Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Банту тілі
Bantu language
Кисуба, сондай-ақ Олусуба деп те аталады, Кенияның Суба халқы сөйлейтін банту тілі. Бұл тілде жыныс және сан категорияларын көрсететін префикстерді пайдаланатын кең есімдік жіктеу жүйесі бар. Суба рулары Кения мен Танзаниядағы Виктория көлінің шығыс жағалауында және аралдарында қоныстанған. Олар аралас некелер арқылы көршілес рулармен, мысалы Луо халқымен одақтар құрған, нәтижесінде Суба халқының көп бөлігі Дулуо тілінде еркін сөйлейді. Суба дінінің ежелгі көпқұдайлық тарихы бар, оның ішінде әртүрлі ата-бабалар рухтары туралы жазбалар сақталған. Суба тілі мен мәдениетінің қайта жандануы жыл сайын ана тілінде сөйлейтін адамдардың санының өсуіне ықпал етіп келеді.
Kisuba, also known as Olusuba, is a Bantu language spoken by the Suba people of Kenya. The language features an extensive noun classification system using prefixes that address gender and number. Suba clans are located on the eastern shore and islands of Lake Victoria in Kenya and Tanzania. They have formed alliances with neighboring clans, such as the Luo people, via intermarriages, and as a result a majority of Suba people are bilingual in Dholuo. The Suba religion has an ancient polytheistic history that includes writings of diverse, ancestral spirits. A recent revival of the Suba language and its culture has influenced the increasing number of native speakers each year.
Тарих
Суба – Виктория көлінің шығыс жағалауындағы Сахара асты Африка халықтарының сөйлейтін африка тілі. 19-ғасырдың ортасында Суба халқы мен көршілес үлкен ру – Луо арасында сауда байланысы орнатылды. Бір-бірімен әрекеттесу кезеңінен кейін екі ру да бір-бірінің дәстүрлері мен салтына бейімделді. Соңында, аралас некелер, білім және дін сияқты факторлардың арқасында екі ру бірігіп, Луо-Суба болып белгілі болды. Луо халқының саны басым болғандықтан, одақ Суба тіліне деген қажеттілікті азайтты, нәтижесінде Суба тілінде сөйлейтіндердің саны кеміді. Көптеген Суба тілінде сөйлейтіндер Суба және Луо тілдерінде екі тілді болды. 1990 жылдардың ортасында Кения үкіметі Суба тілі жобасын бастағаннан кейін Суба тілі қайта жанданды. Бұған қоса, Суба тілінің көптеген жазба мысалдары ежелгі Суба діни мәтіндері арқылы зерттелді. Бұл мәтіндерде ежелгі ата-бабалардың рухтары отбасы мен жерді қорғаушы ретінде сипатталатын көпқұдайлық дін егжей-тегжейлі көрсетілген. Қазіргі уақытта Суба халқының басым діні – христиандық, және 2010 жылы Жаңа Өсиет Суба тіліне аударылды.
Suba is an African language spoken by the Sub Saharan people on the eastern shores of Lake Victoria. Trade dependence was established in the mid 19th century between the Suba people and the Luo, a larger neighboring clan. After a period of interaction, both clans became accustomed to each other's traditions and practices. Eventually, through factors such as intermarriage, education, and religion, both clans would combine and become known as the Luo Suba. With Luo being the larger population, the alliance would decrease the demand for people to speak Suba, and in consequence, decreasing the number of native Suban speakers. Most Suban speakers became bilingual in both Suba and Luo. In the mid 1990s, a revival of the Suba language occurred after the Kenyan government initiated the Suba language project, where Suba was introduced as a subject in Kenyan primary schools. In addition, many written examples of the Suban language have been studied through ancient Suban religious texts. These texts depict a detailed polytheistic religion that describes spirits of ancient ancestors as protectors of family and land. Presently, Christianity is the major religion practiced by the Suban people, where in 2010, the New Testament was translated into Suba.
Географиялық таралуы
Суба тілі және оның туған тілінде сөйлейтін халқы Виктория көлінің Африка жағындағы шығыс жағалауында қоныстанған, Кения мен Танзания аумақтарында таралған. Бұған қоса, Суба тайпасының өкілдері Виктория көліндегі түрлі аралдарда да кездеседі.
The Suba language and its native speakers are located on the African eastern shores of Lake Victoria, populating both Kenya and Tanzania. Additionally, Suban natives are located on various islands within Lake Victoria.
Грамматика
Субан тілінің грамматикасы және оның ерекшеліктері басқа банту тілдеріне ұқсас.
Suban grammar and its characteristics are similar to other Bantu languages.
Фоналогия
Суба банту тілі болғандықтан, басқа банту тілдеріне тән банту фонологиясынан тұрады. Жалпы алғанда, суба тілінде 11 дауыссыз және 7 дауысты дыбыс бар. Дауыссыз дыбыстар тек буынның басында ғана кездеседі, бұл V немесе CV буын құрылымын құрайды. Буындар дауысты дыбыстармен басталуы мүмкін, бірақ олармен аяқталуы міндетті. Суба буындары екі түрлі тоннан – төменгі және жоғары тоннан тұрады. Жоғары тон жедел акцентпен (´) белгіленеді, ал төменгі тон қапа акцентпен (`) немесе белгіленбейді. Суба тілінде төменгі тон жиірек кездеседі.
Suba, being a Bantu language, consists of a Bantu phonology typical of other Bantu languages. In general, Suba consists of 11 consonants and 7 vowels. Constants only occur at the beginning of syllables, creating a syllable structure of V or CV. Syllables can begin with vowels but always need to end in them. Suban syllables also consist of two different tones, low and high. A high tone is marked with an acute accent (´), and a low is marked with a grave accent (`) or not marked at all. Low tones are more common in the Suban language.
Морфология/синтаксис
Оның есімдерді жіктеудің кең жүйесі жыныс пен санды көрсету үшін префикстерді пайдаланады, бұл өз кезегінде есімнің жеке немесе көптік санға жататынын анықтайды. Субан тілінің сөз құрылымының ерекшелігі – сөздердің префикстерін аздаған өзгерту арқылы олардың санын және мағынасын өзгерту қабілеті. Есімнің префиксі есімнің класын және санын көрсетеді, сондықтан префиксі жоқ есім мағынасыз болады. Көптеген Банту тілдерінің есімдер жіктеу жүйесінде 22 класс бар, олар жеке және көптік түрлерін екі бөлек класс ретінде қарастырады. Ал Суба тілінде жеке және көптік түрлерді бір классқа біріктіру арқылы он класс кездеседі. Аталмыш және есімдік префикстердің ұқсастығы есімнің қай классқа жататынын анықтайды. Есімдер класын азайту арқылы Суба тілі сөздердің мағынасы мен көптігін өзгерту үшін кем көлемді префикс жүйесін қолдана алады. Бұған қоса, түбір есімнің мағынасы қолданылған префикске байланысты өзгеруі мүмкін, бұл есімдіктерде айқын көрінеді. Суба тіліндегі сөздердің әдеттегі реті – SVO, бұл ағылшын тілі мен басқа Банту тілдеріне ұқсас. Сын есімдер мен сан түбірлері оларға қатысты есімдердің класы мен санына сәйкес болуы керек.
Its extensive noun classification system uses prefixing to mark gender and number, in turn determining whether the noun is singular or plural. An important characteristic of Suban word structure is its ability to change number and meanings of words through minor changes to their words' prefixes. The prefix of a noun denotes the noun class and number to a noun, making a noun without a prefix meaningless. Most Bantu noun classification systems contain 22 noun classes, accommodating singular and plural forms as two separate noun classes. Instead, Suba contains ten noun classes by combining singular and plural forms into the same noun classes. Similarities in nominal and pronominal prefixes determine what noun belongs to what noun class. By establishing a smaller noun class, the Suba language can use a less extensive prefixing system to change the meaning and plurality of words. In addition, the meaning of the root noun can fluctuate depending on the prefix used, specifically seen in pronouns. The usual word order for the Suba language is SVO, similar to English and other Bantu languages. Adjectives and number roots must agree in noun class and number with the nouns they act on.
Жазу жүйесі
Суба жазу жүйесі латын әліпбиіне негізделген. Латын әліпбиін пайдалану суба халқына христиан дінін қабылдауды және Киелі кітаптың аяттарын аударуды жеңілдетті. Суба сандар жүйесі де латындықтан шыққан, себебі ол жоғары сандық деңгейді құру үшін төменгі сандық деңгейді қолданады. Суба тілі Кенияның маргиналды банту тілдерінің бірі болғандықтан, оның құрылымы мен ерекшеліктерін одан да жан-жақты зерттеу қажет.
The Suba writing system is based on the Latin script. The use of Latin script has made it easier for Suban people to practice Christianity and translate verses of biblical texts. The Suba numeral system also has Latin descent as it uses lower order to establish higher order. With Suba being one of the marginalized Bantu languages of Kenya, much more description of the language still needs to be studied.