Кіріспе

Nguyễn әулетінің негізін қалаған императоры (1802–1804 ж.ж.)

Оңтүстік Вьетнамды біріктіру

Он жылдан астам қақтығыстан кейін Нгуен Ань Саигонды жеткілікті уақытқа бақылауға алып, аймақта тұрақты база құруға және Tây Sơn-мен шешуші күреске дайындалуға мүмкіндік алды. Саигон төңірегіндегі Гиа Динь деп аталатын аймақ жеке аймақ ретінде таныла бастады, себебі Нгуен Аньнің ықпалы нығая түсті, бұл аймақты саяси орталық ретінде ерекшелендіріп, байланыстырды. Нгуен Аньнің әскері консолидацияланып, азаматтық қызмет қайта жаңғыртылды. Тарихшы Кит Тейлордың сөзіне сүйенсек, Вьетнамның оңтүстік үштен бірі алғаш рет "вьетнам тілінде сөйлейтін халық арасында соғыс пен саясатқа қатыса алатын аймақ" ретінде біріктірілді, бұл аймақ "вьетнам тілінде сөйлейтін барлық басқа аймақтармен билік үшін бәсекелесе алатын" деңгейге жетті. Пиньоның шақыртқан француз офицерлері Нгуен Аньнің қарулы күштерін оқытуға көмектесіп, соғысқа батыстың технологиялық білімін енгізді. Әскери-теңіз күштерін Жан-Мари Дайот даярлады. Ол еуропалық жаяу әскерлерді оқытудың, құрамалар жасаудың және тактиканы қолданудың жаңа әдістерін енгізді, сондай-ақ еуропалық үлгідегі артиллерияны жасау және пайдаланудың әртүрлі тәсілдерін жеңілдетіп, осылайша артиллерия мен оқ-дәрілерді әскердің маңызды бөлігіне айналдырды. Пиньо қайтыс болғаннан кейін, оның мәйіті мұрагер ханзаданың, сарайдың барлық мансап иелерінің, 12 000 сақшыдан тұратын патшалық қауіпсіздік қызметінің және 40 000 аза тұрған адамдардың қатысуымен жерленді.

Беделді құрылыс

Сайгонды қайта басып алғаннан кейін Нгуен Ань өзінің билік базасын нығайтып, Тэй Сонды жоюға дайындалды. Оның жаулары оңтүстікке үнемі шабуыл жасап, жылдық күріш егінін тонап келгендіктен, Нгуен Ань қорғанысын күшейтуге мүдделі болды. Нгуен Ань жасаған алғашқы қадамдардың бірі – француз офицерлерінен Сайгонда заманауи еуропалық үлгідегі қамалдың жобасын жасауды және құрылысын қадағалауды сұрау болды. Қамалдың жобасын Теодор Лебрун мен де Пюманель жасады, ал 1790 жылы құрылысына 30 000 адам жұмылдырылды. Бұл бекініс үш жағынан бұрыннан бар су жолдарымен шектеліп, табиғи қорғаныс мүмкіндіктерін арттырды. Қамал салынғаннан кейін Тэй Сон Сайгон өзенімен төмен қарай жүзіп, қаланы қайта басып алуға ешқашан тырыспады, оның болуы Нгуен Аньға қарсыластарына қарағанда маңызды психологиялық артықшылық сыйлады. Нгуен Ань бекіністерге жеке қызығушылық танытып, француз кеңесшілеріне үйлеріне барып, осы мәселе бойынша соңғы ғылыми және техникалық зерттеулер жазылған кітаптарды әкелуді бұйырды. Нгуен әулетінің сарайы қамалдың ішінде салынды.

Ауыл шаруашылығы реформасы және экономикалық өсім

Оңтүстік аймақтың қауіпсіздігін қамтамасыз еткен Нгуен Ань өзінің назарын ауыл шаруашылығы реформаларына бұрды. Тэй Сонның теңіз шабуылынан кейін ішкі су жолдары арқылы күріш егісіне жасалған шабуылдар салдарынан аймақ созылмалы күріш тапшылығына ұшырады. Жер өте құнарлы болғанымен, аймақ ауыл шаруашылығы жағынан толыққанды пайдаланылмаған, оны вьетнамдық қоныс аударушылар салыстырмалы түрде жақында ғана мекендеген. Сонымен қатар, Тэй Сонмен болған ұзақ соғыс кезінде ауыл шаруашылығы қызметі де едәуір шектелді. Нгуен Аньның ауыл шаруашылығы реформалары, дәстүрлі аграрлық кеңею формасын – «әскери қоныс» немесе «әскери иелік» деп аударылатын đồn điền-ді оңтүстікке қарай кеңейтуге негізделген, бұл колонизацияның әскери тамырына баса назар аударды. Бұл жүйе алғаш рет 15 ғасырда Ле Тхань Тонг патшалығы тұсында Вьетнамның оңтүстікке қарай кеңею кезінде қолданылған. Орталық үкімет әскери бөлімдерді ауыл шаруашылығы құралдарымен, сондай-ақ тамақ пен егін үшін астықпен қамтамасыз етті. Сарбаздарға жер беріліп, оны қорғауға, тазалауға және өңдеуге міндеттелді, ал олар өнімдерінің бір бөлігін салық ретінде төлеуге тиіс болды. Бұрынғыда, жерлер жаулап алынған жергілікті халықтан тартып алынғандықтан, әскери қатысу қажет болды. Нгуен Ань билігі кезінде, әдетте бейбітшілікті орнату қажет болмады, бірақ негізгі үлгі сақталды. Қоныс аударушыларға егілмеген жерлер берілді, оларға ауыл шаруашылығы техникасы, жұмыс малдары мен астық берілді. Бірнеше жылдан кейін олар астық салығын төлеуге міндетті болды. Бұл бағдарлама пайдасыз, өңделмеген жердің көлемін едәуір қысқартты. Көп ұзамай мемлекеттік салық салынатын астықтың көп артығы пайда болды. 1792 жылы 14 зеңбірекпен жабдықталған, қытай және еуропалық ерекшеліктерді біріктіретін дизайны бар он бес фрегат құрылысқа кірісті. Вьетнамдықтар ескі еуропалық кемені бөлшектеріне бөліп, еуропалық кеме құрылысының архитектурасын зерттеді, содан кейін вьетнамдық кеме жасаушылар еуропалық кеме жасаудың жеке қырларын түсініп, оны қайта құрастыруға кірісті. Содан кейін олар жаңа білімдерін қолданып, кемелердің көшірмелерін жасады. Нгуен Ань кеме жасау техникасын зерттеді және оған шебер болды, сондай-ақ Пиньо аударған француз кітаптарынан, әсіресе Дени Дидро мен Жан ле Ронд д'Алемберттің «Энциклопедиясынан» навигациялық теорияны үйренді. Сайгон кеме жасау шеберханасы еуропалық саяхатшылар тарапынан жоғары бағаланды. Осы төрт жыл ішінде Нгуен Ань Сиам, Камбоджаға және оңтүстікке Малакка бұғазына миссиялар жіберіп, еуропалық әскери жабдықтарды көбірек сатып алды. Уақыт өте келе Нгуен Ань өзінің француз одақтастарының әскери рөлін біртіндеп қысқартты. Нгуен флотындағы еуропалық үлгідегі кемелер 1792 және 1793 жылдары Тэй Сонға қарсы жүздеген шығын келтірді. Бұл билік атауы туралы кең таралған миф – бұл солтүстік және оңтүстік Вьетнамның бірігуін бейнелеу үшін Gia Định (Сайгон) және Thăng Long (Ханой) атауларынан алынған, бірақ бұған қазіргі уақытта ешқандай дәлел жоқ. Содан кейін ол солтүстікке жылдам басып кірді, ал 1802 жылдың 22 шілдесінде Ханой басып алынды. Жетистікке жеткен Нгуен Ань, ширақ даулы аймақтарды біріктіріп, қазіргі заманғы Вьетнамның негізін қалады. Пиньо қол қойған келісімді француздер орындамағандықтан, Вьетнам оларға уәде етілген аумақтарды және сауда құқықтарын беруге міндетті емес еді. Тэй Сон этникалық қытайларды қырғынға ұшыратқандықтан, Нгуенді кейінірек этникалық қытайлардың көпшілігі қолдады. Тэй Сонның Нгуен Фук Аньның қолынан құлдырауы мен жеңілісі, кем дегенде ішінара, Нгуенге берілген этникалық қытайлықтардың қолдауына байланысты болды.

Ереже

Гиа Лонгтың билеуі қатаң конфуцийлік дұрыс сенімдерімен ерекшеленді. Тэй Сонды құлатып, ол олардың реформаларын жойып, классикалық конфуцийлік білім беру және мемлекеттік қызмет жүйесін қайта орнатты. Халықтың алдыңғы ғасырларда оңтүстікке қарай жылжуын көрсете отырып, ол астананы солтүстіктегі Ханойдан Орталық Вьетнамдағы Хуэге көшірді. Император жаңа астанасына жаңа бекіністер мен сарайлар салды. Француз сараптамасын пайдаланып, Гиа Лонг Вьетнамның қорғаныс мүмкіндіктерін жаңартып, француз достарының көмегіне риза болып, католик миссионерлерінің қызметіне рұқсат берді, бірақ оның ізбасарлары бұған төзімсіздікпен қарады. Гиа Лонгтың билеуі кезінде Вьетнам Индоқытайдағы әскери үстемдігін күшейтіп, Сиамды Камбоджадан қуды да, оны қарастырылған мемлекетке айналдырды. Осыған қарамастан, ол Еуропалық державаларға қатысты салыстырмалы түрде оқшауланған көзқарас ұстанды.

Вьетнамның қайта аталуы

Гиа Лонг Қытай империясының салық жүйесіне қосылуға шешім қабылдады. Ол Цинь Қытайына елшілік жіберіп, елінің атын Нам Việt (南越) деп өзгертуді сұрады. Гиа Лонг Нам Việt сөзінің An Nam (安南) және Việt Thường (越裳) деген екі топонимнен шыққандығын түсіндірді, бұл есімдер ежелгі қытай жазбаларында солтүстік және оңтүстік Вьетнамда орналасқан жерлерді атау үшін қолданылған, және елдің бірігуін символдау мақсатында берілген. Қытайдың Цинь Цзяцин императоры оның өтінішін қабылдамады, себебі бұл есім ежелгі Нам Việt патшалығымен (Наньюэ) бірдей еді, ал Нам Việt территориясына Лиангуан да кіретін, ол сол кезде Цинь Қытайына қарасты. Оның орнына Цзяцин оны Việt Nam (越南) деп өзгертуге келісті. Алайда, Гиа Лонг қытай императорлық жүйесін үлгі етіп алып, қытайлық конфуцийлік үлгіге негіздеме жасап, вьетнамдық императорлық салық жүйесін құруға тырысты. 1805 жылы Гиа Лонг Вьетнамды атау үшін Қытайды білдіретін дәл сол сөз бен таңбаларды – "Trung Quốc" (中國) қолданды. Гиа Лонг императоры (Нгуен Фук Ань) кхмерлер мен вьетнамдықтарды ажырата келіп, "Hán di hữu hạn" (漢, "вьетнамдықтар мен жабайылардың шекаралары анық болуы керек") деген сөзді айтқан. Мин Манг вьетнамдық емес азшылықтарға бағытталған мәдени сіңіру және интеграция саясатын жүзеге асырды. Тан Жэнь (清人 Qingren) термині вьетнамдықтардың қытай ұлтынан шыққандарды атау үшін қолданылса, ал вьетнамдықтар өздерін Хань Жэнь (漢人 Hanren) деп атады.

Әкімшілік құрылым

Соғыс кезінде Нгуен Ань өзінің басшылық қабілетін халыққа дәлелдеу үшін дамымаған бюрократияны сақтап тұрды. Соғыстың үздірілмей жалғасуына байланысты әскери шенеуніктер оның жақын айналымындағы ең маңызды тұлғалар болды. Әскери қолдауға деген осы тәуелділік оның билігінің барлық кезеңінде байқалды. Провинциялар «trấn» және «dinh» деп бөлінді. Бұл аймақтар өз кезегінде «phủ», «huyện» және «châu» болып үлкенге бөлінді. Тонкинде, оның императорлық әскери қорғаушысының (quan tổng trấn) әкімшілік орталығы Ханойда орналасып, он үш провинцияны (tổng trấn Bắc Thành) қамтыды, ал Қызыл өзен дельтасында Ле әкімшілігінің бұрынғы лауазымды тұлғалары өз қызметтерін жалғастырды. Оңтүстікте Сайгон Кочинкинаның төрт провинциясының (tổng trấn Gia Định) астанасы болды, сонымен қатар әскери қорғаушының резиденциясы да осы қалада орналасқан еді. Әр қаладағы бекіністер тікелей әскери қорғаныс аймақтарын басқарды. Бұл жүйе Джа Лонгқа өзінің сенімді серіктерін өте ықпалды лауазымдармен марапаттауға мүмкіндік берді, оларға әдеттегі басқару және құқықтық мәселелерде дербестік беру арқылы. Бұл жүйе 1831-32 жылдарға дейін сақталды, сол кезде оның ұлы Мин Мань ұлттық үкіметті орталықтандырды. Гья Лонг елді біріктірген кезде, Чарльз Мейбон оны былай сипаттады: «Әкімшілік машинасы бұрмаланған немесе тоқтатылған еді; шенеуніктердің қатары бос, иерархия жойылған, салықтар жиналмайтын, қауымдық мүліктің тізімдері жоғалып, меншік құқықтары жойылған, егістік жерлер тасталып кеткен, жолдар, көпірлер мен мемлекеттік астық қоймалары күтсіз қалған, шахталардағы жұмыс тоқтатылған. Әділет жүйесі бұзылған, әр провинция қарақшылардың құрбаны болған, заң бұзушылар жазаланбай қалған, тіпті заңның өзі де белгісіз болып кеткен». Бұған қоса, Камбоджаға Вьетнам мен Сиам да мерзімді түрде шабуыл жасаған. Камбоджа екі үлкен көршісінің ішкі қайшылықтарына байланысты екі полюс арасында тұрақсыздыққа ұшырады. 1796 жылы Сиамға жақын патша Анг Энг қайтыс болды, оның орнына 1791 жылы туған Анг Чан келді. Гья Лонг Вьетнамды біріктірген кезде, Сиам Вьетнамның ықпалын сақтап қалу үшін Ангке билік беру туралы шешім қабылдады. Гья Лонг жауап ретінде инвеститура кітабымен және алтын күміс мөрмен бірге елші жіберді. 1812 жылы Анг Чан ағасы Анг Снгуонның билікті бөлісу туралы ұсынысын қабылдамады, бұл бүлікке әкелді. Сиам бүлікші ханзаданы қолдау үшін әскер жіберді, оны таққа отырғызып, Камбоджадағы Гья Лонгтың ықпалын жоюды үмітті. Наполеонның Вьетнамды Үндістандағы британдық билікке қарсы күресу үшін база ретінде басып алу ниеті жүзеге аспады, өйткені ол Еуропа материгіндегі кең ауқымды әскери жоспарларымен айналысты. Гья Лонг еуропалықтардың коммерциялық ұсыныстарын теріс қабылдады. Бұл барлық еуропалық державалармен достық қарым-қатынас орнатуға тырысқан саясаттың бір бөлігі болды, бірақ ешкімге артықшылық бермеді. 1804 жылы британдық делегация Вьетнаммен сауда жасау артықшылықтарын келіссөздер арқылы алуға тырысты. Бұл Наполеон соғыстары кезінде Азияға еуропалықтардың қызығушылығының жоқтығына байланысты, осы сияқты жалғыз ұсыныс болды. Гья Лонг Мадрас және Калькуттадағы британдық фирмалардан несиеге қару-жарақ сатып алды, бұл Британдық Шығыс Үндістан компаниясын Джон Робертсті Хюэге жіберуге итермеледі. Алайда Робертстің сыйлықтары қабылданбады және коммерциялық келісімге қатысты келіссөздер басталған жоқ. Британдықтар содан кейін Вьетнаммен сауда жасаудың эксклюзивті құқығын және Файфо маңындағы Чам аралын беруді сұрады. 1817 жылы француз премьер-министрі Арман Эммануэль дю Плесси «француздардың жанашырлығын көрсету және Франция королінің Гья Лонгқа мейірімділігін растау» үшін 52 зеңбірегі бар «Cybele» фрегатын Туранға (қазіргі Дананг) жіберді. Гья Лонг таққа отырғаннан кейін өзінің қызметінде төрт француз офицерін қалдырды: Филипп Ваннье, Жан-Батист Шеньо, де Форсанс және доктор Деспиау. Олардың барлығы жоғары дәрежелі мандариндер болды және оларға жақсы қарастырылды.

Ішкі саясат және күрделі жұмыстар

Гиа Лонг ханзадалардың, ақсүйектердің және жоғары лауазымды шенеуніктердің ірі жер иеліктерін жойды. Ол 800 жылдық тарихы бар, шенеуніктерге жалақы төлеу және ақсүйектерге ауылдардың немесе олардың тобының салықтарынан үлес беру дәстүрін жойды. Бар болған жолдар жөнделіп, жаңалары салынды, Сайгондан Лангсонға дейінгі солтүстік-оңтүстік жолы қайта жаңартылды. Ол жолдар бойында пошта қызметін ұйымдастырды және құрғақшылық жылдары аштықты жеңілдету үшін қоғамдық қоймалар салынды. Гиа Лонг ақша реформасын жүзеге асырды және әлеуметтік бағытталған аграрлық саясатты енгізді. Ауыл шаруашылығы технологияларын жаңаруға көп көңіл бөлмегендіктен, өнімділіктің артуы негізінен өңделетін жер көлемінің ұлғаюынан туындады. Азамат соғысы аяқталғанмен, Гиа Лонг француз офицерлерінің қадағалауымен салынған екі қамалға қосымша құрылыстар салуға шешім қабылдады. Гиа Лонг олардың тиімділігіне сенімді болды және өзінің 18 жылдық билігі кезінде ел бойынша тағы 11 қамал салынды. Де Пюманель мен Лебрун соғыс аяқталғанға дейін Вьетнамды тастап кеткендіктен, форттарды вьетнамдық инженерлер жобалады, олар құрылыс жұмыстарын бақылады. Соғыс министрлігінің құрамында қамалдарды қадағалау бөлімі құрылып, жұмыстарға жауапты болды, бұл Гиа Лонгтың бекіністерге берген маңыздылығын көрсетті. Гиа Лонгтың бекініс бағдарламасы адамдардың кез келген ауа райында күндіз-түні жұмыс істегені туралы айыптамалармен дақталды, соның салдарынан жерлер өңделмей қалды. Оның үкіметіне мандариндердің жемқорлығы және зорлықпен салық салу туралы шағымдар жиі түсті. Гиа Лонг 15 ғасырдағы Ле Тхань Тонгтың Хонг Дук дәуірінен бері қолданылып келген жүйені алмастыру үшін жаңа заң кодексін қабылдады. Ол императордың, оның мандариндерінің және дәстүрлі отбасылық құрылымның билігін күшейтуге бағытталған. Ауыр қылмыстар жасағандардың, әсіресе мемлекетке қарсы қылмыстар жасағандардың отбасыларына өлім жазасы қоса алғанда, ұжымдық жазалар берілді. Вьетнам біріккеннен кейін елдің салмақ орталығы ғасырлар бойы оңтүстікке қарай жылжу мен жаулаудың нәтижесінде одан да оңтүстікке жылды. Құрылым әр қабырғасы 2,5 км болатын шаршы пішіндес болды. 9 метрлік қоршау қабырғамен жабылып, әрқайсысы 36 зеңбірекпен қорғалған шығыңқы бастиондармен қоршалған. Гиа Лонг француз одақтастарының католик дінін қабылдады және өзінің игі ниеттілеріне деген құрметтің нысаны ретінде миссионерлік қызметке кедергі келтірмеді. Миссионерлік қызметті Тонкинде испандықтар, ал орталық және оңтүстік аймақтарда француздар басқарды. Алайда ол католиктердің дәстүрлі ата-бабаларға табынуды айыптауына, яғни вьетнамдық мәдениеттің негізгі қағидасына наразылық білдірді. Гиа Лонг сонымен қатар халықтың көпшілігі ұстанған буддизмді жек көретінімен де белгілі болды. Сарай әйелдері арасында танымал болғанына қарамастан, Гиа Лонг буддистердің қызметін жиі шектеді. 1802 жылдың тамызында Гиа Лонг 1770 жылдары оның отбасын өлтірген тұтқынға алынған Тэй Сон басшылығына қарсы кек қайтарды. Отбасының тірі қалған мүшелері, оның жетекші генералдары мен олардың отбасылары жазаланды. Куанг Трунг пен оның патшайымының сүйектері жерден шығарылып, қорланды, ал оның ұлы, соңғы Тэй Сон монархы Куанг Туан төрт пілге байланып, жарып жіберілді.

Отбасы және мұрагерлік

Джа Лонгтың көптеген әйелдері болды, бірақ ең танымал жұбайлары – император Тхыа Тхьен, император Тхуан Тхьен және Ле Нгок Бинь. 1780 жылы Тэй Сонға қарсы соғыс кезінде ол Нгуен генералының қызы Тонг Тхи Ланға үйленді. Олардың екі ұлы болды: біріншісі – Нгуен Фук Чио, ол Фу Куок аралында туылғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды, ал кейіннен мұрагер ханзада Нгуен Фук Кань. Гья Лонг таққа отырғаннан кейін, ол императорлық жұбайы болды және қайтыс болғаннан кейін император Тхыа Тхьен атағы берілді. 1781 жылы Тэй Сонмен соғыс кезінде ол екінші әйелі Тран Тхи Дангқа, өзінің министрлерінің бірінің қызына үйленді. Олардың үш ұлы болды: Нгуен Фук Дам, Нгуен Фук Дай және Нгуен Фук Чан. Оған қайтыс болғаннан кейін император Тхуан Тхьен атағы берілді. Вьетнамды жаулап алғаннан кейін, Гья Лонг үшінші әйелі Ле Нгок Биньге үйленді. Ле әулетінің соңғы императоры Ле Хинь Тонгтың қызы, оны император Куанг Тхунг өзінің ұлы Куанг Тоанға ұсынып берді. Гья Лонг Тэй Сонды жеңіп, Куанг Тоанды өлімге жібергеннен кейін, оны әйелі етіп алды. Гья Лонгтың мандариндерінің қыздарынан құралған шамамен 100 кәнизағы болды; Гья Лонг көп әйел алуды жақтырмады, бірақ өзінің жақын айналымының адалдығын сақтау үшін осы қадамға барды. Гья Лонг оны мықты мінезі мен батысқа деген терең наразылығы үшін таңдады, ал Кань ұрпақтары католицизмге көшкен және ата-бабаларға табыну сияқты конфуцийлік дәстүрлерін сақтауға құлшынбады. Таққа отырғанға дейін Нгуен Фук Дам жапондықтарды өз елінен христиан дінін қуғандары үшін мақтағандығы хабарланды. Гья Лонг ұлына еуропалықтарға, әсіресе француздықтарға құрметпен қарауды, бірақ оларға үстемдік берерлік позиция бермеуді бұйырды.