Кіріспе

1800 жылдан бастап оңтүстік-батыс Балқанда Осман және Ресей протектораты құрылды (1800-1807).

Септинсулярлық республика (Ἑπτάνησος Πολιτεία; ) – 1800 жылдан 1807 жылға дейін Ион аралдарында (Корфу, Паксой, Лефкада, Кефалония, Итака, Закинтос (ағылшын тілінде Занте) және Китира) номиналды орыс және Осман билігімен болған олигархиялық республика. Республика Ресей-Осман флотының бірлескен күштері аралдарды басып алып, Француз Республикасының екі жылдық үкімшілігін аяқтағаннан кейін құрылды. Арал тұрғындары толық тәуелсіздікке үміттенгенімен, жаңа мемлекетке тек автономия берілді, ол Осман Портасына салық төлеп, де-факто Ресейдің ықпалында болды. Дегенмен, бұл Византия империясының соңғы қалдықтары Осман империясының қол астына түскеннен кейін (15 ғасырдың ортасы), гректерге алғаш рет өздерін-өздері басқару құқығы берілген кез еді. 1807 жылы республика Наполеонның Француз империясына өткізілді, бірақ аралдар өз үкіметтік институттарын сақтап қалды. 1809 жылдан бастап британдықтар аралдарды біртіндеп бақылауға алды, ал Париж келісімінен кейін аралдар Британдық қорғау астындағы Ион аралдарының Біріккен Штаттары ретінде ресми түрде ұйымдастырылды.

Негізгі мәлімет: Француз билігі мен Ион аралдарын Ресей басып алды

Иония аралдары (Корфу, Паксой, Закинтос/Занте, Кефалония, Лефкада, Итака және Китира/Сериго) Эпирот материгіндегі бірнеше эксклавтармен бірге, атап айтқанда, Парга, Превеза, Воница және Бутринто теңіз жағалауындағы қалалар ғасырлар бойы Венецияның иелігінде болды, соның арқасында грек әлемінің Осман империясының жаулап алуынан құтылған жалғыз бөлігіне айналды. Бұл оларға ерекше жергілікті мәдениетті дамытуға және "Батыс пен грек Шығысының серпілісті өзара әрекеттесуі" орнына, тіпті "грек мәдениетінің Батысқа бұрылысы" болуға мүмкіндік берді, арқылы Батыс Еуропалық идеялар мен мәдениет грек әлеміне жеткізілді. Венеция билігі кезінде аралдар халқы үш топқа бөлінді: жеңілдік алған дворяндар, қалалық орта тап (циттадини) және қара халық (пополари). Дворяндар көбінесе жер иелері болды және сауда-өнеркәсіппен айналысуды, оны қалалық буржуазияға қалдырып, сықақтап қарады; нәтижесінде, соңғылары да байлық жинап, жерге ие болды және билеуші топқа қосылуға ұмтылды. Бұл бәсекеде ауыл шаруалары көбінесе саяси жағынан ықпалсыз қалды. Бұл ортағасырлық әлеуметтік тәртіп 1797 жылы Венеция Республикасының құлауынан кейін, аралдар француз бақылауына өткен кезде бұзылды. Біраз уақыттан кейін, Кампо-Формио шарты бойынша аралдар Франция Республикасына қосылды және үш департаментке бөлінді. Француз республикашылары халық тарапынан жылы қабылдалды, ал француз революциясының радикалды идеялары жергілікті дворяндықты жою, әлеуметтік және діни қауымдардың (православ, католик және еврей) теңдігі және аралдарда демократиялық режимдер мен жергілікті басқаруды орнату арқылы іске асырылды. Француздар сондай-ақ аралдардағы алғашқы мемлекеттік білім беру жүйесін құрды және қазіргі Грекиядағы алғашқы баспа машиналарын енгізді. Әрине, француз үстемдігі бұрынғы жеңілдіктерінен айырылған жергілікті аристократияның наразылығын тудырды, ал француздың ауыр салықтары мен дінге қарсылығы көп ұзамай қарапайым халықтың арасында да олардың танымаушылығына себеп болды. Францияның Мысырға басып кіргенінен кейін, Иония аралдарындағы француздық қатысу екінші коалиция соғысының бөлігі ретінде британдықтармен одақтасқан Осман және Ресей империясының қарсылығын тудырды. Константинополь патриархы Григорий V арал тұрғындарына "құдайсыз" французды айыптаған жарлық шығарып, оларды көтеріліске шақырды және Осман Портасы атынан аралдарға өз үкіметін таңдауға мүмкіндік беретінін уәделеді. 1798 жылдың күзінде орыс-османдық флот француздарды басқа аралдардан қуды және 1799 жылдың 4 наурызында (ескі стиль бойынша 20 ақпан 1799 жыл) Корфуды басып алды, ал Янинаның тәуелсіз Османлы күшті адамы Әли-паша француздықтардан Бутринто, Превеза және Воницаны тартып алу мүмкіндігін пайдаланды.

Асылдықты қалпына келтіру

Орыс әскері басып алған барлық аралдарда бастапқыда ақсүйектер мен қала тұрғындарынан құралған уақытша әкімшіліктер құрылды. Бірақ 22 наурызда Ресей билігі Ион аралдарын басқаруды ақсүйектер жиналысына жүктеуге шақырды, осылайша бұрынғы жағдайды қалпына келтірді. Келесі күні Корфудегі Ұлы кеңес қайта құрылды; оның бірінші қадамы – одақтас үкімшілер, Осман сұлтаны, Ресей императоры және Ұлыбритания короліне алғыс айту болып табылды. Алайда, Закинтостағы жергілікті ақсүйектер кеңесі тек қана британдықтарға алғыс білдіруді жөн көрді, бұл аралдағы күшті британдық бейімділіктің көрінісі болды, себебі арал экономикасының негізгі бөлігі – жүзім кептіру саудасымен байланысты болды. 1800 жылдың 6 мамырында [ескі стиль бойынша 24 сәуір 1800], екі флоттың командирлері Ион аралдары Корфу қаласындағы Сенат (Γερουσία) басқаратын біртұтас мемлекет құрайтынын жариялады. Сенат Корфу, Кефалония және Закинтостан үштен, Лефкададан екі, ал Итака, Китира және Паксойдан бір өкілден тұрады. Аргостолидің соңғы венециялық provveditore-і, венециялық ақсүйек Анджело Орио Сенат төрағасы болып тағайындалды және жаңа мемлекет үшін конституция жасау міндеті тапсырылды. Орионың конституция жобасы 28 баптан және бір қосымшадан тұрды, ол әр аралды ақсүйектер мен жоғарғы буржуазиядан құралған Ұлы кеңес басқаратын толыққанды аристократиялық режимді көздеді. Ұлы кеңестер сенаторларды сайлайтын болды. Әр аралда алты мүшеден тұратын жергілікті әкімшілік кеңес және қазыналық болады, бірақ орталық қазыналық Корфуда орналасады. Сенат – жоғары атқарушы билік органы, ал оның төрағасы – мемлекет басшысы. Үлкен үш аралдың Ұлы кеңестері 40 мүшеден тұратын Кіші кеңесті сайлайды, ол сот ісіне, лауазымдарға үміткерлерді іріктеуге және заңнамаға кеңес беруге жауапты болады. Әр аралдың кеңесі Сенат қабылдаған заңдарды бекітуі керек. Бұған қоса, грек тілі алғаш рет сотта қолданылуына рұқсат берілді. Ушаков сондай-ақ Корфу православие архиепископтығын қалпына келтірді, ол 13 ғасырда Корфуды билеген Анжу әулеті тарапынан жойылған еді.

Константинополь келісім-шарты

1799 жылғы 21 маусымда Сенат әр аралдың жоғарғы топтарынан таңдалған он екі мүшеден тұратын делегацияны Константинополь мен Санкт-Петербургке жіберді. Олардың мақсаты – сұлтан мен патшаға алғыс айту, жаңа мемлекеттің тәуелсіздігін мойындауын қамтамасыз ету болды. Делегаттарға конституция жобасын жасау және ратификацияға ұсыну, сондай-ақ Әли-пашаның Бутринто, Превеза және Воницадан шығуы арқылы аралдардың теңіз және құрлық шекарасын қалпына келтіру жөніндегі мәселелерді көтеру тапсырылды. Делегация құрамында Санкт-Петербургке елші етіп тағайындалған Орио болды, ал Сенат төрағалығы бұрын француз билігі тұсында Уақытша муниципалитетке жетекшілік еткен Теотокис әулетінің атақты графы Спиридон Георгиос Теотокиске өтті. Бірақ Константинопольға келгеннен кейін делегация Портаның аралдардың тәуелсіздігін мойындауға мүдделі емес екенін, керісінше Осман империясының бағыныштылығындағы вассалдық мемлекет құруға ниеттенгенін білді. Корфиот графы Антоний Мария Каподистрияс және Закинтия графы Николаос Граденигос Сигурос Десиллас есімді екі делегат Портамен келіссөздер жүргізу үшін Константинопольде қалды, ал Орио мен Кладас тағы бір делегат Санкт-Петербургте Иондық мәселенің жақтаушысы болды. Одан кейін болған келіссөздерде Константинополь делегаттары Санкт-Петербург делегаттарына қарсы жаңа мемлекеттік құрылымның мәні туралы пікір алмасып, хат арқылы талас жүргізді. 1800 жылғы 6 сәуірде (ескі стиль бойынша 21 наурыз) Ресей мен Осман империясы арасында Константинополь шарты жасалды, кейіннен британдықтар да қосылды. Осы шарттың нәтижесінде Жеті Біріккен аралдар Республикасы (; Πολιτεία τῶν Ἑπτὰ Ἑνωμένων Νήσων) құрылды – Византия империясы құлағаннан бергілігі алғашқы автономиялы грек мемлекеті. Шарты бойынша Ион аралдары бірыңғай федеративтік мемлекет болады, бірақ әрбір арал белгілі бір дәрежеде автономиясын сақтайды. Бұл мемлекет ұзақ уақыт бойы қалыптасқан Рагуза Республикасының үлгісін ұстанады, яғни "приматтар мен атақтылар" басқаратын аристократиялық республика болып табылады және Осман империясының бағыныштылығында болады. Осының құрметі ретінде олар сұлтанға жыл сайын 75 000 пиастр төлейді. Бұл сұлтан үшін жеңіс болды, ал Константинопольдің рухани басшысы Григорий V және орыс флотының бас қолбасшысы адмирал Федор Ушаковтың үндеулерінде өздерінің басқару формасын таңдау құқығы берілген арал тұрғындары үшін көңіл көшірді. Жаңа мемлекеттің конституциясы келісілгеннен кейін, оған қол қойған елдер бекітеді. Жаңа мемлекетте әскери күштер болмағандықтан, Ресей мен Осман әскерлері оның бекіністерін күзетуге және Францияға қарсы соғыс аяқталғанға дейін қауіпсіздігін қамтамасыз етуге қалды. Ал Парга, Воница, Превеза және Бутринто сияқты материктегі анклавтар Осман империясының бақылауында қалады, бірақ Дунай княздықтарына ұқсас ерекше мәртебеге ие болады.

"Византиялық конституцияны" қабылдау

Сонымен қатар, Санкт-Петербургтегі әріптестерімен немесе аралдардағы уақытша үкіметпен кеңеспей-ақ, Капо д'Истрия мен Сигурос Десиллас жаңа конституцияны құрастырды және мемлекеттің жаңа туын жасады. "Византиялық конституция" (constituzione bizantina) деп аталатын, бұл есім, әрине, Константинополде (көне Византия) құрастырылғандықтан, 37 баптан тұрады. Ол әр аралдағы жергілікті әкімшілікпен, жыл сайын әрбір аралдың ақсүйектерінің Ұлы кеңесінен таңдалатын үш синдик басқарған аристократиялық федеративтік республиканы көздеді. Синдиктер төрт айлық мерзімге әкімшіліктің басшысы ретінде деканды (πρύτανις) сайлады. Корфудағы Сенат аралдардың өкілдерінен тұратын федеративтік мемлекеттің ең жоғары органы болып қала берді. Оның президенті мемлекет басшысы болды. Конституция грек тілінде, әкімшілік терминдер үшін итальяндық қарыз сөздерді көп пайдалана отырып, Константинополдегі патриархалды баспадан шығарылды. Жаңа конституция өте реакциялық болды, ол әсіресе буржуазияның жемістерін ескі ақсүйек отбасылардың пайдасына кері қайтарды; тіпті француздар кеткеннен кейін 1799 жылы берілген және көбінесе бай буржуаларға берілген дворяндық атақтары да жойылды. Конституциядағы реакциялық идеяларға сәйкес жаңа ту да болды, онда аралдарды бейнелейтін жеті жебелі шоғырды ұстаған Венециялық Әулие Марк арысы және Киелі кітап бейнеленген. Көтеріліп келе жатқан феникс сияқты революциялық мағынасы бар ұсыныстар қабылданбады. 1800 жылдың 1 қарашасында жаңа конституция мен туды Ұлы визир ресми түрде бекітіп, Константинополдегі патриарх батасын берді. Санкт-Петербургтегі Иония елшілері Орио мен Кладас Константинополдегі оқиғалар туралы патшаға наразылық білдірді, бірақ нәтижесіз болды; енді ханзада титулымен мемлекет басшысы ретінде танылған Теотокис тіпті Орионы лауазымынан босатты.

Саяси ахуал мен сепаратистік қозғалыстар, 18001801

1800 жылы 26 желтоқсанда Константинопольден келген екі елші Корфуға «Императорлық комиссарлар» ретінде, яғни сұлтанның аралдардағы өкілдері ретінде келді. Олардың міндеті – «Византиялық конституцияны» іске асыруды қадағалау болды. 1801 жылдың 13 қаңтарында (ескі стиль бойынша 1801 жылдың 1 қаңтары) Корфуда Семиоралтық Республиканың туы ресми түрде көтерілді. Императорлық комиссарлардың миссиясы – Антонио Мария Капо д’Истрияның орнын оның ұлы Иоаннис Каподистрия, болашақта Грекияның тұңғыш губернаторы алмастырды – тез арада қиындықтарға толы болды. Жаңа конституцияның реакциялық сипаты, ол саяси билікті тек ақсүйектерге шектеді, бірден әңгімеге түсті, себебі қарапайым халық француз республикасы кезінде алған азаматтық құқықтары мен бостандықтарына үйреніп қалған еді. Мұнымен қатар, жергілікті наразылықтар мен билік үшін күрес те қосылды, бұл кейбір аралдарда сепаратистік көзқарастарға әкелді. 1799 жылдың соңында саяси шиеленіс ақсүйектер арасында да, ақсүйектер мен басқа таптар арасында да қақтығыстарға ұласты. Корфуда Ушаковтың тікелей бақылауымен жаңа уақытша билік органдарының сайлауы мен тағайындалуы тәртіпті және бейбіт өтті, бірақ басқа аралдарда жағдай осылай болған жоқ. Ондағы процестерге таптық және жеке мүдделерге байланысты бәсекелестік, сондай-ақ Ушаковтың өкілі Николай Тизенхаузеннің еркіндіксіз араласуы үстемдік етті. Мысалы, Закинтоста 1799 жылдың 12 қыркүйегінде, аралдың Ұлы Кеңесі жиналып, жаңа үкіметті сайлайтын күні, ақсүйектерді өлтіру жоспары жасалды. Бұл жоспар орындалмаса да, оның ұйымдастырушысы Антонио Мартиненго Тизенхаузенге пара беріп, кешірім алды, ал оның серігі Цинтос атып өлтірілді. Ауылдық халықтың наразылығына байланысты 1800 жылдың 18 қаңтарында төменгі таптарға қарсы алғашқы жазалау шаралары жарияланды.

Кефалониядағы көтерілістер

Саяси жанданулар ең бірінші Кефалонияда күшейді, онда ірі орта таптың болуы реакциялық жергілікті үкіметке наразылықты арттырды. Бұған аралдың астанасы Аргостоли мен Ликсури қаласы арасындағы және Метаксас пен Аннинос ақсүйек отбасылары арасындағы бәсекелестік қосылды. 1800 жылдың 24 тамызында азаматтар мен көтерілісші әскерлерден құралған қарулы топ Аргостолидегі үкімет үйін басып алды, сондай-ақ әкімшілік мүшелерінің үйлерін мен виллаларын тонап, қиратты. 9 қыркүйекте жаңа үкімет құрылды, бірақ граф Константин Хорафасқа толық өкілеттік берілгеннен және орыс әскерлерінің күші келгеннен кейін ғана тәртіпсіздік тоқтатылды. Бұл тыныштық ұзаққа соқпады, 1801 жылдың мамыр айында Евстафий Метаксас басқаруымен көтеріліс болды. Жауап ретінде Императорлық комиссарлар аралға келіп, қақтығысты реттеу үшін 22 мүшеден тұратын Қоғамдық қауіпсіздік комитетін құрды, оның төрағалары ретінде өздері мен полковник Николаос Пиеррис тағайындалды. Ақырында Метаксастың көтерілісі Иоаннис Каподистрия жасаған келісіммен шешілді: аралдың бұрынғы үкіметі 20 мамырда отставкаға кетті, ал Комиссарлар Қоғамдық қауіпсіздік комитетімен бірге аралды басқаруды өз қолына алды, мақсаты – аралда тыныштық орнату және халықты қарусыздандыру болатын. Жергілікті жанданулар олардың жұмысына кедергі келтірді: мамыр айының соңында Ликсури делегациясы комитеттен шығып кетті, ал Ликсури тұрғындары Аргостолиге қарсы қауіпті әрекеттер жасады, нәтижесінде Императорлық комиссарлар жағдайды реттеу үшін Ликсуриге жеке баруға мәжбүр болды. Сонымен қатар, Андреас және Кайсар Метаксас ағайындары Қоғамдық қауіпсіздік комитетін мойындаудан бас тартып, көтеріліс ұйымдастырды, ол 15 маусымдағы қақтығыстардан кейін ғана басылды: Андреас басылды, бірақ Кайсар Корфуға қашты. Осы уақытта Ликсури Аргостоли үкіметінен бөлінуге дауыс берді және қала үшін жеке басқаруды талап ете отырып, Корфуға елшілер жіберді; сонымен қатар, Аногидің наразы шаруалары да көтеріліс көтеріп, Ликсуриге шабуыл жасады, Қоғамдық қауіпсіздік комитеті жіберген әскерлер олармен шайқасып, кері шегіндіргенше. Тәртіпті қалпына келтіру үшін Императорлық комиссарлар 20 шілдеде аралдың Ұлы кеңесін шақырды, ол конституцияға сәйкес үш синдикті, үш сенатор өкілдерін және басқа да мемлекеттік лауазымдарды сайлады. Барлық жағдайда, лауазымдар аралдың үш қаласының – Аргостоли, Ликсури және Святого Георгия қамалының өкілдері арасында тең бөлінді. Осыдан кейін 27 шілдеде Императорлық комиссарлар аралда заңды үкіметтің табысты құрылғанын жариялауға мүмкіндік алды. Бұл асығыс болып шықты, өйткені тамыз айында Ликсури маңындағы шаруалар көтеріліс көтеріп, қаланы басып алды және үкімет гарнизонын қуды. Каподистрия мен Андреас Панас келісімге келуге тырысты, бірақ көтерілісшілер жергілікті австриялық вице-консулдың қолдауымен келісімге келуден бас тартты.

Закинф пен Итакадағы сепаратистік қозғалыстар

Осындай тәртіпсіздіктер Китирада да болды, онда көтерілісші шаруалар әскерлер тәртіп орнатуға үлкермей тұрып, ақсүйектер мен қала тұрғындарына шабуыл жасады, сондай-ақ Лефкадада да осылай болды. Закинтоста жағдай ушығуын жалғастырды, қарсыластар мен одақтастар арасында үздірілмейтін қақтығыстар орын алды. Орталық үкімет төңкеріс жоспарлап жатқанда, британдықтар қолдаған тағы бір төңкеріс бұрыннан басталды. 1801 жылдың 20 ақпанында Закинтос Республикадан бөлініп, оның орнына британдық ту көтерілді, бұл британдық полковник, Джеймс Каллендер деген адамның қолдауымен болды. Ол сол кезде аралда болып, әскери губернатор болып тағайындалған еді. Бұл әрекет Портадағы британдық елшісі, Эльгин графы тарапынан дереу айыпталды, бірақ конституциялық тәртіп 1801 жылдың 12 қыркүйегінде бес османдық кемесі мен британдық соғыс кемесі аралға келгенге дейін толыққанды қалпына келтірілмеді. Ұқсас сепаратистік қозғалыс Итакада да қысқа мерзімге басып алды, онда жергілікті билік Закинтоспен байланыс орнатты. 18 тамызда конституциялық негіздегі басқаруды орнату мақсатымен аралға келген императорлық комиссарлар алдында жергілікті билік отставкаға шықты. Британдықтарға деген ықылас тек Вати қаласында ғана байқалды, ал ауыл тұрғындары комиссарлардың күш-жігерін қолдады.

Орыс-Осман әскерлерінің және "Құрметті делегацияның" кетуі

Тіпті Корфуда да тәртіпсіздіктер болды: 1801 жылғы 8 маусымда [О. С. 27 мамыр 1801] қаладағы қарулы Осман әскерлерінің жосықсыз мінез-құлқынан қанды тәртіпсіздіктер шықты. Өз әскерлері жағдайды басып таба алмады – қолдағы күштердің көп бөлігі Кефалонияға жіберілген болатын. Сенат, жалпы қырғынға жол бермеу және тәртіпті қалпына келтіру үшін, билікті лейтенант-полковник Карл Хастферт басқаратын ресейліктерге тапсырды. Ресейдің араласуы жағдайды уақытша тоқтатты, бірақ Сенат Осман әскерлерін аралдан шығаруды сұрады. Керісінше, ресейліктер өз әскерлерін алып кету ниеттерін жариялағанда, Сенат төрағасы Теотокис ресейліктерді аралда қалып, аралдардың ішкі тыныштығы мен сыртқы қауіпсіздігін қамтамасыз етуге шақырды. Дегенмен, 1801 жылғы 25 тамызда басқыншы күштер бекіністерді ресми түрде тапсырып, кетіп қалды. Бұл әрекет үкіметтің тұрақтылығына ауыр соққы берді, оның қатаң шаралары буржуазия мен шаруаларды одан әрі наразылыққа итерді. Осы кезде Корфу қаласы ауылдық халықпен дерлік қоршауда қалды, олар ақсүйектердің ауылдық меншіктерін тонады. Сенат әлсіреген сайын билік спиридон Дельвиниотис, Каролос Манесис және Александрос Август Когевинас сияқты шаруалармен байланысы бар буржуазия тобының қолына көшті. Халықтың наразылығына және азаматтық құқықтарға талаптардың күшеюіне қарсы тұру үшін Сенат Теотокиске диктаторлық өкілеттік берді. Теотокис Димитриос Арменос, Стамос Халикьопулос және Иоаннис Кападокастан тұратын «Қоғамдық қауіпсіздіктің ерекше комитетін» (Commissione Estraordinaria di Pubblica Sicurezza) құрды, бірақ наразылық білдірген төменгі топтар оның билігін мойындаудан бас тартты. Оның орнына буржуазия мен шаруалар өздерінің өкілдерін сайлап, 64 адамнан тұратын «Корфу қаласының, қалашықтарының және ауылдарының құрметті делегациясын» (Onoranda Deputazione della città, borghi e ville di Corfù) құрды. Олар 1800 жылғы конституцияны күштен шығарып, жаңа, демократиялық конституцияның жобасын әзірлеуге кірісті. «Құрметті делегация» ұсынған конституция Корфудағы егемендік билікті «Ең жақсылардың» 240 мүшесінен тұратын кеңеске берді. Олар жалпы, бірақ жанама сайлау арқылы өмір бойына сайланды. 100 мүше қаладан, оның ішінде 40 ақсүйек, 40 буржуа, 14 саудагер және 6 қолөнерші кірді. Қалған мүшелер ауылдық жерлерден сайланды. Атқарушы билік «Ең жақсылардың» арасынан сайланған және кеңестің отырыстарын жүргізген төрт прокуратордан тұратын комитетке жүктелді. Кеңес барлық мәселелерді шешті және Ион Сенатына аралдың үш өкілін сайлады, ол өзінің бастапқы функцияларын сақтауға тиіс болды. Асылдық ұғымы, сонымен бірге сайлау құқығы, 1000 талерден астам табысы бар барлық адамдарға, тұрғылықты жеріне немесе кәсібіне қарамастан, таратылды. Оқиғалар жылдам дамыды: конституция жобасы 1801 жылғы 21 қазанда Сенатқа жіберілді, ал он күннен кейін «Құрметті делегация» Теотокистен Корфу үшін ортақ уақытша үкімет құру үшін ақсүйектердің өкілдерін тағайындауды талап етті. Бірлік пен таптық келісімнің символдық көрсетілісі ретінде 28 қарашада «Құрметті делегация» «әлеуметтік биліктің» 14 өкілімен бірлесіп билікті басып алды; келесі күні ақсүйектер жаңа конституцияға қол қойды.

Шетелдік интервенция және олигархиялық конституция 1803 жылы

Корфудың жаңа режимі Екінші коалицияның одақтас елдеріне де, ақсүйектер билігіндегі Сенатқа да ұнамады: 1802 жылдың наурыз айының басында Теотокистің шақыруымен британдық әскер Корфуға қонды және Республика әскерлерімен бірікті. Османдықтар да оқиғаға наразылық білдірді, бірақ бастапқы конституцияға реформалар енгізу қажеттігін мойындады. Порта Сенат президенті қалған Теотокиске, одақтас елдер, императорлық комиссарлар және арал тұрғындары қатысатын тиісті кеңеске дейін бұрынғы жағдайды қалпына келтіруді бұйырды. Ауыл халқы Корфу қаласына қарай жорыққа шығуға айналды, бірақ Османдықтардың "Құрметті делегацияға" берген ескертулері және француз консулы Ромие шаруаларға сөйлеген сөздері жағдайды уақытша басып тынды. Жағдай әлі де тұрақсыз болғандықтан, ресейліктер басқа ірі державалардың аралдарға өз әскерлерін жіберуіне келісім алды. Флоренцияда бұрынғы Ресей елшісі және қысқа мерзімге Септинсулярлық Республиканың Санкт-Петербургтегі өкілі болған Закинтия графы Джорджио Мочениго, патшаның толық өкілеттігі бар өкілі ретінде тағайындалды. Осы уақытта Амиен шарты Франция, Испания, Ұлыбритания және Батавия Республикасы тарапынан Константинополь шартында құрылған Республиканы ресми мойындауға әкелді.

Джорджио Моценигоның келуі және реформалары

Моцениго 1802 жылдың 1 қыркүйегінде бес ресейлік кемемен және 1600 әскермен Корфуға келді. Осы аралықта "Құрметті делегацияның" ұсыныстары қабылданбады, және тек британдық әскерлердің болуы ғана оның жақтастарын Корфу қаласынан алшақтатып ұстады. Осы атмосферада Моценигоның келуін екі тарап та қуана қарсы алды: ақсүйектер оның олардың билігін қолдайтынына сенді, ал қара халық олардан босатылатынына үміттенді. Дейін, Моцениго бірден Республика институтарын реформалауға кірісті, ақсүйектердің билігін де, жеке аралдардың автономиясын да шектеді. Моцениго әр аралда жаңа уақытша үкімет немесе "регенттік" (reggenza) құрды, онда атқару билігі регенттің (reggente) қолына шоғырландырылды, ол әр жағдайда басқа аралдан болуы керек еді, бірақ оған арал халқынан өзі таңдаған екі орынбасар көмектесті. Моценигомен жақсы қарым-қатынас орнатқан Теотокис Сенат Президенті (және осылайша мемлекет басшысы лауазымында) қалды, бірақ қолданыстағы Сенат 1802 жылдың 30 желтоқсанында таратылды, және Моцениго тағайындаған уақытша Сенат құрылды, бұл жалпы наразылық тудырды. Жаңа режим кез келген наразылықтың немесе бүлік белгілерін тез басуға тырысты, ал француздық көзқарастар, әсіресе француз генералы Себастьянидің Закинтоста сөйлеген сөзіне жағымды жауап алынғаннан кейін, жақтырмас болды. 1803 жылдың 3 ақпанында уақытша Сенат ескі дворяндық кеңестерінің орнына жаңа сайлау коллегияларын – "синклиттерді" (sincliti) құру туралы жариялады. Бірақ оларға мүшелікке қатысу мүлік, азаматтық, діни және кәсіби талаптармен шектелгендіктен, олар айқын олигархиялық сипатқа ие болды. Бұл синклиттер өз кезегінде 40 мүшеден тұратын заң шығару органыны (Corpo Legislativo) сайлады (Корфу, Кефалония және Закинтостан әрқайсынан он мүше, Лефкададан төрт, Итака мен Китирадан екеу және Паксойдан біреу) және он жеті мүшеден тұратын Сенатты (Корфу, Кефалония және Закинтостан әрқайсынан төрт мүше, Лефкададан екеу және басқа аралдардан біреу). Жаңа Сенат Иоаннис Каподистрияны Мемлекеттік хатшы етіп тағайындады.

1803 жылғы Конституция

26 қазанда Конституциялық жиналыс шақырылды, ол 5 желтоқсанда 1803 жылы Республиканың жаңа конституциясын қабылдады. Оның 212 бабы прогрессивті қағидалар мен мемлекеттің олигархиялық сипатын қамтамасыз ететін саяси құқықтарды шектеулердің үйлесімінен тұрды. Венеция дәуіріндегі мұрагерлік дворяндық жойылса, оның орнын жаңа азаматтық аристократия («конституциялық дворяндық») алды. Ол мүліктік немесе академиялық біліктілік негізінде, көптеген бұрынғы дворяндар мен қала тұрғындарынан құралды. Бұл жаңа аристократия синклитті сайлаушылар құрады, ол бұрынғыдай Сенатты және заң шығару органының құрамын сайлап отырды. 1803 жылғы Конституция билікті бөлу принципін енгізіп, Конституцияның сақталуын қадағалап, Сенатқа кеңесшілер ретінде қызмет ететін цензорлар (цензори) деп аталатын жаңа орган құрды. Сенат үш бөлімнен – сыртқы істер, ішкі істер, қаржы және әскери істер бөлімдерінен тұратын, негізгі атқарушы орган болып қала берді. Әр арал әзірге өз үкіметін сақтап қалды, оның басында декана немесе ректор (притано) тұрды, ал оның екі орынбасары регенттер (эггенти) деп аталды. Жаңа конституцияның прогрессивті элементтері қазылар алқасының құрылуы, жеке бостандықтар, азаматтардың үйіне қол сұғылмаушылық және діни төзімділік болды. Конституция сондай-ақ 1810 жылдан бастап мемлекеттік қызметке үміткерлер үшін грек тілін міндетті етуді және 1820 жылдан бастап барлық ресми құжаттардың тек грек тілінде болуын қарастырды. Жаңа конституция 27 желтоқсанда күшіне енді, Корфу митрополиті оған бата берді, ал Конституциялық жиналыстың президенті мен Сенат төрағасының орынбасары оған ант берді. 24 қарашада Теотокис қайтыс болғандықтан, Сенат пен Республиканың жаңа президенті Закинфтен Антоний Комутос сайланды. Келесі кезеңде қарқынды заң шығару және әкімшілік жұмыстар жүргізілді: 1804 жылдың қаңтар және наурыз айлары аралығында жергілікті басқару, теңіз шаруашылығы, ауылдық қауымдастықтар және білім беру саласындағы заңдар қабылданды, шіркеу әкімшілігі реформаланды және министрліктер құрылды. Республика енді толыққанды мемлекетке айналды және грек зиялыларының үмітін оятты: Адамантиос Кораис және Евгений Вульгарис өздерінің еңбектерін Республикаға арнады. Дегенмен, Моченигоның іс-қимылының нәтижесінде ресейліктер жаңа конституцияны ратификацияламады. Сонымен қатар, Ресейдің өкілетті өкілі ретінде Мочениго мемлекеттегі ең ықпалды тұлға болды, барлық мәселелерде шешуші дауысқа ие және жақын арада конституцияны ерекше комитеттер құру, қалыпты соттарды айналып өту және өзінің адал адамдарымен жабдықталған және өзі басқаратын «Жоғары полиция» құру арқылы әлсірете бастады.

Әли пашамен қарым-қатынас, Сулиоттар және грек легионын құру

Республика мен оның көршісі Әли паша арасындағы қарым-қатынас шиеленісіп, күрделі болды. Иония аралдары, әсіресе Лефкада, грек материгінің Осман билігінен қашып келген клепттер мен қарақшылардың жиі кездесетін панасы еді. Аралдарды қауіпсіз база ретінде пайдаланып, олар түрік жағалауларына шабуылдар ұйымдастырып отырды. Әли паша өз кезегінде Республиканың азаматтарын мазалап, өзі бақылаған порттардағы кемелеріне ауыр салықтар салды. Осы кезеңде Әли паша бірнеше жорықтар арқылы өзінің билігіне бағынбаған бүлікшіл сулиоттарды басып тастады. Георгиос Боцарис кеңесімен, Әли Сули аймағын қоршауға алып, оны қоршау стратегиясын ұстанды. 1800 жылы сулиоттар Теотокиске Әли пашаның ниеттеріне қарсы көмек сұрап хат жазды. Ол өз кезегінде Парга тұрғындарын сулиоттарға көмек көрсетуден ауыз ашпау үшін қорқытты. 1803 жылға қарай сулиоттардың жағдайы қиынға түсті және олар Септинсулярлық Республикадан оқ-дәрі сұрады. Сулиот елшілігі Моценигоға барып, Александр патшаға үндеу жасады. Моцениго оларға аздаған оқ-дәрі берді, бірақ орыстардан құпия түрде; осы және кейінгі ресейлік делдалдық туралы өтініштер жауапсыз қалды, тіпті Әли паша, Сұлтанның қолдауымен, сулиоттардың қарсыласу орталықтарын жоюға кірісті. Әлидің әскерінен қашып құтылған сулиоттар Парғаға бет алды, бірақ 1804 жылғы наурыз айында Әли паша қалаға шабуыл жасаумен қорқытқаннан кейін теңіз арқылы Септинсулярлық Республикаға өтуге мәжбүр болды. 1803 жылғы қарашада Республика Нафпактос митрополиті Игнатийдің өкілі болған Әли пашамен келісімге келді. Іония аралдарында шамамен 3000 сулиот қоныстанды, көбінесе Корфу мен Паксойда, онда оларға жер берілді. Соғысшыл сулиоттар жаңа ортаға бейімделуге тырысып, жергілікті тұрғындардан мал мен отын ұрлады және өз отандарының жоғалғанына күйінді. Грекия материгіне ықпалын кеңейтуді көздеген Ресей 1804 жылғы 27 маусымда Химмариот және Чам албандық бектерімен одақ жасады. Сулиот босқындары шабуылға дайындалды, бірақ Әли паша орыс жоспарларын білгенде және Османдық теңіз эскадрильясы күтпеген жерден Корфу жанынан пайда болғанда, шабуыл тоқтатылды. 1805 жылы француз-осман қарым-қатынастары жақсарған кезде, орыстар Іония аралдарын қорғау үшін жергілікті әскери құралымдар құра бастады, сулиоттарды, гимариоттарды, акарнаниялықтарды және мореоттарды грек легионына қабылдады, оған грек туған генерал-майор Эммануил Пападопулос басшылық етті. 1805 жылдың күзінде грек легионы Неапольге ағылшын-орыс шапқыншылығына қатысты, ал 1806 жылы Котор шығанағында француздарға қарсы шайқасты.

1806 жылғы "орыс" Конституциясы

Моценигоның ықпалы 1806 жылға жоспарланған 1803 жылғы конституцияны қайта қарау алдында шешуші болды. Моценигоның ұсынысы бойынша Сенат конституцияға өзгерістерді зерттеу үшін «Децемвират» (Δεκανδρία) құрды; нәтижесінде кеңестің ұсыныстары Моценигоның жобаларын көрсетті. 1806 жылдың 13 қыркүйегінде синклиттер конституциялық жиналысқа өкілдерін сайлау үшін шақырылғанда, бұл сайлау формалдыққа айналды: Моцениго әр аралға сайланатын өкілдердің тізімдерін дайындаған елші жіберді. Соңында, 27 қазанда Конституциялық жиналыс шақырылған кезде Моцениго мемлекеттік лауазымдарға кандидаттардың тізімін дайындауға тиіс болған бүкіл Заң шығарушы кеңесті өзінің таңдауымен алмастырды және Иоаннис Каподистрияны оның хатшысы және баяндамашысы етіп тағайындады. Каподистрия конституция жобасын 22 желтоқсанда Конституциялық жиналысқа ұсынды. Бұл қадамдар айтарлықтай қарсылық туғызды, бірақ Каподистрия Санкт-Петербургтың келісімін алатын басқа жол жоқ екенін сәтті дәлелдеді, және жаңа конституция бес күннен кейін бекітілді. Жаңа конституция «белсенді дворяндыққа» билікті табысы мен академиялық атақтары бойынша берді. Бұл шектеу, шын мәнінде, сол кезде кедейленіп қалған кейбір ескі ақсүйек отбасыларын билікке қатысудан шеттетуге әкелді. 17 мүшеден тұратын Заң шығарушы Сенатқа (Корфу, Кефалония және Закинтостан әрқайсысы төрт, Лефкададан екі, кіші аралдардан әрқайсысы бір) тоғызы үш жылға, ал сегізі төрт жылға сайланды, заң шығарушы билік берілді, ал атқарушы билік бес мүшеден тұратын колледжге, принципатоға берілді. «Республика басшылары» (capi della repubblica) деп аталатын мүшелер Корфу, Кефалония және Закинфтың үш ірі аралынан, ал төртіншісі үш аралдың бірінен немесе Лефкададан, ал бесіншісі Лефкададан немесе кіші аралдардың бірінен тағайындалды. Принципатоның президенттік кезеңі бір жылды құрады; сол жылы президент сонымен қатар мемлекет басшысы және республиканың ханзадасы болды. Принципато сондай-ақ төрт министрді тағайындады: сыртқы істер, соғыс және теңіз істері, ішкі істер, қаржы және әділет істері. Аралдардың жергілікті басқарулары өзгеріссіз қалды, бірақ 1806 жылғы конституция оның алдыңғы нұсқасының көптеген прогрессивті және либералды қағидаларын жойды. Ең бастысы, ол Ресейдің ішкі және сыртқы істеріне араласу құқығын мойындау арқылы республиканың автономиясын жойды. Тарихшылар арасында 1806 жылғы конституцияға енгізілген түзетулер Ресей үкіметінің бастамасы болды ма, әлде Моценигоның айналасындағы кішкентай топтың билікті азайту мақсатымен жасаған әрекеті болды ма, деген мәселе әлі де талқыланып жүр. Дегенмен, «Ресей Конституциясы» деп тез арада белгілі болған бұл құжат Ресейдің және про-ресейлік элементтердің беделін нығайтып, Францияның күдігін тудырды.

Тілдер

Венецияның ұзақ билігінің нәтижесінде, Иония аралдары Италияның тілдік және мәдени ықпалына ішкі денді. Венеция кезеңінде итальян тілі аралдарда ресми мақсаттар үшін қолданылды, сонымен қатар қалаларда кеңінен таралды, ал ауылдық жерлерде халық грек тілінде сөйлеуді жалғастырды. Итальян (венеция) тілі ең көп тараған арал – Кефалония болды, онда көптеген адамдар оны ана тілі ретінде қабылдады. Италия мәдениеті мен тілі 19 ғасырдың басына дейін білімді қалалық элиталар арасында үстемдік сақтап келді – итальян тілі 1851 жылға дейін ресми тіл статусын жоғалтпады, бірақ қара халық «бір тілді және бір мәдени грек» болып қала берді. Алғашқыда ресми тіл итальян тілі болды, кейін 1803 жылы грек тілі де итальян тілімен бірге республиканың екі ресми тілінің бірі ретінде мойындалды. Септинсулярлық республиканың конституциясы Константинопольдегі патриархалды баспадан грек тілінде жарық көрді, онда техникалық терминдер үшін итальян тілінен алынған көптеген сөздер қолданылды. Дегенмен, 1803 жылы бекітілген жаңа конституция итальян тілінде жазылды. Конституция мәтініне оны әзірлеген комиссияның баяндамасы қоса берілді, онда былай делінген: «Венециялықтар тарапынан қуылған асыл, бай және әдемі эллин диалектісі қайтадан билікке оралып, әкімшілік тіліне және белсенді азаматтардың тілмашысына айналуы керек». Бұл мәселе соншалықты маңызды саналды, тіпті конституцияда оған жеке бап (211-бап) арналды. Аталған бапқа сәйкес, 1820 жылға қарай грек тілі итальян тілін ресми құжаттардағы жұмыс тілі ретінде алмастыруға тиіс болды.

Дін

Бұл аралдардағы адамдардың көпшілігі осы кезеңде христиан дінін ұстанды, Корфу, Зантеде шағын яһуди қауымы және Кефалонияда одан да аз яһудилер болды. Христиандардың көп бөлігі Шығыс православиесіне жатты. Дегенмен, әсіресе Корфу, Занте және Кефалонияда католиктердің айтарлықтай саны болды. 1803 жылғы Конституция православиені үстем дін ретінде мойындады; сондай-ақ, Рим-католик діні де мойындалып, қорғалатынын жариялады. Конституцияда мемлекетте тұратын яһудилердің құқықтарын белгілейтін заң қабылдануы да қарастырылды.