Кіріспе
Философиялық және этикалық ұғым. Құндылық үкімі – нәрсенің немесе адамның дұрыстығын немесе бұрыстығын, немесе оның пайдалылығын салыстыру немесе басқа да салыстырмалылық негізінде бағалау. Жалпы алғанда, құндылық үкімі – нақты құндылықтар жиынтығына немесе құндылық жүйесіне сүйенген бағалауды білдіреді. Сондай-ақ, құндылық үкімі – қолда бар шектеулі ақпаратқа негізделген, жедел шешім қабылдау қажет болғандықтан жасалған шапшаң бағалау ретінде де түсіндіріледі.
A value judgment (or value judgement) is a judgment of the rightness or wrongness of something or someone, or of the usefulness of something or someone, based on a comparison or other relativity. As a generalization, a value judgment can refer to a judgment based upon a particular set of values or on a particular value system. A related meaning of value judgment is an expedient evaluation based upon limited information at hand, where said evaluation was undertaken because a decision had to be made on short notice.
Түсіндірме
Құндылықтық баға – бұл қандай да бір нәрсе туралы пікір, ол «қалай болуы керек» немесе «қалай болуы тиіс» дегенге, «жақсы» немесе «жаман» есептелетін нәрсе туралы көзқарасқа негізделген ой. Бұл фактілерге негізделген ойдан өзгеше. Мысалы, «Үкімет білім беруге қол жеткізуді жақсартуы керек» дегені – құндылықтық баға (білім беру жақсы деген баға). «Бағамыз өссе, адамдар өнімдерімізді аз сатып алады» дегені құндылықтық баға емес, өйткені ол адамдардың қымбат өнімдерді аз сатып алуға бейім екендігіне негізделген. Оны оң мағынада, яғни баға жүйесін ескере отырып шешім қабылдау қажеттігін білдіретін немесе, объективті ой немесе дәлелдерге емес, жеке қалауға негізделген шешім деген мағынада қолдануға болады. Құндылықтық баға беру туралы ұсыныс оң мағынада мұқият ойлануға, ойсыздық пен асығушылықтан сақтануға, өзіңнің терең сенімдеріңмен сәйкестікті іздеуге және пікірді объективті, тексерілетін, жалпыға белгілі және келісімге келген дәлелдермен негіздеуге шақыру болып табылады. Кемсітетін мағынада құндылықтық баға термині соңғы шешімнің оқшауланған, бір жақты және объективті емес екенін көрсетеді, бұл ойластырылған, салмақты және жалпыға белгілі дәлелдерге негізделген бағалардан өзгеше. Құндылықтық баға қолдағы ақпараттың толық емес және дамитын екендігін ескере отырып, алдын ала жасалған бағаны да білдіре алады. Мысалы, әскери шабуыл жасауға немесе медициналық төтенше жағдай кезіндегі әрекеттерге қатысты құндылықтық баға. Мұндай жағдайда бағалау сапасы төмендеуі мүмкін, себебі қолдағы ақпарат мәдени немесе жеке шектеулерге байланысты емес, жағдайдың өзіне байланысты толық емес. Көбінесе құндылықтық баға термині жеке адамның пікірін білдіреді. Әрине, адамның пікірі оның сенімдері мен оның жататын мәдениетіне байланысты қалыптасады. Сондықтан құндылықтық баға терминінің табиғи кеңейтілуі – бір құндылық жүйесінде бір тұрғыдан көрінетін, бірақ басқада әртүрлі көрінетін мәлімдемелерді қамтуы керек. Концептуалды тұрғыдан алғанда, осы анықтаманың кеңейтілуі антропологиялық аксиома «мәдени релятивизмге» (мәдени мағына контекстен туындайды) және «моральдық релятивизм» терминіне (моральдық және этикалық ұсыныстар әмбебап шындық емес, мәдени контекстен туындайды) байланысты. Нақты құндылық жүйесінде қалыптасқан құндылықтық баға шешімді болуы мүмкін және кең аудиторияда пікірталас тудыруы мүмкін.
Құндық бейтарап
Құнға бейтарап – құндылық жүйесінен тәуелсіздікті көрсететін туысқан сипаттау. Объектінің өзі, әлеуметтік контекстке қойылмайынша, жақсы да емес, жаман да емес, пайдалы да емес, пайдасыз да емес, маңызды да емес, қарапайым да емес деп есептеледі. Мысалы, затты жіктеу кейде жағдайға байланысты: зат құрал болып табыса ма, қару болып табыса ма, немесе адам қалдықтары артефакт болып табыса ма, әлде ата-баба болып табыса ма. Макс Вебер құндылыққа бейтараптықтың алғашқы тұжырымдамаларының бірін ұсынды. Математик Г.Х. Хардидің атақты сөзі математиканың "құндылыққа бейтарап" тақырыбын қалай белгілі бір әлеуметтік контекстке орналастыратынын көрсетеді: "Егер ғылымның дамуы қазіргі байлықтың теңсіздігін күшейтуге бағытталса, немесе тікелей адам өмірін жоюға көмектессе, онда ол пайдалы деп саналады". Технологияның құндылыққа бейтарап екендігі туралы талқылау үшін Мартин мен Шинзингердің және Уоллестің еңбектерін қараңыз. Заттың пайдалылығы немесе маңыздылығы көбінесе өзінен-өзі түсінікті болса, онда ол әлеуметтік контекстке қарамастан құндылыққа ие болуы және құндылыққа бейтарап болуы мүмкін, мысалы, оттегі барлық қоғамдарда өмірді қолдайды.
Құндық бағалау және оның контексі
Кейбіреулер нағыз объективтілік мүмкін емес дейді, тіпті ең қатаң рационалды талдау да талдау процесінде қабылданған құндылықтар жиынтығына негізделгендігін айтады. Осының салдарынан, барлық қорытындылар міндетті түрде құндылықтық бағалаулар болып табылады (демек, олар шешімшіл болуы мүмкін). Әрине, барлық қорытындыларды бір категорияға жатқызу олардың арасындағы айырмашылықты көрсетпейді, сондықтан бұл пайдасыз сипаттама болып табылады. Қорытындыны құндылықтық бағалау ретінде қарастыру, егер бағалауды құрайтын контекст нақты көрсетілсе, маңызға ие болады. Мысалы, ғылыми "ақиқаттар" объективті деп есептелсе де, олар шартты түрде ұсталады, себебі нақтырақ дәлелдер немесе кеңірек тәжірибе жағдайды өзгертуі мүмкін. Бұдан әрі, ғылыми көзқарас (құндылықтар жүйесіне негізделген қорытынды ретінде) – қатаң бағалау мен кеңінен қолдауға ие болған әлеуметтік тұрғыдан құрылған құндылықтық бағалау болып табылады. Осы мысалмен байланыстыра қарағанда, көзқарасты құндылықтық бағалау ретінде сипаттау, оны қоршаған жағдайды сипаттамасыз көрсетуде бұлыңғыр болып көрінеді. Дегенмен, осы мақаланың алғашқы бөлімінде айтылғандай, күнделікті қолданыста құндылықтық бағалау термині контексті жай ғана білдіретін, нақты көрсетілмейтін, әлдеқайда қарапайым мағынаға ие.