Кіріспе

Араб христиан ғалымы, дәрігер және ғалым (809–873) Хунайн ибн Исхақ әл Ибади (сонымен қатар Хунайн немесе Хунейн) (أبو زيد حنين بن إسحاق العبادي; ʾАбу Зайд Хуннайн ибн ʾИсхақ әл Ибади (808–873) – ықпалды араб несториан христиан аудармашысы, ғалым, дәрігер және ғалым. Ислам Аббасид дәуірінің гүлденген кезінде ол Абу Усман әл Димашки, Ибн Муса әл Нәүбахти және Табит ибн Кура сияқты аудармашылар тобымен бірге грек және парсы классикалық мәтіндерін, сондай-ақ философиялық кітаптарды араб және сирия тілдеріне аудару үшін жұмыс істеді. Хунайн ибн Исхақ өз заманында грек медицинасы және ғылымы саласындағы ең көп еңбек аударған адам болды. Ол грек тілін үйреніп, «Аудармашылардың шейхы» деп танылды.

Шолу

Абасид дәуірінде грек ғылымын зерттеуге жаңа қызығушылық оянды. Сол кезде философия, математика, табиғаттану және медицинаға қатысты аудармасыз көптеген көне грек әдебиеттері болды. Бұл құнды ақпарат тек грек тілін білетін Таяу Шығыс ғалымдарының өте аз бөлігіне ғана қолжетімді болды, сондықтан ұйымдастырылған аударма қозғалысының қажеттілігі жедел туды. Бірте-бірте Хунейн ибн Исхақ сол дәуірдегі ең басты аудармашы болып, ислам медицинасының негізін қалады. Өмірі бойында Ибн Исхақ Платонның «Тимей», Аристотельдің «Метафизикасы» және Ескі Ұстаздық кітабы сияқты 116 еңбекті сирия және араб тілдеріне аударды. Сонымен қатар, Ибн Исхақ өзінің 36 кітабын жазды, оның 21-і медицина саласына арналған. Хунейн ибн Исхақ білім алған және аудармашы болып жұмыс істеген «Даралық үй» - Байт әл-Хикмада еді. Батыста оны латынша атымен – Иоанниций деп біледі.

Ерте өмір

Хунейн ибн Исхақ – 808 жылы Аббасидтер дәуірінде әл-Хира қаласында араб отбасында дүниеге келген араб несториан христиан дінінің өкілі. Классикалық дереккөздерде Хунейн Ибад тайпасына жатқандығы айтылады, сондықтан оның нисбасы – «әл-Ибади». Ибад – әл-Хирада тұрған, бір кезде несториандық христиандыққа өткен түрлі араб тайпаларынан құралған араб қауымы. Олардың жоғары сауаттылығымен және көп тілділігімен танымал болды, өз ана тілдері – араб тілінен басқа, литургиялық және мәдени тілі болған сирия тілінде де еркін сөйлейтін. Бала кезінде ол сирия және араб тілдерін үйренді. Әл-Хира сауда және банк ісімен мәшһүр болғанымен, оның әкесі дәріханашы болды, Хунейн медицина білімін алу үшін Бағдадқа сапар шекті. Бағдадта Хунейн атақты дәрігер Юханна ибн Масауайхтан білім алу мүмкіндігіне ие болды; алайда, Хунейннің көптеген сұрақтары Юханнаны қынжырлатты, ол Хунейнді сөккенімен, оны кетуге мәжбүр етті. Хунейн дәрігер болған соң Бағдадқа қайта оралуға уәде берді. Ол грек тілін толық меңгеру үшін шет елге кетті. Бағдадқа оралған соң Хунейн Гомер мен Галеннің еңбектерін оқып, жаңа қабілеттерін көрсетті. Ибн Масауайх Хунейнмен келісіп, олар бірлесіп жұмыс істей бастады. Хунейн грек ғылымын толық игеруге тырысты, бұл оған грек мәтіндерін сирия және араб тілдеріне аударуға мүмкіндік берді. Аббасид халифасы әл-Мамун Хунейннің қабілетін байқап, оны «Байт әл-Хикма» (Даналық үйі) басшысы етіп тағайындады. «Байт әл-Хикма» – грек еңбектері аударылып, ғалымдарға қолжетімді етілген мекеме. (Бір ғалым Хунейннің «Байт әл-Хикмаға» басшылық еткеніне дәлел жоқ екенін айтқан.) Халифа Хунейнге Аристотель және басқа да көрнекті авторлардың қолжазбаларын іздеу үшін Византияға баруға да мүмкіндік берді.

Офтальмология

Хунейн ибн Исхақ офтальмология саласын дамытты. Оның адам көзін зерттеудегі жаңалықтары "Көз туралы он трактат кітабы" атты өте маңызды еңбегінде көрінеді. Бұл оқулық – бұл саладағы алғашқы жүйелі зерттеу және сол замандағы медициналық оқу орындарында пайдаланылған болуы мүмкін. Кітаптың өзінде Хунейн көздің және оның анатомиясының, ауруларының, олардың белгілерінің және емдеу жолдарының барлық қырларын егжей-тегжейлі сипаттайды. Хунейн көздің ортасындағы кристалл линзаға қатысты пікірін көп рет қайталап, осы идеяның авторы болуы мүмкін екенін айтады. Бұл ой оның өмірінен бастап 1500 жылдардың соңына дейін кеңінен қабылданып келді. Ол кисталар мен ісіктердің мәнін, олардың тудыратын салдары мен ісінуді талқылайды. Сонымен қатар, Хунейн мүйіз қабығының түрлі жараларын хирургиялық әдіспен емдеу және катарактаны емдеудегі терапиялық шаралар туралы мәлімет береді. Бұл кітап Хунейн ибн Исхақтың тек қана аудармашы және дәрігер емес, сонымен қатар шебер хирург екенін көрсетеді.

Аудармашы ретінде

Ғилем үйін салумен бірге, Аббасид халифасы әл-Мамун мұсылман және мұсылман емес педагогтардан әлемдік білімді жинауға арналған орын құруды қалады. Хунейн ибн Исхақ осы институттың ең белгілі аудармашыларының бірі болды және ол аудармашылардың шейхы деп аталды, себебі ол сол кездегі төрт маңызды тілді – грек, парсы, араб және сирия тілдерін толық меңгерді. Ол философия, астрономия, математика, медицина және тіпті сиқыр және түс жору сияқты салалардағы еңбектерді аудара алды. Алайда, оның қолда бар аудармаларының ешқайсысы Ғилем үйіне сілтеме жасамайды, бұл аударма қозғалысы осы орыннан бастау алғанына күмән тудырады. Ол дәл аудару техникасының негізін қалады, бұл білімді дұрыс жеткізу үшін өте маңызды болды. Хунейнның ең танымал аудармаларының бірі – "De Materia Medica" атты фармакологиялық анықтамалықты аударғаны, ал ең көп таралғаны – "Медицина бойынша сұрақтар". Химия саласындағы "Ан Аль Асма" деп аталатын, "Атаулар туралы" деген мағына беретін кітап зерттеушілерге жетпеді, бірақ 10 ғасырдағы Ибн Бахлулдің сөздігінде қолданылды.

Түрлі кітаптардың үзінділері интерполяцияланды немесе бейімделді

Альфонсо эль-Сабионың жалпы тарихы (кастиль тілі). Арагондық Джеймстің «Llibre de Saviesa» еңбегі (кастиль тілі). Псевдо-Сенека (кастиль тілі). «La Floresta de Philosophos» (кастиль тілі). «El Victorial» (кастиль тілі). «Bocados de Oro», тікелей «Adab al Falasifa» (испан тілі) еңбегінен алынған.

Басқа аудармалары

Платонның Республикасы (Сияса). Аристотельдің санаттары (Мақұлас), физика (Табиғат) және Магна Моралия (Хұлық). Галленнің анатомиясы туралы жеті кітабы, түпнұсқа грек тілінде жоғалып, араб тілінде сақталған. Грек Септуагинтасының араб тіліндегі нұсқасы сақталмаған. "Китаб әл-Ахжар" немесе "Тастар кітабы".