Кіріспе

Адамдар пайдаланатын жұмыс жануарлары немесе жұмыс түрлері материалдарды тасымалдау үшін пайдаланылатын жануарлар. Жүк көтеруші жануарлар, сондай-ақ жүк таситын мал немесе арқасымен жүк тасуға арналған жануарлар деп те аталатын бұл жануарлар, материалдарды арқасына тиеу арқылы тасымалдау үшін адамдар қолданады. Бұл, жүк тартатын жануарлардан өзгеше, олар жүкті тартса да, арқасында тасымайды. Дәстүрлі жүк көтеруші жануарлардың түрлері көп: түйе, ешкі, як, бұғы, су бұқасы, лама және ит, жылқы, есек, қашар сияқты кең таралған жануарлар да осы санатқа жатады.

Номенклатура

Жүк көтеруші жануар термині дәстүрлі түрде жұқартушы жануармен салыстырылады, ол жұмыс істейтін жануар, ол жүкті тікелей арқасына көтеріп жүруге емес, әдетте өзінің артынан сүйреп әкеледі (мысалы, егіс құралы, арба, шана немесе ауыр бөлік). Мысалы, шана тартатын иттер жүкті көтеріп таратпайды, ал жұмыс істейтін пілдер ғасырлар бойы орманнан ағаштарды сүйреп шығарып келген. Жүк көтеруші жануар термині сондай-ақ табиғатта топтасып тіршілік ететін және аң аулайтын жануарларды да білдіреді, мысалы, қасқырлар, гиеналар, иттер және т.б., яғни топты аң аулаушылар.

Түрлілігі

Дәстүрлі жүк тасушы жануарларға түйе, үй шаңыры, марал, ешкі, су бұқасы және лама сияқты тікұлақты жануарлар, сондай-ақ жылқы тұқымдас жануарлар – жылқы, есек және қашар жатады. Кейде иттерді шағын жүктерді тасу үшін пайдалануға болады.

Қолданылуы

Тауарларды аттар мен өгіздермен арбада тасымалдау, XVI ғасырға қарай орта ғасырларға дейін маңызды болған жүк аттарының қолданылуын біртіндеп ығыстырды. Жүк көтеретін жануарларға жүк арқалықтары салынуы мүмкін, сондай-ақ, олжалық сөмкелер де орнатылуы мүмкін. Балама ретінде, салмақты материалдардың жұбы (көбінесе симметриялы түрде орналастырылған) паниерлер деп аталады. Көшпелі тайпалардың жүк көтеретін жануарларды дәстүрлі түрде пайдалануы төмендеп келе жатқанда, Марокконың Жоғары Атлас таулары сияқты аймақтарда туристік экспедициялар саласында жаңа нарық пайда болып келеді, бұл саяхатшыларға жануарлардың көмегімен саяхаттауға мүмкіндік береді. XXI ғасырда арнайы күштерге жылқы, есек, лама, түйе, ит және пілдерді жүк таситын жануарлар ретінде пайдалану бойынша нұсқаулар берілді.

Жүк көтергіштігі

Түйенің ең көп көтере алатын жүгі шамамен құрайды.
Яктардың жүк тасу әдісі аймаққа қарай өзгереді. Сычуаньда 6 сағат ішінде жүк тасылады. Цинхай облысында, биік тауларда, әдетте тоға дейін жүк тасылады, ал ең ауыр бұқалар қысқа мерзімге дейін жүк көтере алады. Ламалар өз дене салмағының төрттен бірін көтере алады, сондықтан ересек еркек лама шамамен жүк таси алады.
Ат тұқымдастарға арналған жүк көтеру нормалары әртүрлі. АҚШ армиясының талаптарына сәйкес, мүліктер тауларда күніне 32 шақырымға дейін жүріп, өз салмағының 20 пайызынан аспауы керек, бұл шамамен жүк көтеруге мүмкіндік береді. Бірақ 1867 жылғы мәтінде дейін жүк көтеруге рұқсат етілген. Үндістандағы қатыгездіктің алдын алу ережелері (1965) мүліктерге және понилерге шектеу қояды.
Солтүстік бұғылары тауларда ұзақ мерзімге дейін жүк көтере алады.