АҚШ зымыран базаларын қорғау жүйесі

Кіріспе

АҚШ-тың зымырандық шахталарын қорғауға арналған жүйе.

"Сафгард" бағдарламасы – АҚШ Армиясының баллистикалық ракетаға қарсы (ABM) жүйесі, АҚШ Әуе күштерінің "Минитмен" (Minuteman) құрлық аралық баллистикалық зымырандарының шахталарын шабуылдан қорғау және АҚШ-тың ядролық сүркіт құралын сақтау мақсатымен жасалған. Ол негізінен Қытайдың шағын құрлық аралық баллистикалық зымырандарына, шектеулі советтік шабуылдарға және басқа да шектеулі шабуыл сценарийлеріне қарсы қорғануға бағытталған. Совет Одағы толыққанды шабуыл жасаған жағдайда, жүйе оны жеңе алмас еді. Жүйе уақыт өте келе бүкіл АҚШ аумағында ұқсас жеңіл қамтуды қамтамасыз ету үшін кезең-кезеңімен жаңартуға мүмкіндік беру үшін жоспарланған. "Сафгард" – 1950 жылдары "LIM 49 Nike Zeus" жүйесімен басталган, "Белл Лабс" (Bell Labs) компаниясы жасаған, үздіксіз өзгеріп отыратын конструкциялардың соңғы жетістігі. 1960 жылға қарай "Зевс" жүйесінің алдау амалдарын қолданатын күрделі шабуылға қарсы тиімді қорғаныс бере алмайтыны анық болды. "Nike X" деген жаңа конструкция пайда болды, ол жүздеген оқ-дәрілермен және мыңдаған алдау амалдарымен шабуылдарға қарсы қорғануға қабілетті болды, бірақ жүйенің құны өте жоғары еді. Балама іздеу кезінде "Сентинель" бағдарламасы шектеулі шабуылдардан қорғайтын жеңіл қамтуды ұсынды. "Сентинель" 1968 жылы құрылысын бастады, бірақ оның базалары қала маңындағы аудандарда орналасқандығына байланысты наразылық тудырды. 1969 жылдың наурыз айында президент Ричард М. Никсон "Сентинель" бағдарламасы тоқтатылатынын және базалар азаматтық аумақтардан алыс орналастырылып, зымырандық базаларды қорғауға бағытталатынын мәлімдеді. "Сафгард" жарияланған кезде АҚШ құрлық аралық баллистикалық зымырандарын ABM жүйесімен қорғау туралы пікірталас он жылдан астам уақыттан бері жүріп келе жатқан, және мұндай жүйеге қарсы аргументтер әскери және азаматтық ортада жақсы белгілі болды. Әскери ортада "Сафгардқа" қарсы ең негізгі аргумент – ABM құру үшін Совет Одағының оған қарсы тағы бір құрлық аралық баллистикалық зымыран құруы қажеттігі, бірақ АҚШ оның орнына тағы бір құрлық аралық баллистикалық зымыран құрса, жағдай да сондай болады. Әуе күштері Армияның ABM жүйелеріне қарағанда өздерінің құрлық аралық баллистикалық зымырандарын көбейтуге көбірек қызығушылық танытты және Армияға қарсы үнемі лоббилік жұмыс жүргізді. Қоғамдық пікір 1960 жылдардың аяғында әскерилерге қарсы болды, ал стратегиялық қаруды шектеу туралы келіссөздер жүргізіліп жатқан кезеңде бүкіл тұжырымдама соғысқа шақыру ретінде қарастырылды. "Сафгард" қарсылықты басу үшін жасалды, бірақ оған да сондайша қарсылық болды. Никсон қарсылықтарға және шектеулі тиімділік туралы шағымдарға қарамастан алға жылжуда, ал оның күшті қолдауының себептері тарихшылар мен саяси сарапшылар арасында талқыланып келеді. "Сафгард" дәуірінде президент Линдон Б. Джонсон бастаған АҚШ пен Совет Одағы арасындағы келіссөздер жалғасты. 1972 жылғы баллистикалық ракетаға қарсы келісім АҚШ пен Совет Одағына екі-екіден ABM учаскесіне ие болуға рұқсат берді. "Сафгард" Солтүстік Дакота мен Монтанадағы учаскелерге дейін қысқартылды, Миссуридегі учаскедегі бастапқы жұмыстар тоқтатылды және жоспарланған басқа барлық базалар жойылды. Қалған екі базаның құрылысы 1974 жылға дейін жалғасты, содан кейін қосымша келісім екі елді бір ғана ABM учаскесімен шектеді. Монтанадағы учаске құрылысы аяқталмай, негізгі радары жартылай дайын күйінде қалды. Солтүстік Дакотадағы қалған база, Стэнли Р. Миккелсен "Сафгард" кешені 1975 жылдың 1 сәуірінде іске қосылды және 1975 жылдың 1 қазанында толыққанды жұмыс істеді. Сол кезде Өкілдер палатасының Ассигнациялар комитеті оны жабу туралы шешім қабылдады. База 1976 жылдың 10 ақпанында жабылды.

The Safeguard Program was a U. S. Army anti ballistic missile (ABM) system designed to protect the U. S. Air Force's Minuteman ICBM silos from attack, thus preserving the US's nuclear deterrent fleet. It was intended primarily to protect against the very small Chinese ICBM fleet, limited Soviet attacks and various other limited launch scenarios. A full scale attack by the Soviets would easily overwhelm it. It was designed to allow gradual upgrades to provide similar lightweight coverage over the entire United States over time. Safeguard was the ultimate development of an ever changing series of designs produced by Bell Labs that started in the 1950s with the LIM 49 Nike Zeus. By 1960 it was clear that Zeus offered almost no protection against a sophisticated attack using decoys. A new design emerged, Nike X, with the ability to defend against attacks with hundreds of warheads and thousands of decoys, but the cost of the system was enormous. Looking for alternatives, the Sentinel program offered a lightweight cover that would protect against limited attacks. Sentinel began construction in 1968 but ran into a firestorm of protest over its bases being placed in suburban areas. In March 1969, incoming President Richard M. Nixon announced that Sentinel would be cancelled and redirected to protect the missile farms, and that its bases would be placed well away from any civilian areas. The debate about ABM protection of US ICBMs had been going on for over a decade when Safeguard was announced, and the arguments against such a system were well known both in the military and civilian circles. In military circles, the most basic argument against Safeguard was that adding an ABM requires the Soviets to build another ICBM to counter it, but the same is true if the US builds another ICBM instead. The Air Force was far more interested in building more of their own ICBMs than Army ABMs, and lobbied against the Army continually. In the public sphere, opinion by the late 1960s was anti military in general, and in an era of ongoing Strategic Arms Limitation Talks the entire concept was derided as sabre rattling. Safeguard had been developed to calm opposition but found itself just as heavily opposed. Nixon pressed ahead in spite of objections and complaints about limited performance, and the reasons for his strong support remains a subject of debate among historians and political commentators. Through the Safeguard era, talks between the US and Soviet Union originally started by President Lyndon B. Johnson were continuing. The Anti Ballistic Missile Treaty of 1972 limited the US and Soviet Union to two ABM sites each. Safeguard was scaled back to sites in North Dakota and Montana, abandoning initial work at a site in Missouri, and cancelling all other planned bases. Construction on the two remaining bases continued until 1974, when an additional agreement limited both countries to a single ABM site. The Montana site was abandoned with the main radar partially completed. The remaining base in North Dakota, the Stanley R. Mickelsen Safeguard Complex, became active on 1 April 1975 and fully operational on 1 October 1975. By that time the House Appropriations Committee had already voted to deactivate it. The base was shut down on 10 February 1976.

Nike Zeus (Найк Зевс)

АМР-ға қарсы қорғаныс жүйесі алғаш рет 1955 жылы Nike II деген атпен АҚШ армиясы тарапынан қарастырылды. Бұл, негізінен, олардың Nike B жер-әуе зымыранының (SAM) жаңартылған нұсқасы болды, сонымен қатар келе жатқан қайта кіру аппараттарын (RV) анықтап, олар туралы мәліметтерді дамытуға және тосқауыл зымыранының қажетті биіктікке көтерілуіне жеткілікті уақытты қалдыруға қабілетті жақсартылған радарлар мен компьютерлермен жабдықталған. Зевстің трафикпен жұмыс істеу мүмкіндігі шектеулі болды, ол бір сағатқа дейін келіп шабуылдайтын аз ғана зымырандарға қарсы күресуге арналған. Егер төрт зымыран бір минут ішінде келсе, жүйе басқаларын жоюмен айналысып жатқанда, жарылыс зарядтарының біреуі қашып өтуі мүмкін екені есептелді, бұл Зевс базасына шабуыл жасауды жеңілдетеді. Дегенмен, МБР құны стратегиялық бомбалаушымен шамалас болған дәуірде, мұндай шабуылдың өзі өте қымбатқа түсер еді. 1950 жылдардың соңында термоядролық бомбалардың жаңа буыны пайда болды, олар жарылыс зарядтарының салмағын азайтты – мысалы, алғашқы советтік R-7 Семиорка МБР үшін шамамен 700 кг дейін, және одан да азайтуға болатыны белгілі болды. АҚШ-тың W47 Polaris (UGM-27) зымырасының салмағы бар болғаны 30 кг болды. Бұл, кішкентай ракеталар осы жаңа жарылыс зарядтарын сол қашықтыққа жеткізе алатынын білдірді, зымыранның құнын айтарлықтай төмендетіп, оларды бомбалаушыларға немесе басқа жеткізу жүйелеріне қарағанда әлдеқайда арзан етті. Никита Хрущев Кеңес Одағының жаңа зымырандарды "колбаса сияқты" өндіріп жатқанын мақтан еткенде, АҚШ Зевспен қорғануға тырысудың орнына, өздерінің МБР-лерін көбірек жасап, жауап берді. Жағдайды ушықтырған нәрсе – жарылыс зарядтарының салмағы төмендеген сайын, қолданыстағы зымырандарда артық салмақ қалды, оны түрлі радарлық алдау құралдары үшін пайдалануға болады, ал Зевс оларды нақты RV-ден ажырата алмады. Армия есептеуынша, бір зымыранды жоюға кепілдік беру үшін жиырмаға жуық Зевс зымыранын ату қажет болар еді.

Nike-X

Осы мәселелерге тап болған Эйзенхауэр және Кеннеди әкімшіліктері жаңа құрылған ARPA-ға шешімдер ұсынуға жүгінді. ARPA атап көрсеткендей, алдау құрылғылары нақты оқ-дәрілерге қарағанда жеңіл болғандықтан, атмосфераның төменгі қабатына қайта кіргенде олардың жылдамдығы тезірек төмендейтін еді. Олар қысқа қашықтықтағы зымыранды қолданатын жүйені ұсынды, ол оқ-дәрінің белгілі бір биіктіктен төмен түскенін күте алады, сол кезде алдау құрылғылары іріктеліп алынар еді. Зымыранды сол биіктіктен төмен түспей-ақ жоюға тырысу, сонымен қатар оқ-дәрінің секундына шаққандағы соңғы жылдамдығы, оқ жолын анықтап, құрылғыны ату үшін бар болғаны 2-3 секундты қалдырды. Бұл өте жылдам зымырандарды, жоғары өнімділікті радарларды және жетілдірілген компьютерлерді талап ететін еді. 1963 жылы Роберт Макнамара Zeus-тың жоспарланған орналастырылуын тоқтатты және ақшаның осы жаңа жүйені зерттеуге жұмсалатынын жариялады, ол қазір Nike X деп аталды. Жаңа фазалық антенналық радар мен оған байланысты компьютерлік жүйелерді салу White Sands Missile Range-тегі MAR I полигонында басталды. MAR жүздеген оқ-дәрілерді және оларға шабуыл жасау үшін жіберілген құрылғыларды қадағалай алатын еді, яғни Кеңес Одағы оны басып алуды қаласа, жүздеген зымырандарды ұшыруға тура келер еді. Ал енді алдау құрылғылары мәселесі шешілгендіктен, шығындардың арақатынасы лайықты деңгейге оралды. Nike X-те Zeus-та болғандай қиындықтар туындады. Бұл жағдайда, ирониялық түрде, Зевске өте ұқсас советтік АБМ жүйесіне байланысты болды. Оны жеңу үшін АҚШ Әуе күштері өздерінің құрлық аралық баллистикалық зымырандарын (МБР) алдау құрылғыларымен жабдықтауға кірісті, бұл советтік Зевс сияқты жүйені жеңеді. Алайда, Кеңес Одағы өздерінің жүйесін Nike X сияқты өнімділікке жаңартуы мүмкін деген алаңдаушылық туды, сондықтан олар өздерінің оқ-дәрілерін жеңілдерімен алмастыра бастады және олардың үшеуін тасыды. Бұл әрбір АҚШ зымыранына үш (немесе қауіпсіздікті ескере отырып, алты) құрылғы қажет дегенді білдірді. Nike X үшін дәл осындай есептеулер жасалғанда, 7000 Sprint зымыранын орналастыру қажет екені анықталды, ал шығындардың арақатынасы кеңес жағына 20:1 болды. Осы деректермен танысқаннан кейін Макнамара Nike X-ті орналастыру кеңес одағын көбірек МБР жасауға итермелейді, бұл кездейсоқ соғыс қаупін арттырады деген қорытындыға келді. Осы сәттен бастап ол Nike X сияқты "ауыр" АБМ жүйелерін салуға қарсы болды.

Faced with these problems, both the Eisenhower and Kennedy administrations turned to the newly created ARPA to suggest solutions. ARPA noted that because the decoys were lighter than the actual warhead, they would slow down more rapidly as they reentered the lower atmosphere. They proposed a system using a short range missile that could wait until the warhead was below altitude, at which point the decoys would have been decluttered. Desiring to destroy the missile before it was below altitude, combined with the per second terminal speed of the RV meant there were only 2 to 3 seconds to develop a track and shoot the interceptor. This would demand extremely fast missiles, high performance radars and advanced computers. In 1963, Robert McNamara cancelled the upcoming deployment of Zeus and announced that money would instead be provided for research into this new system, now known as Nike X. Construction on the new phased array radar and its associated computer systems began at the MAR I site in White Sands Missile Range. MAR could track hundreds of warheads and the interceptor missiles sent to attack them, meaning the Soviets would have to launch hundreds of missiles if they wanted to overwhelm it. And now that decoys were no longer an issue, the cost exchange ratio fell back to reasonable levels. The Nike X developed the same sort of trouble as the Zeus before it. In this case it was ironically due to the Soviet's own ABM system which was very similar to Zeus. To ensure they could defeat it, the US Air Force began equipping their own ICBMs with decoys, which would defeat the Soviet's Zeus like system. However, concerned that the Soviets would upgrade their system to Nike X like performance, they instead began replacing their warheads with lighter ones, and carrying three of them. This meant that every US missile would require three (or six accounting for redundancy) interceptors. When the same calculations were run for Nike X, it was calculated that they would have to deploy 7,000 Sprint missiles, and the cost exchange ratio was 20 to 1 in favor of the Soviets. When presented with these numbers, McNamara concluded that deploying Nike X would prompt to Soviets to build more ICBMs, increasing the risk of an accidental war. From this point on, he opposed building a "heavy" ABM system like Nike X.

Қарауыл

Осы проблемаларға қарамастан, Макнамара бірнеше рет бірқатар дөңгелек үстелдерде жариялағандай, Джонсон әкімшілігі АБМ жүйесін орналастыру үшін үлкен қысымға ұшырады. 1966 жылы Конгресс Nike X жүйесіне қаржыландыруды бекітті, бірақ Макнамара оны пайдаланудан бас тартты. 1967 жылғы сайлауға жақындағанда, бұл мәселенің сайлау кампаниясының негізгі тақырыбына айналатыны анық болды. Макнамара кеңестік тараппен қару-жарақтарды шектеу туралы келіссөздер жүргізуді ұсынды, АБМ және оқ-дәрілер санын шектеу үшін жоғарғы лимиттер белгіледі, бірақ Глассборо саммиті нәтижесіз аяқталды. 1967 жылдың соңына қарай кеңестік тарап шектеулерді қабылдамайтыны және өздерінің АБМ жүйесін салуды жалғастыратыны белгілі болды. Қыркүйек айында қытайлықтар алғашқы термоядролық бомбасын сынады. Макнамара мен Джонсон мұны мәселені шешудің жолы ретінде қарастырды; шағын қытай флотына қарсы қорғаныс техникалық тұрғыдан мүмкін және салыстырмалы түрде төмен құнмен жасалатын еді. Бұл жүйені енгізу ағымдағы пікірталасқа нүкте қояр еді, тіпті болашақта жүйені Nike X деңгейіне дейін кеңейту мүмкіндігі болған жағдайда да. 1967 жылдың 18 қыркүйегінде Макнамара АҚШ-тың барлық аумағын қамтитын 17 базасы бар Sentinel бағдарламасын жариялады, жалпы саны 700-ге жуық зымыранмен, бұл негізгі Nike X жүйесіндегі зымырандардың 1/10 бөлігін құрады.

Никсон, демократтардың АБМ ісін қасақана кешіктіріп отырғанын айтып сайлау кампаниясын өткізіп, сайлауда жеңіске жеткен соң жүйені мұра етті. Ол сонымен қатар 1968 жылдың соңында армия ракеталарды қала маңындағы жерлерге орналастыруды шешкен кезде болған үлкен «NIMBY» (Not In My Backyard - Менің ауламда болмасын) наразылығын да мұра етті, бұл болашақта жүйені кеңейтуді жеңілдету үшін жасалды. Қала тұрғындары бас үстінен өтетін бомба тасушы зымырандарға қарсы шабуыл идеясын көтере алды. Бірақ төмен биіктікте келіп жатқан зымырандарға қарсы ядролық зымырандардың жарылуына олар көнбеді. Мәселе Бостоннан тыс жерде өткен жиналыста шиеленістікке жетті, онда шамамен 1000-2000 адам қарсылық білдіру үшін келді, тіпті қатты қар боранына қарамастан. Конгрессмендер сайлау округінен сайттарды көшіруді талап ететін хаттарға толы болды, ал Конгресс жақын арада жүйеге қосымша қаржыны тоқтатумен қорқытты. Никсон жүйе тексерілгенге дейін құрылыстың кейінге шегерілетінін мәлімдеді.

Сақтандыру

Тексеру 1969 жылғы 14 наурызда аяқталды және Никсон мен Қорғаныс министрлігінің кеңесшілері жасаған ұзақ сөйлеуде жарияланды. Тұтастай тұжырымдама қайта қаралды және барлық мүмкіндіктер жаңаша қарастырылды. Олардың ішінде Nike X сияқты ауыр салмақты жүйенің идеясы қарастырылды, бірақ Қорғаныс министрі Мелвин Лэрд, өзінен бұрын Макнамара сияқты, жүйенің қамтамасыз ететін қорғанысы құнымен салыстырғанда әлдеқайда арзан емес екенін айтты. Дегенмен, олар жеңіл қала қорғанысы тұжырымдамасымен де келіспеді. Тек қана жасалған жағдайларда ғана жұмыс істейтін жүйені орналастырудың қажеті жоқ еді, әсіресе мұндай жағдайларды мүмкіндік ретінде қабылдау жаудың сіздің қорқытуыңызды ескермейтінін білдіретін еді. Егер жағдай осылай болса, онда зымырандардың не қажеті бар? Нақты мәселе – олардың сіздің қорқытуыңызды ескермей қалуына кепілдік беру болып табылады, және Никсон осы тұжырымдаманы таңдады. Қалаларды қорғау үшін АБМ жүйесін орналастырудың орнына, жаңа орналастыру зымырандық базаларды қорғауға бағытталды, осылайша шектеулі шабуылға бару мүмкіндігі болмайды. Бұл жүйе мінсіз болуы керек емес, тіпті оған жақын да болуы қажет емес.

Бастапқы орналастыру жоспары

1960 жылдардың аяғында үш жерде – Уайтман ӘӘБ (Миссури), Малмстром ӘӘБ (Монтана) және Гранд Форкс ӘӘБ (Солтүстік Дакота) – «Сафгавард» жүйелерін орналастыру жоспарлары жасалды, маңызды стратегиялық қару-жарақ активтерін қорғау мақсатында. Бірақ, нақты зымыран және радар орналасқан жерлері таңдалған болатын, оларға қарамастан Уайтман ӘӘБ-дегі орналасу тоқтатылды. Солтүстік Дакота мен Монтанада құрылыс жұмыстары басталды, алайда толыққанды аяқталған жер – Солтүстік Дакота ғана. Монтананың ауылдық аймақтарында толық емес PAR жүйесінің іздері әлі де сақталып қалған.

Құралымдары

Сафгаард жүйесі бірнеше негізгі компоненттерден тұрды, олар: периметрлік бақылау радарі, зымыран алаңы радарі, Спартан зымырандарын ұшыру құрылғылары, бірге орналасқан Спринт зымырандарын ұшыру құрылғылары және қашықтан орналасқан Спринт зымырандарын ұшыру құрылғылары.

Периметрді алу радары (PAR)

PAR - бұл Солтүстік полюс аймағынан келіп жатқан баллистикалық зымыранның соққылық бөлімдерін анықтауға арналған үлкен пассивті электронды сканерленген массивтік радар. PAR анықтаған потенциалды мақсаттар Зымырандық алаң радарына (MSR) және Солтүстік Америка ғарыш қорғаныс командесіне жіберілетін болды. АҚШ-тың солтүстік шекарасында екі радарлық нысан салу жоспарланған, біреуі Монтанада, екіншісі Солтүстік Дакотада. Екі жерде де құрылыс басталды, бірақ Баллистикалық зымыранға қарсы шартты ратификациялауға байланысты Солтүстік Дакотадағы нысан ғана аяқталды. Бұл нысан, Солтүстік Дакота штатындағы Кавальер қаласының жанында, қазір АҚШ Ғарыш күштерімен Кавальер Ғарыш күштері станциясы ретінде пайдалануда. Монтанадағы PAR нысанының қалдықтары Монтана штатының Конрад қаласының шығысында орналасқан.

Ракеталық орынның радары (MSR)

Ракеталық алаңның радары Сафгавард жүйесін басқарды. Ол кіріп келе жатқан баллистикалық зымыранның (ICBM) соққы беру үшін қажетті компьютерлер мен фазалық антенналық радарды қамтыды. Радар ғимаратының өзі бірнеше қабаттан тұратын пирамида пішіндес. Монтана және Солтүстік Дакотада құрылыс басталды, бірақ қазір тек Солтүстік Дакотадағы нысан ғана сақталған. MSR кешеніне 30 Spartan зымыран ұшырғышы және 16 Sprint зымыран ұшырғышы кірді. Монтанадағы MSR нысанының қалдықтары бөлшектелді және жерге көмілді.