүлкін басқарып, 1881 жылы Венгрия Жоғарғы палатасының мүшесі болып саяси мансабын бастады. Ол құмар аңшы еді және Африканы алғаш зерттеген саяхатшыларға қызығушылық танытты. 1886 жылы ол досы және меценаты, Австрия мұрагер ханзадасы Рудольфтың ұсынысын қабылдады. Рудольф – Австрия-Мажарстан императоры король Франц Иосиф I-нің ұлы болды. Ол жоспарлаған Шығыс Африка сафариін Баринго көлінің солтүстігіндегі аймақтарды зерттеу сапарына айналдыруды ұсынды. Ол шотланд саяхатшысы Джозеф Томсонның басып өткен жерлерден әрі зерттеу мақсатында, бұрынғы саяхатшылардың құлақтанған әңгімелеріне сүйене отырып, шөлдің ар жағында жатқан, алып тайпалар мен құбыжықтар мен арбақтар мекендейтін аралдармен қоршалған теңізді табуға тырысты. Бұл теңіз туралы жергілікті аңыздар кеңінен тараған еді.
Teleki was born in 1845 in Sáromberke, a village in Transylvania, then in the Kingdom of Hungary and today in Romania. He was a member of the Teleki family, a prominent Hungarian family active in both politics and culture. His great grandfather Sámuel Teleki (1739–1822), a chancellor of Transylvania, had founded the Teleki library in Marosvásárhely (today Târgu Mureș, Romania), one of the first Hungarian public libraries, which opened in 1802 and holds today more than 200,000 volumes. For some 40 years, Count Sámuel Teleki von Szék, "a jovial Hungarian aristocrat of immense wealth," managed his property and assets and started a political career by becoming a member of the Hungarian Upper House of Parliament in 1881. A keen hunter, he was fascinated by the early African explorers. In 1886, he accepted a suggestion by his friend and benefactor, Crown Prince Rudolf of Austria, son of the Austro Hungarian Emperor King Franz Joseph I, to turn the East African safari he was planning into a journey of exploration of the territories north of Lake Baringo. He was to explore the lands beyond where Scottish explorer Joseph Thomson had set foot, in order to find the desert lake previous travellers had heard rumours about, based on local legends about a sea that lay beyond the desert, surrounded by tribes of giants and islands inhabited by monsters and ghosts.
Бірінші экспедициясы
1887 жылы ақпанда граф Телеки мен оның серігі, австриялық теңіз офицері Лудвиг фон Хёнел, 400-ге жуық жүк тасушымен бірге Панганиден (Танзания) шығып, Руву өзенін бойлап саяхаттады. Олар Шығыс Африка жарылысын үлкен бөлігін алғаш рет зерттеді. Телеки Килиманджаро тауының қар шегіне жеткен алғашқы адам болды, ал Кения тауына көтерілген алғашқы саяхатшы болды, шамамен биіктікке дейін көтерілді. Кейін ол ішкі өзендер жүйесімен солтүстікке қарай бағытталды, 1888 жылдың 5 наурызында Африканың соңғы Ұлы көлдерін көрді. Граф Телеки оны "Жаде теңізі" деп атады және көлге досы, принц Рудольфтің есімін берді. 1975 жылы көлдің батысында тұратын халықтардың атымен Түркана деп аталды. Телеки мен фон Хёнелдің Оңтүстік Эфиопиядағы саяхаты кішкентай Стефани көлін (принцтің әйелі, Бельгия принцессасы Стефани атымен) ашты, қазір ол Чиу Бахир көлі деп аталады. Көптеген адамдар оның қазір Түркана көлі деп аталатын су қоймасын ашқанын айтса да, көл маңында тұратын африкалықтар оның бар екенін білгені сөзсіз. Егер "ашу" сөзінің мағынасын ескерсек, Телеки экспедициясына дейін Еуропада оның бар екені белгілі болған. 1849 жылы доктор Людвиг Крапф Самбуру халқы туралы және олардың жерлеріне бару ниеті туралы жазды. Көл туралы тікелей сілтеме 1869 жылы "Royal Geographical Society" журналында жарияланған мақалада кездеседі. Автор, африкалық алыс қашықтықтағы саудагерлердің сипаттамаларына сүйене отырып, үлкен су айдынын сипаттады. Мақалада егжей-тегжейлі карта болды, онда орналасуы, пішіні және бағыты Түркана көліне толық сәйкес келді.
Count Teleki and his companion, Lieutenant Ludwig von Höhnel, an Austrian naval officer, left Pangani (Tanzania) in February 1887 with around 400 porters, following the Ruvu River. They were the first to survey a great part of the East African Rift. Teleki was the first to reach the snow line on Mount Kilimanjaro at , and the first explorer to set foot on Mount Kenya, climbing up to around He later headed on northwards, following the interior river system, to see on 5 March 1888 the last of the African Great Lakes, referred to as the Jade Sea by Count Teleki, who named the lake after his friend, Prince Rudolf. The lake was renamed Turkana in 1975 after the people that live to the west of its shores. Teleki's and von Höhnel's journey in southern Ethiopia also unveiled a smaller lake, Stefanie (named after Princess Stéphanie of Belgium, the prince's wife), now called Lake Chew Bahir. Though it is commonly stated that he discovered the body of water now referred to as Lake Turkana, the African people living around the lake certainly were aware of it. Even if the meaning of the word "discovery" is taken so as to put that aside, the existence of the lake was known in Europe decades prior to Teleki's expedition. As far back as 1849, Dr. Ludwig Krapf wrote about the Samburu people and his intentions of visiting their lands. A far more direct reference to the lake is found in an 1869 article in the Journal of the Royal Geographical Society. Here, the author, who himself relied on descriptions from African long distance traders, described a large water body. The article included a detailed map and here, the position, general shape and orientation are a perfect match for Lake Turkana.
Жинағы
Телеки мен Хёнел сапар шеккен аймақтардың климаты, флорасы және фаунасы бойынша көптеген байқаулар жасады. Кения тауының афро-альпілік белдеуінде табылған алып Лобелия өсімдіктерінің бірі граф Самуэль Телекинің құрметіне Лобелия телеки деп аталды. Олар сонымен қатар 400-ден астам этнографиялық заттар жинады, олардың көп бөлігі масаи және кикую халқынан алынған, және құнды өсімдіктер мен жануарлар коллекциясын елдеріне әкелді.
Teleki and Höhnel made many observations on the climate, flora and fauna of the territories visited. One of the giant Lobelia plants found in the Afro alpine belt of Mount Kenya is named Lobelia telekii, after Count Samuel Teleki. They also collected more than 400 ethnographical objects, most of them from Maasai and Kikuyu people and brought home a valuable collection of plants and animals.
Телеки жанартауы
1888 жылы қазан айында Момбасаға жеткен Шығыс Африка жағалауына қайтып келген кезде, Телекки Турквелдің құрғақ арнасы бойымен Оңтүстік Кенияда әрекеттегі жанартауды (Телекки жанартауы) ашты. Қайтқан жолда олар Аденде тоқтады, онда Телеки кейінірек Эфиопияның таулы аймақтарын және солтүстіктен Көлер аймағын зерттеуді ниеттенген болатын. 1895 жылы Телеки Килиманджароға көтерілуге тағы бір сәтсіз тырысымен Кенияға оралды.
During the return to the East African coast, which they reached at Mombasa in October 1888, along the dry riverbed of the Turkwel, Teleki discovered an active volcano (Teleki’s Volcano) in South Kenya. On their way back, they stopped at Aden whence Teleki apparently intended to explore at a later date the Ethiopian highlands and the great lakes region from the north. In 1895 Teleki was back in Kenya in another unsuccessful effort to climb the Kilimanjaro.
Шығыс Африка күнделiктерi
Телеки 1886-95 жылдары венгр тілінде "Шығыс Африка күнделіктері" атты еңбекті жазды, сондай-ақ оның ағылшын тіліне аудармалары да бар. Фон Хёнель экспедиция туралы "Рудольф және Стефани көлдерін ашу" деген тақырыпта баяндама жазды. Экспедициядан кейін Телеки Мажарстанға оралып, аристократтық өмірін жалғастырды және ұзақ аурудан кейін Будапештте қайтыс болды.
Teleki wrote "East African diaries", in Hungarian, 1886 95 with English translations. Von Höhnel wrote a report of the expedition entitled The discovery of Lakes Rudolf and Stefanie. After the expedition, Teleki returned to his aristocratic life in Hungary, dying in Budapest after a long illness.