Кіріспе
Мифтік дос Орест
Грек мифологиясында Пилад ('/p//aɪ//l//ə//d//iː//z/; ежегі грекше: Πυλάδης) – Фокия ханзадасы, патша Строфий мен Атрейдің қызы, Агамемнон мен Менелайдың қарындасы Анаксибияның ұлы. Ол көбінесе туысы Орест, Агамемнонның ұлымен арақатынасымен белгілі.
Орест пен Пиладес
Орест анасы Клитемнестраның Эгистпен болған қарым-қатынасы кезінде Фокиске жіберілген еді. Ол Пиладеспен бірге өсіп, оны ең жақын досы деп есептеді. Орест болмағанда, Клитемнестра күйеуі, Оресттің әкесі Агамемнонды өлтірді.
Эгист пен Клитемнестраның өлімі
Ересек Орест Микенге/Аргосқа Агамемнонның өлімінен кек алу үшін оралады. Досы Пиладтың көмегімен Орест анасы Клитемнестраны және оның жақын адамы Эгистті өлтіреді. Пилад көріне беріс кішігірім кейіпкер болғанымен, Оресттің әкесі үшін кек алу жоспарының ең маңызды бөлігі болып табылады. Эсхилдің "Орестея" трилогиясының екінші пьесасы – "Құрбандық әкелушілер" пьесасында Пилад тек бір рет сөйлейді. Оның сөздері Орест әлсіреп, анасын өлтіру туралы шешімін қайта қарастыра бастаған сәтте айтылады. Пилад Орестті кек алу жоспарын аяқтауға және кісі өлтіруді жасауға көндіреді. Пиладтың сөздерінің маңыздылығы оның Орестпен бірге адамнан артық нәрсені білдіретіні жөнінде болжамдар тудырды; ол құдайлық шабыт немесе тағдырдың рөлін атқаруы мүмкін. Орест пен Электраның кек алуының басқа нұсқаларында (Софоклдің "Электрасы" мен Еврипидтің "Электрасы") Пилад Орестке ілесіп жүреді, бірақ сөйлемейді. Софоклдің нұсқасында Орест өлі болып көрінеді, ал Пилад досының күлін сақтайтын деп есептелетін құмыраны көтеріп әкеледі. Паузанийдің сөзіне сүйенсек, Пилад Эгистке көмекке келген Науплийдің екі ұлын (Оэакс пен Наусимедонды) өлтірген.
Еленаны өлтіруге әрекет
Пиладес туған жеріне қайтады, бірақ қылмысқа қатысқандығы үшін әкесі оны елден қуады. Одан кейін ол Оресттің жанына оралып, оны өлім жазасынан құтқару үшін жоспар құруға көмектеседі. Олар Оресттің қарындасы Менелайдың әйелі Хеленді өлтіруге тырысады, бірақ ол Орестті қорғауға көмектеспегендіктен. Дегенмен, олардың әрекеті құдайлардың араласуымен сәтсіз аяқталады. Содан кейін олар Хелен мен Менелайдың қызы Гермионаны кепілге алады. Аполлон жағдайды реттеу үшін келіп, олардың барлығына нұсқаулар береді, соның ішінде Пиладес Оресттің әпкесі Электраға үйленуі керек. Осы оқиғалардың көп бөлігі Еврипидтің "Орест" пьесасында бейнеленген.
Таврия
Пиладес Еврипидтің тағы бір пьесасында, "Тавристегі Ифигения" басты рөл атқарады. Эриниялардың қуғынынан қашу үшін Орест Аполлонның бұйрығымен Тавриске барып, аспаннан құлаған Артемиданың мүсінін алып, оны Афинаға жеткізуі керек еді. Ол Пиладеспен бірге Тавриске барады, ал жергілікті халық оларды тұтқындап, түрмеге қамап қояды. Олардың әдетіне сәйкес, барлық жатжұрттықтар Артемидаға құрбан етіледі. Орест варварлардан қорқып, манияға ұшырайды; Пиладес оған қамқорлық жасайды, Лукианның "Махаббаттарында" сипатталғандай, "жақын дос ғана емес, әкесіндей" күтім көрсетеді. Артемиданың дін қызметкері, құрбандық шалу міндеті Оресттің қарындасы Ифигенияға жүктеледі. Ол Орестті Грекияға хат алып кетсе, босататынын айтады; ол барудан бас тартады, бірақ Пиладеске хатты алып, өзі өлтіруге дайын екенін жеткізеді. Пиладес ақырында келіседі, бірақ хат арқылы Орест Ифигенияны таниды және өзін ашады. Үшеуі бірге Артемиданың мүсінімен қашып кетеді.
Пиладес пен Орест
Орест пен Пиладтың қарым-қатынасын кейбір римдік авторлар романтикалық немесе гомоэротикалық деп сипаттаған. Люцианға жатқызылған «Жүрек істері» диалогы гетеросексуалдық пен гомоэротизмнің артықшылықтарын салыстырады, ал Орест пен Пилад сүйіспеншілік достығының басты өкілдері ретінде ұсынылады: «Фокис ерте заманнан Орест пен Пилад арасындағы естелікті сақтайды, олар құдайды өздерінің арасындағы құштарлықтың куәсі ретінде алып, өмір бойы бір қайықта жүргендей бірге жүзіп өткен. Екеуі де Агаммнонның ұлдарындай, Клитемнестраны өлтірді, ал Эгистті де екеуі бірге өлтірді. Пилад досынан гөрі Оресттің қудалауынан көбірек зардап шекті. Ол сотталғанда оның қасында болды, олар өздерінің нәзік серіктестігін Грекия шекарасымен шектемеді, скифтердің ең алыс шеттеріне дейін жүзіп барды – біреуі ауру, екіншісі оған күтім жасады. Олар Таврика жеріне келгенде, бірден аналық қаһарлы ашу күтіп алды. Тұрғындар шеңберде тұрып жатқанда, Орест жерге құлап, әдеттегідей қалтырап, жерге жатты, ал Пилад көбікті сүртіп тастады, денесіне күтім жасады және оны жақсы тоқылған плащпен жапты – ол тек ағасы ғана емес, әкесі сияқты да әрекет етті. Біреуін өлтіру үшін қалдырып, екіншісін Микенаға хат жеткізуге жібергенде, әрқайсысы екіншісі үшін қалуды қалайды, өйткені егер ол досының өмірін сақтап қалса, өзінің өмірін де сақтап қалады. Орест хатты алудан бас тартып, Пилад оны алып жүруге лайық екенін айтады, жас ғашыққа қарағанда үлкен ғашыққа ұқсайды. «Бұл адамды өлтіру мен үшін үлкен қайғы болар еді, өйткені мен осы бақытсыздықтардың себебімін», – деді ол. «Таблетканы оған бер, өйткені (Пиладқа бұрылып) мен сені Аргосқа жіберемін, сонда саған жақсы болады; ал менің жайымда, кім қаласа өлтірсін». Мұндай махаббат әрқашан солай болады: өйткені бала кезінен бастап туған ауыр махаббат өсіп, ақыл-ес жасына жеткенде ересектейді, ұзақ уақыт бойы сүйген нәрсе өзара сүйіспеншілікке ие болады, және қай ғашықтың қай ғашық екенін анықтау қиын, өйткені айнадай – ғашықтың сүйіспеншілігі сүйіктіден көрініс табады». (47, В. Дж. Бейлис) 1734 жылы Джордж Фредерик Гендельдің «Оресте» операсы (Джангуальберто Барлоккинің 1723 жылғы либреттосына негізделген) Лондонның Ковент-Гарденіндегі сахнада тұңғыш рет көрсетілді. Люцианның 18 ғасырдағы шығармаларының даңқы, сондай-ақ грек-римдік батырлық гомоэротизм дәстүрінің жалпыға белгілі болуы, сол кезеңдегі театр көрермендері үшін Орест пен Пилад арасындағы қарым-қатынастың күшті, романтикалық, тіпті гомоэротикалық екенін сезінуді табиғи етті.
“Phocis preserves from early times the memory between Orestes and Pylades, who taking a god as witness of the passion between them, sailed through life together as though in one boat. Both together put to death Klytemnestra, as though both were sons of Agamemnon; and Aegisthus was slain by both. Pylades suffered more than his friend by the punishment which pursued Orestes. He stood by him when condemned, nor did they limit their tender partnership to the bounds of Greece, but sailed to the farthest boundaries of the Scythians – the one sick, the other ministering to him. When they had come into the Tauric land, straightaway they were met by the matricidal fury; and while the inhabitants were standing round in a circle, Orestes fell down and lay on the ground, seized by his usual condition, while Pylades ‘wiped away the foam, tended his body, and covered him with his well woven cloak’ – acting not only like a brother but like a father too. When it was determined that one should remain to be put to death, and the other should go to Mycenae to convey a letter, each wishes to remain for the sake of the other, thinking that if he saves the life of his friend, he saves his own life. Orestes refuses to take the letter, saying that Pylades was more worthy to carry it, acting more like the older lover than the younger. ‘For,’ he said, ‘the slaying of this man would be a great grief to me, as I am the cause of these misfortunes.’ And he added, ‘Give the tablet to him, for (turning to Pylades) I will send thee to Argos, in order that it may be well with thee; as for me, let anyone kill me who desires it.’ Such love is always like that; for when from boyhood a serious love has grown up and it becomes adult at the age of reason, the long loved object returns reciprocal affection, and it is hard to determine which the lover of which, for – as from a mirror – the affection of the lover is reflected from the beloved.” (47, W. J. Baylis)
In 1734, George Frederic Handel's opera Oreste (based on Giangualberto Barlocci's Roman libretto of 1723), was premiered in London's Covent Garden. The fame of Lucian's works in the 18th century, as well as the generally well known tradition of Greco Roman heroic homoeroticism, made it natural for theatre audiences of that period to have recognized an intense, romantic, if not positively homoerotic quality, to the relationship between Orestes and Pylades.
Тарихтағы басқа Пиладалар
Рим императоры Пертинакс Преториандық гвардия тарапынан өлтірілгеннен және императорлық тақ саудаға шығарылғаннан кейін, жаңа император Дидий Юлиан былай деп мәлімдеді: "Оның бұйрығымен ұлы той дайындалды, ол кеш сағаттарға дейін ойын-сауықпен, сондай-ақ белгілі биші Пиладтың өнерімен көңіл көтерді."