Кіріспе

Босқындар құқығы – босқындарға қатысты мемлекеттердің құқықтары мен міндеттерін қарастыратын халықаралық құқықтың бір саласы. Халықаралық құқық мамандарының арасында босқындар құқығы мен халықаралық адам құқығы заңнамасы немесе гуманитарлық құқық арасындағы байланыс туралы түрлі пікірлер бар. Бұл талқылау халықаралық құқықтың фрагментациясы (бөлшектелуі) туралы үлкенгірек пікірталасқа қатысты. Кейбір мамандар әрбір саланың басқа салалардан бөлек, дербес құқықтық режим екенін жақтайды, ал басқалары осы үш саланың барлық адамдардың құқықтарын кез келген уақытта қорғауға бағытталған біртұтас нормативтік жүйе құрайтынын айтады. Соңғы көзқарасты қолдайтындар бұл жүйеге қарулы қақтығыс және әскери оккупация (IHL) сияқты нақты жағдайларға, сондай-ақ босқындар (босқындар құқығы), балалар (Балалар құқықтары туралы конвенция) және соғыс тұтқындарына (Соғыс тұтқындарына қатысты Женева конвенциясы (III)) қатысты қолданылатын нормалар да кіретінін ескереді.

Босқындар

1951 жылғы босқындар туралы конвенция мен 1967 жылғы протокол бойынша, босқындар балалары заңды тұрғыдан ересек босқындардан ешқандай айырмашылығы болмады. 1988 жылы БҰҰ-ның босқындар жөніндегі жоғарғы комиссарының (БҰҰК) босқындар балаларына қатысты нұсқаулары жарияланды, ол босқындар балаларының қажеттіліктерін ескеру үшін жасалған және оларға халықаралық деңгейде мойындалған адам құқықтарын ресми түрде берді. Дегенмен, 1989 жылы БҰҰ "Балалар құқықтары туралы конвенцияны" (БКҚ) қабылдады, ол балалардың құқықтарын анықтады және оған қол қойған мемлекеттерді халықаралық құқық бойынша осы құқықтарды сақтауға міндеттеді.

АҚШ-тың босқындар туралы заңы

Әр аймақтар мен елдерде босқындар заңнамасының әртүрлі нұсқалары бар. Олардың бәрі 1951 жылғы Конвенция мен босқын мәртебесіне қатысты 1967 жылғы Протоколға негізделген. АҚШ 1968 жылы осы протоколға қатысушы болды. Балалар құқықтары туралы конвенцияны жасауға белсенді қатысқанына қарамастан, АҚШ әлі күнге дейін оны ратификацияламады, осылайша Біріккен Ұлттар Ұйымында оған қатыспаған жалғыз мемлекет болып табылады. Босқын мәртебесі алғаш рет 1940 жылдары АҚШ-та заңдық санаты ретінде пайда болды, бұл коммунизмнен қашқан Шығыс Еуропалықтардың көптеп келуіне жауап ретінде болды. Осы ағынға жауап ретінде Конгресс босқын миграциясын «жалпы иммиграциядан ерекше және бөлек» деп белгіледі, бұл туралы үсыныс Постсоғыс иммиграция жөніндегі Палата комитеті берген болатын. Осылайша, АҚШ заңнамасына босқын – «расасы, діні, ұлты, нақты әлеуметтік топқа жататындығы немесе саяси нанымы үшін қудаланудан негізді қорқушылық сезінетін» адам екендігі енгізілді. Сонымен қатар, осы Конвенцияны ратификациялау босқындар мен пана іздеушілерге қатысты бұрынғы «идеологиялық және географиялық кемсітушіліктерді» жоюды білдірді. Егер адам босқын ретінде танылса, оған түрлі көмектер көрсетіледі. Оларға сапарға қарыз, сапар бойынша кеңес, медициналық тексеру және мәдени бағдарлама кіреді. Босқын келген күнінен бастап сегіз айға дейін осы ақшалай және медициналық көмекке құқылы. Трамп әкімшілігінен бұрын АҚШ босқын қабылдау бойынша әлемдік көшбасшы болып, әлемнің қалған бөлігінен гөрі көбірек адамға босқын мәртебесін берді. Трамп әкімшілігі кезінде босқын заңнамасы көптеген қиындықтарға және кері кетулерге ұшырады, себебі әкімшілік шенеуніктері иммиграция заңдарын кері қайтаруға және жыл сайын қабылданатын босқын санын азайтуға тырысты. Босқын заңнамасына қатысты туындаған мәселелердің бірі – АҚШ иммиграция жүйесінің ұзақ жылдар бойы сақталған қағидасы болып табылатын мәжбүрлеп қайтаруды болдырмау тәжірибесіне қарсы шығу болды. Трамп кезеңіндегі саясатты өзгертуге бағытталған әрекеттер Байденнің келесі президенттік әкімшілігінің басты назарында болды. 2021 жылы Байден әкімшілігі босқындар санын 15 000-нан 62 500-ге дейін көтеретінін жариялады.

Босқын мәртебесін анықтау

Босқын мәртебесін анықтау (БМА) жүгі негізінен мемлекетке жүктеледі. Алайда, мемлекеттердің қалаусыз немесе мүмкіншілігі болмаған жағдайларда, БҰҰ-ның Қашқындар Жоғары комиссариаты (БҰҰ ҚЖК) жауапкершілікті өз мойнына алады. 2013 жылы БҰҰ ҚЖК 50-ден астам елде БМА-ны жүргізіп, 20 елде ұлттық үкіметтермен бірге жұмыс істеді. 1997 жылдан 2001 жылға дейінгі кезеңде БҰҰ ҚЖК-ға ұсынылған БМА өтініштерінің саны шамамен екі есеге артты. БМА босқындарды қайтаруға жол бермеу, қайта қоныстандыруға көмек және тікелей көмек көрсету арқылы қорғауды қамтамасыз етеді.