Кіріспе

Веданта философиясының негізін қалаушы мәтін – Брахма Сутралар, сондай-ақ Веданта Сутра (санскритше: वेदान्त सूत्र), Шарикара Сутра және Бхикшу Сутра. Бұл Упанишадтардағы идеялар мен практикаларды синтездеу және үйлестіру мақсатын қамтитын санскрит мәтіні. Ол Бадараяна мен Вьяса даналарына жатқызылады, бірақ бұл мәтінге түрлі авторлардың бұрынғы жұмыстарына енгізген қосымшалары мен өзгерістерінің жиынтығы болуы мүмкін. Мәтіннің қазіргі түрі шамамен 400–450 жылдары аяқталған. Ең көне нұсқасы б.з.б. 500–200 жылдары аралығында жазылған болуы мүмкін, ал б.з.б. 200 жылы ең ықтимал мерзім саналады. Брахма Сутралары төрт тараудан тұрады және 555 афоризмнен (сутралардан) құралған. Олар Брахман туралы білімге қол жеткізу мәселелерін қарастырады. Мәтін, Упанишадтарды Брахман – бірдей метафизикалық Шындық туралы қатесіз аяндар деп есептей отырып, түрлі және кейде қарама-қайшылықты «білімдерді» (видъя) және Брахманды медитация арқылы (упасана) тану жолдарын синтездеуге және үйлестіруге тырысады. Бұл тұрғысынан мәтін бхедабхеда көзқарасын ұстанады, яғни Брахман мен Атман кейбір жағынан әртүрлі, бірақ ең терең деңгейде біртұтас (адвайта) екенін көрсетеді, деп Джон Коллер айтады. Бірінші тарауда Упанишадтардағы Брахман немесе Абсолюттік Шындық туралы әртүрлі көзқарастар біріктіріледі. Екінші тарауда индуистік философияның ортодоксалды мектептері – Ньяя, Йога, Вайшешика және Мимамса, сондай-ақ буддизм мен джайнизм сияқты гетеродоксалды мектептердің идеяларына қатысты көтерілген қарсылықтар талданды. Үшінші тарауда Упанишадтардағы видъялар мен упасаналар салыстырылады, олардың ұқсастықтары мен айырмашылықтары анықталады, сондай-ақ қайсыларын біріктіруге болатыны белгіленеді. Соңғы тарауда мұндай білімнің адам үшін маңызды қажеттілік екені түсіндіріледі. Брахма Сутралары – Ведантаның үш маңызды мәтінінің бірі, қалған екеуі – Басты Упанишадтар және Бхагавад Гита. Брахма Сутралары Будда мен Махавирадан кейінгі ғасырларда жазылған, себебі екінші тарауында буддизм мен джайнизм идеялары талқыланып, сынға алынады. Мәтіннің салыстырмалы мерзімі Бадараянаның Ньяядан басқа барлық белгілі индуистік философиялық мектептерден үзінділер келтіргеніне негізделген. Оның нақты жазылған немесе соңғы түрінде аяқталған мерзімі белгісіз. Б.з.б. 200 жылы бастапқы құрамының ең ықтимал мерзімі болып көрінеді. Лохтефельд сияқты ғалымдар мәтін б.з.б. 500–200 жылдары аралығында жазылған деп санайды, ал Сарвепалли Радхакришнан мен Дасгупта б.з.б. II ғасырды ықтимал деп есептейді. Герман Якоби ХХ ғасырдың басында Брахма Сутраларында мойындалған Сунявада сияқты Мадхьямака буддалық тұжырымдамалар кейінірек ойлап табылған болуы мүмкін деп болжады, сондықтан Сунявада мен Брахма Сутралары б.з. 200–450 жылдары аралығында пайда болған болуы мүмкін. Хажиме Накамураның пікірінше, Брахма Сутралары қазіргі түрінде б.з. 400–450 жылдары аралығында аяқталған. Брахма Сутраларының ертерек нұсқаларының және Бадараянадан бұрынғы бірнеше авторлардың болғаны мәтіндік дәлелдермен расталады. Кейбір ғалымдар, мысалы, Сенгаку Майеда, қазіргі заманға дейін жеткен Брахма Сутралары Бадараянадан кейін өмір сүрген бірнеше авторлардың жұмысы болуы мүмкін, және осы авторлар б.з.б. 300 жылдарынан б.з. 400–450 жылдарына дейін қазіргі уақытта сақталған Брахма Сутраларын жазған деп санайды. Накамура Брахма Сутраларының түпнұсқасы өте көне болуы мүмкін және оның басталуы Кальпа Сутралар кезеңімен (б.з.б. 1-мыңжылдық) сәйкес келеді деп мәлімдейді. Наталья Исаева былай дейді: «Жалпы алғанда, ғалымдар Брахма Сутраларының ең ықтимал мерзімін б.з.б. II ғасыр мен б.з. II ғасыры аралығында деп санайды. Ол Брахма-сутрадағы әртүрлі философиялар мен олардың сын-пікірлерін мәңгілік жалпы идеялардың жолданбасы ретінде түсіндіреді, ал емес буддизм сияқты нақты мектептер ретінде. Сондықтан кейінірек мерзімге қатысты талаптардың қажеті жоқ».

Білімді босатқанның табиғаты

Үшінші тарауда Брахманды білуге деген құштарлық және оған қол жеткізудің жолдары қарастырылады. Карма, мінез-құлықтың және ерік-жігердің маңыздылығы, Атман (Өзіндік, Жан) мен Брахман арасындағы байланыс мәтіннің 3.1 және 3.2 бөлімдерінде талқыланады. 3.3 және 3.4 бөлімдерінде рухани білімді іздеу барысында өзіндік зерттеу, оқылған мәтіндерді терең ойлау, медитация және т.б. қадамдар ретінде және саньясидің (монах, жолаушы) рухани білімді іздеудегі рөлі сипатталады. Упанишадтарда Брахман туралы көптеген упасаналар келтірілген, олардың арасында айқын ұқсастықтар бар, бірақ әртүрлі Веда мектептеріндегі берілу жолдарының ерекшелігіне байланысты айырмашылықтар да кездеседі. Тибоның сөзінше, Брахма сутрасы үшінші және төртінші пададағы Адикараналарында осы ілімдерде қайшылық жоқ екенін және «әр түрлі Упанишадтарды бір мәселеге үйретуші деп қарастыру керек, сондықтан идеяларды бір медитацияда біріктіру қажет» дейді. Бұл бөлімдерде ең көп сілтеме жасалған мәтіндер – Брихадараньяка Упанишады, Чандогья Упанишады, Каушитаки Упанишады, Катха Упанишады және Шатапатха Брахмана мен Айтерея Араньяканың Упанишад емес бөліктері. Упасананы медитацияның бір түрі деп санауға болады, бірақ ол дхьянадан немесе медитацияда отырудан гөрі кеңірек; ол күн бойы Брахманды немесе Құдайды «ұдайы есте сақтаудың» үздіксіз практикасы, рухани дамудың толыққанды өмірінің нәтижесі. 3.4.26 және 3.4.27 сутраларында мәтінге сәйкес, рәсімдер сананы рухани жағынан дайындауға, ішкі тазалықты жоюға, тыныштық пен сезімдік құштарлықтан ауытқуға көмектеседі, соның салдарынан медитация жасауға және жоғары білімге қол жеткізуге мүмкіндік береді. 3.4.28-ден 3.4.31-ге дейінгі сутраларда рухани жолда жүрген адамның тамақтануына (етке) қатысты шектеулер бар ма, жоқ па, деген мәселе талқыланады. Тибо аударғандай, сутралар Веда мәтіндерінен «ешқандай тірі жандатырған зиян келтіруге тыйым салынған» деген тұжырымды шығарады, алайда, кітапта «тек өмірге қауіп төнген жағдайда, ең қажеттілік туғанда, кез келген тағамды жеуге рұқсат етіледі» делінген. 3-тараудың соңғы үш сутрасы рухани білімді іздеуші адамның балалықтың күнәсіздігіне, ашу-ызадан, өзімшілдіктен, мақтаныш пен тәкаппарлықтан азат психологиялық күйге ұмтылуы керектігін көрсетеді. Мәтін Веда әдебиетіне сәйкес, білім осы өмірде мүмкін екенін, бұл жолда адам өзінің кедергісі екенін, бостандық пен құтылу білімнің жемісі екенін жариялайды.

4-тарау: Рухани білімнің пайдасы

Төртінші тарау (Фала: нәтиже): толық азаттыққа қол жеткізілген күй туралы баяндайды. Бұл 78 сутра мен 38 ахикаранадан тұратын ең қысқа тарау. Брахма сутраларының соңғы тарауы өзін-өзі танудың қажеттілігі мен нәтижесі, бостандық және құтылу күйі туралы әңгімелейді. Брахма сутраларында азат болған жан – Брахманның өзі, ішкі күшке және білімге ие, жамандықтан, қайғыдан, азаптан бос, бақытқа толы және "мұндайлар үшін барлық әлемде бостандық бар" делінеді.

Экзегезис

Мәтіндегі сутралар әртүрлі тәсілдермен оқылуы және түсіндірілуі мүмкін. Мысалы, Шанакра сутралар жиынтығын (2.3.19-28) Пурва пакшаның көрінісі ретінде, ал Рамануджа сол сутралар жиынтығын Сиддхантаның көрінісі ретінде түсіндіреді. Шанкара бұл сутралардағы жеке жандардың (джива) атомдық өлшемде сипатталуы Пурва пакшаны көрсетеді, ал Рамануджа оны Сиддханта деп есептейді. Түсіндірушілер арасындағы келіспеушіліктердің бірі – мәтінді Ахикарандарға қалай бөлу мәселесі. Мәтінде Адхьяялар мен Падалардың нақты бөлінісі болғанымен, Ахикараналардың бөлінісіне қатысты жалпыға қабылданған пікір жоқ, бұл әр Ахикаранадағы сутраларды қалай бөлу керектігі туралы дау-дамайға себеп болады. Сутра мәтінінің тағы бір ерекшелігі, экзегетикалық түсіндірулердегі әртүрлілікке алып келеді, ол сутралардағы сөздердің әртүрлі мағыналары болуымен байланысты. 2.3.15 сутрасында "антара" сөзі қолданылған, ол "сыз" және "ішінде" деген екі мағынаны да білдіре алады. Шанкара, Рамануджа және Нимбарка бұл сөздің "ішінде" деген мағынаны білдіретініне келіссе, Мадхва оның "сыз" деген мағынаны білдіруі керек деп санайды. Шанкара, Рамануджа, Нимбарка және Мадхва берген түсіндірулердің түгелдей жаңадан пайда болғаны емес, олардың негізгі элементтері Брахма Сутралары жазылғанға дейін де болған болуы мүмкін. Түсіндірушілердің қайсысының түпнұсқаға ең адал екенін анықтау өте қиын, және Брахма Сутраларының авторы Шанкара, Рамануджа, Нимбарка, Мадхва және олардың ізбасарлары білдірген философиялық жүйеге ие болмаған болуы да мүмкін.