Кіріспе

Күнделікті бес немесе одан көп дәрі-дәрмек қолдану

Полифармация (полипрагмазия) – пациенттің денсаулығына қатысты бірнеше дәріні бір уақытта қолдануын сипаттайтын жалпы термин. Полифармация көбінесе бес немесе одан көп дәріні тұрақты түрде қабылдау ретінде анықталады, бірақ стандартты анықтамасы жоқ. Сондай-ақ, бұл термин адамға бір уақытта 2 немесе одан көп дәрі тағайындалған кезде де қолданылады. Полифармация бірнеше созылмалы аурудың салдары болуы мүмкін, бұл мультиморбидтілік деп те аталады, және көбінесе егде жастағы адамдарда кездеседі. Кейбір жағдайларда, бір уақытта шамадан тыс дәрі-дәрмек қабылдау, әсіресе көптеген созылмалы аурулары бар егде жастағы адамдар үшін алаңдау тудырады, себебі бұл осы топтағы жағымсыз құбылыстар қаупін арттырады. Көп жағдайда полифармациядан аулақ болу мүмкін емес, бірақ жағымсыз әсерлердің қаупін азайту үшін «тиісті полифармация» тәжірибесі ұсынылады. Тиісті полифармация – бірнеше ауруы немесе күрделі денсаулық сақтау қажеттіліктері бар адамға дәрі тағайындау кезінде, тағайындалған дәрілердің оңтайлы болуын және «нақты дәлелдер» негізіндегі тәжірибелерді сақтауды қамтамасыз ету болып табылады. Полифармация халықтың қартаюына байланысты маңыздылығы артып келеді. Көптеген елдерде 65 жастан асқан адамдардың саны жылдам өсуде. Бұл өсімге жас буынның қартаюы және денсаулық сақтау қызметтерінің жақсаруының нәтижесінде өмір сүру ұзақтығының артуы себеп болып табылады. Интеллектуалдық қабілеттері шектеулі ересектердің шамамен 21%-ы полифармацияға бейім. Полифармация деңгейі соңғы онжылдықтарда өсіп келеді. АҚШ-тағы зерттеулер көрсеткендей, 1999 мен 2012 жылдар аралығында 5-тен астам дәрі қолданатын 65 жастан асқан пациенттердің үлесі 24%-дан 39%-ға дейін өскен. Ұлыбританиядағы зерттеулер де 1994 мен 2011 жылдар аралығында 5-тен астам дәрі қабылдайтын егде жастағы адамдардың саны 12%-дан шамамен 50%-ға дейін төрт есеге өскенін көрсетті. Полифармация міндетті түрде дұрыс емес, бірақ көптеген жағдайларда теріс салдарларға немесе емдеудің тиімсіздігіне әкелуі мүмкін, көбінесе зиянды болып шығады немесе аз пайдаға көп тәуекел тудырады. Сондықтан, денсаулық сақтау мамандары осы жағдайды бақылауды және барлық дәрілердің қажеттілігін растау үшін қарап шығуды қажет ететін жағдай деп есептейді. Полифармациямен байланысты алаңдаушылықтарға дәрілердің жағымсыз реакцияларының күшеюі, дәрілердің өзара әрекеттесуі, дәрі тағайындауының тізбектелуі және шығындардың артуы жатады. Дәрі тағайындауының тізбектелуі – адамға дәрі тағайындалғанда, оның жағымсыз әсері жаңа ауру деп қате түсіндіріліп, науқасқа тағы бір дәрі тағайындалған кезде пайда болады. Полифармация сонымен қатар дәрі-дәрмек қабылдау жүктемесін арттырады, әсіресе егде жастағы адамдарда, және дәрі-дәрмек қабылдамаумен байланысты. Полифармация көбінесе өмір сүру сапасын төмендетеді, соның ішінде қимыл-қозғалыс және танымдық қабілеттердің төмендеуіне әкеледі. Пациентке тағайындалатын дәрілердің санына әсер ететін факторларға күрделі емдеуді қажет ететін созылмалы аурулардың көптігі жатады. Пациентке тағайындалатын дәрілердің санына әсер ететін басқа да жүйелік факторларға бірнеше дәрі тағайындаушылардың болуы және ақпарат алмаспайтын бірнеше дәріханалар жатады. Полифармацияның (бір дәріні қабылдауға қарағанда) артықшылықтары кемшіліктерінен немесе тәуекелдерінен басым бағыныштылығы кез келген жағдайда қолданылатын нақты комбинация мен диагнозға байланысты. Бірнеше дәріні қолдану, тіпті қарапайым ауруларда да, дұрыс емес емдеудің белгісі емес және міндетті түрде шамадан тыс дәрі-дәрмек қолдану емес. Сонымен қатар, фармакологияда дәрілердің комбинациясын зертпестен, дәрілердің белгілі бір комбинациясының жағымсыз әсерлерін немесе клиникалық әсерлерін дәл болжау мүмкін емес екендігі жақсы белгілі. Жекелеген дәрілердің фармакологиялық профилін білу осы дәрілердің комбинацияларының жағымсыз әсерлерін дәл болжауға кепілдік бермейді; және әсерлер геномға тән фармакокинетикаға байланысты әр адамда әртүрлі болады. Сондықтан, дәрілер тізімін азайту (депрескрипциялау) туралы шешім қабылдау оңай емес және тәжірибелі дәрігердің тәжірибесі мен үкімін қажет етеді, өйткені дәрігер пациентті дәріде қалдырудың артықшылықтары мен кемшіліктерін бағалауы керек. Алайда, мұндай ойлы және салмақты қарастыру көбінесе нашар басқарылатын күтімдік өткелдер (ақпараттың бөлінуіне байланысты күтімділіктің нашарлауы), шаршаған дәрігерлер және басқа да клиникалық қызметкерлер, сондай-ақ белсенділікке байланысты жиі кездеспейді.

Тиісті медициналық мақсаттар

Полифармация көбінесе тиімсіз деп есептелсе де, бірнеше дәріні тағайындау кейбір жағдайларда қажетті және емдік тұрғысынан пайдалы болуы мүмкін. Көбінесе, кейбір дәрілер бірге тағайындалғанда күшейтілген әсерге қол жеткізу үшін, басқаларымен жағымды өзара әрекеттеседі, оның нәтижесінде әрбір препарат жеке қолданғандағыдан артық тиімділік береді. Бұл әсіресе анестезия және ауырсынды басқару саласында кең таралған, онда антиэпилептиктер, антидепрессанттар, бұлшықеттерді босаңсытатын препараттар, NMDA антагонисттері және басқа да дәрілер опиоидтар, простагландиндерді тежеушілер, НСҚАҰ және басқа анальгетиктермен біріктіріледі. Ауырсыққа қарсы препараттардың синергиялық әсері анальгезияны үнемдеу эффектісі деп аталады.

Мысалдар

Миокард инфарктынан кейінгі алғашқы жылындағы дұрыс емдеу жоспарына мыналар кіруі мүмкін: статин, АПФ ингибиторы, бета-блокатор, аспирин, парацетамол және антидепрессант. Анестезияда (әсіресе тамыр ішілік анестезияда және жалпы анестезияда) көбінесе бірнеше препараттар қажет болады – соның ішінде мидазолам немесе пропофол сияқты ұйықтауға келтіретін немесе ауырсынды басатын индукциялық/ұстап тұратын препараттар, әдетте морфин немесе фентанил сияқты опиоидты анальгетиктер, векуроний сияқты паралитик, ал ингаляциялық жалпы анестезияда әдетте севофлуран немесе десфлуран сияқты галогенделген эфирлік анестетиктер.

Арнайы популяциялар

Полифармацияның жағымсыз салдарына ең көп бейімделгендер: қарттар, психикалық аурулары бар адамдар, интеллектуалдық немесе даму қабілеттері шектеулі науқастар, бір уақытта бес немесе одан көп дәрі қабылдап жүргендер, бірнеше дәрігер мен дәріханаға жүгінетін адамдар, жақында ауруханаға түскендер, бірнеше ауруы бар адамдар, ауылдық жерлерде тұратындар, білім алуға мүмкіндігі шектеулі адамдар, көру қабілеті немесе дене қимылы бұзылғандар. Шеттетілген топтарда полифармация деңгейі жоғары болуы мүмкін, бұл көбінесе жас жастағы адамдарда кездеседі. Құмарлыққа шалдыққан немесе есірткіге тәуелді адамдар полифармацияны дұрыс пайдаланбау жағдайына түсуі немесе сол күйде қалуы мүмкін. Рецепт бойынша дәрі-дәрмекті дұрыс пайдаланбағандардың 84% бірнеше түрлі дәрі қолданғанын хабарлаған. Клиникалық фармацевтер дәрілік терапияны тексеруден өткізе алады және дәрігерлер мен пациенттерге дәрі-дәрмектердің қауіпсіздігі мен полифармация туралы білім береді, сондай-ақ полифармация мәселелерін шешу үшін дәрігерлермен және пациенттермен бірлесіп жұмыс істейді. Осы сияқты бағдарламалар полифармацияның зиянды салдарларын – жағымсыз әсерлерді, дәріні қабылдамауды, ауруханаға түсуді, дәрі-дәрмектердің өзара әрекеттесуін, гериатриялық синдромдарды және өлім-жітімді азайтуға көмектеседі. Мұндай бағдарламалар пациенттер мен дәрігерлердің фармацевтке басқа қолданылып жатқан дәрі-дәрмектер туралы, сондай-ақ рецептсіз алынатын дәрілер, табиғи заттар мен қоспалар туралы толық мәлімет беруіне негізделген, себебі олар рецепт бойынша берілетін дәрілерге кедергі келтіруі мүмкін. Қарттарды күтімге алу орталықтарының қызметкерлері полифармацияға қатысты түрлі көзқарастар мен ұстанымдарға ие, бұл кейбір жағдайларда дәрі-дәрмектерді қолдануды арттыруға себеп болуы мүмкін.

Полифармация тәуекелдері

Полифармация қаупі жасқа қарай артады, бірақ 90 жастан кейін оның аздап төмендеуі мүмкін екендігіне дәлелдер бар. Ұзақ мерзімді күтім мекемелерінде тұратын көптеген қарт адамдар полифармацияға бейім, сондай-ақ, қажетті дәрі-дәрмектердің жеткіліксіз тағайындалуы және жоғары тәуекелді дәрі-дәрмектерді қолдану орын алуы мүмкін. Дәрі-дәрмектерді қолдану ұзақ мерзімді күтімге түскен кезде орташа есеппен 6,0 ± 3,8 тұрақты дәріден, екі жылдан кейін 8,9 ± 4,1 тұрақты дәріге дейін жетеді. Полифармация қарт адамдарда құлау қаупінің артуымен байланысты. Жүрек-қан тамырлары және психоактивті дәрі-дәрмектер сияқты кейбір препараттар құлау қаупімен байланысты екені мәлім. Дәрі-дәрмектердің саны артқан сайын құлау қаупінің де артатынына дәлелдер бар. Көп жағдайда орындалуы қиын болғанымен, құлау қаупі бар барлық дәрі-дәрмектерді тоқтату жеке адамның болашақта құлау қаупін екі есеге азайта алады. Кез келген дәрі-дәрмектің потенциалды қолайсыз әсерлері болуы мүмкін. Әрбір қосымша дәрі қабылдағанда, жағымсыз әсерлердің тәуекелі артады. Сонымен қатар, кейбір дәрі-дәрмектер тағамдар, басқа дәрі-дәрмектер және табиғи қоспалар сияқты басқа заттармен өзара әрекеттеседі. Ересектердің 15%-ы маңызды дәрілік өзара әрекеттесу қаупіне тап болуы мүмкін. Қарлы жастағы адамдар дәрілік өзара әрекеттесуге көбірек бейім, себебі оларға тағайындалатын дәрі-дәрмектердің саны артық және қартаюмен байланысты метаболизм өзгерістеріне ұшырайды. Жаңа дәрі тағайындалғанда, өзара әрекеттесу қаупі экспоненциалды түрде артады. Дәрігерлер мен фармацевттер өзара әрекеттесетін дәрі-дәрмектерді тағайындаудан аулақ болуға тырысады; көбінесе өзара әрекеттесуді болдырмау үшін дәрі-дәрмектердің дозасын түзету қажет. Мысалы, варфарин көптеген дәрі-дәрмектермен және қосымшалармен өзара әрекеттеседі, бұл оның тиімділігін жоғалтуына әкелуі мүмкін.

Пилл жүктемесі

Пилл жүктемесі – адамның тұрақты түрде қабылдап жүрген таблеткалардың (таблеткелер немесе капсулалар, ең көп таралған дозалау түрлері) саны, сондай-ақ осы санмен байланысты барлық қосымша күш-жігер, мысалы, дәрілерді сақтау, ұйымдастыру, қолдану және олардың түрлерін түсіну. Жеке дәрілерді қолдану пилл жүктемесінен жылдамдап өсіп жатыр. Жақында жасалған зерттеуге сәйкес, ұзақ мерзімді күтімдегі егде жастағы адамдар күніне орташа есеппен 14-15 таблетка қабылдайды. Дәрі-дәрмектерді қабылдауға қатысты нашар ұстаным, полифармацияға ұшыраған және көптеген дәрілерді қабылдаушы адамдар арасында жиі кездесетін мәселе. Бұл сондай-ақ, жағымсыз дәрілік реакциялардың (қосымша әсерлер) және дәрі-дәрілік өзара әрекеттесулердің ықтималдығын арттырады. Жоғары пилл жүктемесі ауруханаға түсу, дәрі-дәрмек қателіктері жасау және дәрі-дәрмектердің өзі мен олардың салдарынан туындаған емдеуге кететін шығындардың артуымен байланысты. Соңында, пилл жүктемесі көптеген науқастар мен олардың күтушілері үшін наразылық тудырады және басқа пациенттер тобында да кездеседі. Бірнеше дәріні бірге қолдану жағымсыз дәрілік оқиғалардың қаупін арттырады. Пилл жүктемесін азайту – дәрі-дәрмектерді қабылдауға қатысты ұстанымды жақсартудың бір жолы болып табылады. Бұл «дәріні тоқтату» арқылы жүзеге асырылады, онда дәріні жалғастыру туралы шешім қабылдағанда оның тәуекелдері мен пайдасы салыстырылады. Мұндай дәрілерге остеопорозға қарсы қолданылатын бифосфонаттар жатады, олар көбінесе бес-он жылға қолданылғаннан кейін де шексіз қабылданады, бірақ оның тиімділігі дәлелденбеген. Дәріні тоқтату – адамға тағайындалған дәрілердің санын азайту, сондай-ақ пайдасы зияннан артық болмай қалған жағдайда дәрі-дәрмектерді анықтау және тоқтатуды қамтиды. Дәріні тоқтату тұрғын үйлерде, қоғамдық орталарда және ауруханаларда қолдануға болады және тиімділігі дәлелденген. Бұл алдын алу шарасын келесі жағдайлардың біреуі орын алғанда қолдану керек: 1) жаңа симптом немесе жағымсыз оқиға пайда болса, 2) науқастың ауруының соңғы сатысы пайда болса, 3) дәрілердің комбинациясы қауіпті болса немесе 4) дәріні тоқтату аурудың барысын өзгертпесе. Деменциямен ауыратын адамдардағы бірнеше аурудың (коморбидтілік) кезінде дәрі-дәрмектердің жарамдылығын бағалау құралы (MATCH D) – деменциямен ауыратын адамдарға арналған жалғыз құрал, сонымен қатар полифармация мен күрделі дәрілік режимдерге қарсы ескертеді. Дәрігерлер мен дәрі-дәрмектерді қабылдап жүрген адамдар кездесетін кедергілер дәріні тоқтату стратегияларын тәжірибеде қолдануды қиындатады. Дәрігерлер үшін бұл дәріні тоқтатудың салдарынан қорқу, дәріні тоқтату білімі мен дағдысына сенімсіздік, мамандар тағайындаған дәрілерді өзгертуге тартыншақтық, дәріні тоқтатудың мүмкіндігі, пациенттердің барлық клиникалық жазбаларына қол жеткізе алмау және бірнеше дәрігердің қатысуымен туындайтын қиындықтарды қамтиды. Дәрі-дәрмектерді тағайындаған немесе қабылдануын қажет ететін пациенттер үшін кедергілерге дәрі-дәрмектерге қатысты көзқарастар мен сенімдер, дәрігерлермен байланыс орната алмау, дәріні тоқтатуға байланысты қорқыныш пен белгісіздіктер, сондай-ақ дәрігерлердің, отбасының және БАҚ-тың ықпалы жатады. Бірнеше созылмалы аурулары (мультиморбидтілік) және полифармациясы бар адамдарда дәріні тоқтату күрделі мәселе болып табылады, өйткені клиникалық нұсқаулар әдетте бір ауру үшін жасалады. Мұндай жағдайларда дәрігерлер Беерс критерийлері және STOPP/START сияқты құралдар мен нұсқауларды қауіпсіз түрде қолдана алады, бірақ барлық науқастар дәрі-дәрмектерін тоқтатудан пайда көре бермейді. Клиникалық дәрігерлердің нұсқаулардан тыс қаншалықты жұмыс істей алатыны және олардың жауапкершілігін алуы туралы нақтылық қажет, бұл оларға күрделі жағдайларда дәрі тағайындау және тоқтатуға көмектеседі. Дәрігерлерге жеке адамға сай шешім қабылдауға көмектесетін қосымша факторлар: оларға қарасты адамдар туралы толық мәліметтерге қол жеткізу (оның ішінде олардың өмірбаяны мен жеке медициналық мақсаттары), дәрі-дәрмектерді бірінші рет тағайындалған кезде тоқтату жоспарларын талқылау және өзара сенім мен прогресті үнемі талқылауды қамтитын жақсы қарым-қатынас. Сонымен қатар, дәрі тағайындау және тоқтату үшін ұзақ уақытты бөлу дәріні тоқтату процесін түсіндіруге, байланысты мәселелерді зерттеуге және дұрыс шешімдер қабылдауға көмектеседі. Полифармацияны дұрыс пайдалануды жақсартуға арналған нақты шаралардың тиімділігі, мысалы, фармацевтік қызмет көрсету және компьютерлік шешімдерді қолдау әлі анық емес. Дәріні тоқтату дәрі-дәрмектерді қағаз немесе электрондық жүйе арқылы тағайындауға байланысты емес. Дәріні тоқтату раундтары полифармацияны азайтудың тиімді әдісі ретінде ұсынылған. Дәріні тоқтатуды іске қосып, оң нәтижелерге қол жеткізген дәрігерлердің тәжірибесін бөлісу, пациенттерге көмек көрсетуге қатысқан барлық дәрігерлер арасындағы байланысты жақсарту, дәріні тоқтатуға жұмсалған уақыт үшін сыйақыны арттыру және нақты дәріні тоқтату нұсқаулары дәріні тоқтату практикасын қолдауға көмектеседі.