Кіріспе
Байлықтың таралуы – қоғамдағы әртүрлі мүшелер немесе топтардың байлығын салыстыру. Бұл экономикалық теңсіздіктің немесе экономикалық әртүрліліктің бір көрінісін көрсетеді. Байлықтың таралуы табыстың таралуынан өзгеше, себебі ол қоғам мүшелерінің ағымдағы табысына емес, қоғамдағы активтерге меншік құқығының экономикалық таралуына назар аударады. Халықаралық табыс және байлықты зерттеу қауымдастығының мәлімдемесінше, "әлемдегі байлықтың таралуы табыстың таралуына қарағанда әлдеқайда тең емес". Байлық бойынша елдердің рейтингтерін қарау үшін байлық теңдігі бойынша елдер тізіміне немесе ересек адам басына шаққандағы байлық бойынша елдер тізіміне жүгінуге болады.
The distribution of wealth is a comparison of the wealth of various members or groups in a society. It shows one aspect of economic inequality or economic heterogeneity. The distribution of wealth differs from the income distribution in that it looks at the economic distribution of ownership of the assets in a society, rather than the current income of members of that society. According to the International Association for Research in Income and Wealth, "the world distribution of wealth is much more unequal than that of income." For rankings regarding wealth, see list of countries by wealth equality or list of countries by wealth per adult.
Тұжырымдамалық негіздеме
Байлықтың таралуын талдаудың көптеген жолдары бар. Бір жиі қолданылатын мысал – 99-шы пайыздық деңгейдегі жеке адамның байлығын медианалық (немесе 50-ші) пайыздық деңгейдегі байлықпен салыстыру. Бұл P99/P50 – потенциалды Кузнец қатынастарының бірі, ол теңсіздік пен жан басына шаққандағы табыс арасындағы байланысты көрсететін кері U пішінін білдіреді. Тағы бір кең таралған өлшем – экономикадағы жалпы байлыққа қарағанда, байлық үлестірілімінің жоғарғы 1%-ының иеленген байлығының жалпы мөлшері. Көптеген қоғамдардағы ең бай он пайыз халықтың байлығы жартысынан астам құрайды. Парето үлестірімі байлықтың оң жақ құйрығындағы (өте байлардың байлығы) математикалық бөлінуін анықтау үшін жиі қолданылады; жоғарғы 20% 80% иеленеді, жоғарғы 4% 64%, жоғарғы 0,8% 51,2% және т.б. Шындығында, байлық үлестірілімінің құйрығы, табыс үлестірілімі сияқты, Парето үлестіріміне ұқсас, бірақ қалың құйрықты. Халыққа шаққандағы байлық (WOP) қисықтары – ұлттың байлығының таралуын көрсетудің нақты көрінетін тәсілі. WOP қисықтары – байлық қисықтарының өзгертілген үлестірілуі. Тік және көлденең шкалалардың әрқайсысы нөлден жүзге дейінгі пайыздық көрсеткіштерді көрсетеді. Біз бір елдің барлық үй шаруашылықтарын ең байдан ең кедейге дейін реттейтінін көзге елестетейік. Содан кейін оларды қысқартып, көлденең шкала бойында тізімдейміз (сол жақтағы ең бай). Кез келген үй шаруашылығы үшін қисықтағы нүктесі олардың байлығын (өлшем ретінде) ең бай пайыздық топтың орташа байлығымен салыстырады. Кез келген ел үшін ең бай 1/100 үй шаруашылығының орташа байлығы қисықтың ең жоғарғы нүктесін (халық, 1%; байлық, 100%) немесе (p=1, w=100) немесе (1, 100) құрайды. Нақты әлемде WOP қисығының екі нүктесі статистика жиналғанға дейін әрқашан белгілі болады. Бұл ең жоғарғы нүкте (1, 100) және ең оң нүкте (ең кедей халық, ең төмен байлық) немесе (p=100, w=0) немесе (100, 0). Бұл өкінішті оң жақ нүкте, себебі үй шаруашылықтарының кемінде бір пайызы (түрмеде отырғандар, ұзақ аурулар және т.б.) мүлдем байлықсыз болады. Жоғарғы және оң жақ нүктелер белгілі болғандықтан, біздің қызығушылығымыз олардың арасындағы WOP қисығының пішініне байланысты. Қисықтың екі экстремалды түрі бар. Біріншісі – "мүкемел коммунистік" WOP. Бұл адамдар шкаласының ең сол жақ нүктесінен (максималды байлық) p=99-ға дейін көлденең сызықпен өтеді. Содан кейін байлық = 0-ге дейін (p=100, w=0) түсіп кетеді. Екінші шектен шығу – "мүкемел тирандық" түрі. Сол жақта Тиранның байлығының 100%-ынан басталады. Содан кейін p=2 кезінде нөлге түседі және қалған халықта нөлден горизонтальды жалғасады. Яғни, тиран мен оның достары (жоғарғы пайыз) елдің барлық байлығына ие. Қалған азаматтар – жеміс жинаушылар немесе құлдар. Орталық форма – сол жақ/жоғарғы нүкте мен оң жақ/төменгі нүктені жалғастыратын түзу сызық. Мұндай "диагональды" қоғамда ең бай пайыздық топтағы үй шаруашылығы орташа (50-ші) пайыздық топтағы үй шаруашылығынан екі есе көп байлыққа ие болады. Мұндай қоғам көптеген адамдарға (әсіресе кедейлерге) ұнайды. Шындығында, осы диагональды қоғаммен салыстыру, белгілі бір экономикадағы теңсіздіктің өлшемі ретінде қолданылатын Джини көрсеткіштерінің негізі болып табылады. Бұл Джини көрсеткіштері (2007 жылы 40,8) АҚШ-ты дамыған елдердің ішінде (Дания мен Швейцариядан кейін) ең теңсіздікке толы үшінші ел ретінде көрсетеді. Күрделі модельдер де ұсынылды.
Теориялық тәсілдер
Байлықтың таралуы мен иеленуінің аспектілерін модельдеу үшін көптеген түрлі теориялар пайдаланылды. 1960 жылға дейін осы мәселе бойынша мәліметтер көбінесе байлық салығы және мұра салығы туралы тізілімдерден жиналды, ал қосымша дәлелдер шағын, өкілді емес зерттеулерден және басқа да түрлі көздерден алынды. Бұл көздерден алынған нәтижелер байлықтың таралуының өте тең емес екенін, материалдық мұраның байлық арасындағы айырмашылықтарда және байлықтың ұрпақтан-ұрпаққа берілуінде маңызды рөл атқаратынын көрсетті. Сондай-ақ, байлықтағы теңсіздік уақыт өте келе азаяды дегенге сенуге негіз болды, сонымен қатар таралудың пішіні кездейсоқ туындамаған белгілі бір статистикалық заңдылықтарды көрсетті. Осылайша, байлық таралуы бойынша алғашқы теориялық жұмыстар статистикалық заңдылықтарды түсіндіруге, сондай-ақ байлықтың шоғырлануының жоғары деңгейі мен уақыт өте келе төмендеу тенденциясын түсіндіре алатын негізгі күштердің арақатынасын анықтауға бағытталды. Соңғы кезде байлық таралуы туралы зерттеулер жалпы тарату ерекшеліктеріне назар аударудан ауысып, байлық иелігіндегі жеке айырмашылықтардың себептерін зерттеуге көбірек ден қойып келеді. (1954), және Андо мен Модильяни (1963). Тағы бір маңызды прогресс – микродеректер жиынтықтарының қолжетімділігі мен сапасының артуы, олар жеке тұлғалардың активтері мен жинақтарының бағасын ғана емес, сонымен қатар байлықтағы айырмашылықтарды түсіндіруге көмектесетін түрлі тұрмыстық және жеке сипаттамаларды ұсынады. Бір қоғамдағы үйлердің мөлшерінің таралуы (мысалы, Джини коэффициентін пайдалану арқылы талданады) байлықтың теңсіздігін өлшеу шарасы ретінде қарастырылуы мүмкін. Бұл тәсіл кемінде 2014 жылдан бері қолданылып келеді және, мысалы, Еуразиядағы ежелгі байлықтың айырмашылығы Солтүстік Америка мен Мезоамерикадағы ең алғашқы неолит кезеңінен кейін байқалғандардан гөрі жоғары болғанын көрсетті.
Дүниежүзілік теңсіздік статистикасы
БҰҰ Университетінің Дүниежүзілік даму экономикасы зерттеу институтының зерттеуі 2000 жылы әлемдегі барлық активтердің 40%-ы тек ең бай 1%-ға тиесілі болса, ал ең бай 10% әлемдегі барлық активтердің 85%-ын иеленді. Әлемдегі ересектердің жартысы дүниежүзілік байлықтың 1%-на ғана ие болды. 2006 жылғы зерттеуде ең бай 2% адам әлемдегі тұрмыстық активтердің жартысынан астамын иеленгені анықталды. Парето таралымы бойынша, ең жоғары 1%-ға 52,8% тиесілі. 2012 жылы ЭЫДҰ деректері бойынша, әлем халқының 0,6% (активтері 1 миллион АҚШ долларынан жоғары ересектерден тұрады), яғни әлемдегі 42 миллион ең бай адам, әлем байлығының 39,3%-ын иеленді. Келесі 4,4% (311 миллион адам) әлем байлығының 32,3%-ын иеленді. Ал ең төменгі 95% әлем байлығының 28,4%-ын иеленді. Есептегі зор айырмашылықтар Джини индексі бойынша 0,893-ке жетеді, бұл 2009 жылы 0,38-ге бағаланған әлемдік табыс теңсіздігінен әлдеқайда жоғары. Мысалы, 2012 жылы әлем халқының ең төменгі 60%-ының байлығы Forbes тізіміндегі әлемдегі ең бай 1226 миллиардердің байлығымен тең болды. 2021 жылғы Oxfam есебінде әлемдегі ең бай 10 адамның жалпы байлығы, әлем халқының жартысын құрайтын 3,1 миллиард адамның байлығынан асып түсетіні анықталды. Пандемия кезеңінде олардың жалпы байлығы екі есеге өсті. Credit Suisse баспасынан шыққан «2021 жылғы жаһандық байлық туралы есеп» 2020 жылы әлемде байлық теңсіздігінің айтарлықтай өскенін көрсетіп тұр. Credit Suisse мәліметтері бойынша, 2020 жылғы байлықты бөлу пирамидасы ересектердің ең бай тобының (1,1%) жалпы байлықтың 45,8%-ын иеленгенін көрсетеді. Бұл көрсеткіш 2013 жылғы байлықты бөлу пирамидасымен салыстырғанда 4,8%-ға артқан. Әлемдегі ересектердің жартысы, пирамиданың төменгі бөлігі, жалпы байлықтың тек 1,3%-ын иеленеді. 2013 жылғы байлықты бөлу пирамидасымен салыстырғанда 1,7%-ға төмендеу байқалады. Қорытындылай келе, бұл салыстыру осы жылдар ішінде әлемде байлық теңсіздігінің айтарлықтай өскенін көрсетеді. Байлық теңсіздігінің жалғасуына COVID-19 пандемиясының салдарының әсері де зор. Credit Suisse 2020 жылы пандемияның жұмыспен қамту мен табыстарға тигізген экономикалық әсері ең төмен байлық деңгейіндегі адамдарға кері әсер етуі мүмкін, оларды үнемдеулерінен көп жұмсауға немесе қарызға батуға мәжбүр етеді деп мәлімдейді. Ал ең бай топтар бұл жағымсыз әсерге ұшырамады. Керісінше, олар төмен пайыздық мөлшерлемелердің акциялар мен жылжымайтын мүлік бағасына тигізген оңды әсерінен пайда көрді. Credit Suisse жариялаған «Global Wealth Report 2021» бойынша, 2020 жылы әлемде 56 миллион миллионер болды, бұл өткен жылмен салыстырғанда 5,2 миллионға көп. АҚШ-та 22 миллион миллионер бар, бұл әлемдегі барлық миллионерлердің шамамен 39%-ын құрайды. Бұл көрсеткіш әлемдегі миллионерлердің 9,4%-ын иеленген Қытайдан әлдеқайда жоғары. Үшінші орында Жапония тұр, ол әлемдегі миллионерлердің 6,6%-ын иеленеді. Осы талдау түрі, сондай-ақ Джини коэффициентінің талдауы жер құнына салық салуды қолдау үшін пайдаланылды.
АҚШ-та
бас бармақ. Орташа таза байлық – бұл өте бай отбасылардың үлесі ескерілгенде – орташа таза байлықтан айтарлықтай жоғары (елуінші пайыздікте тұратын отбасылар). 2011 жылы PolitiFact мәліметінше, ең бай 400 америкалықтың "байлығы барлық американдықтардың жартысынан да көп". Мұрагерлік байлық американдықтардың байып, "алдын ала артықшылыққа" ие болуын түсіндіруге көмектеседі. 2012 жылдың қыркүйек айында Policy Studies институтының мәліметінше, Forbes журналының ең бай 400 америкалықтың "60 пайызынан астамы" "байлықты өмір сүрген". 2007 жылы американдықтардың ең бай 1%-ы елдің жалпы байлығының 34,6%-ына ие болды (адам капиталын есептемегенде), ал келесі 19%-ы 50,5%-ына ие болды. АҚШ-тың ең жоғарғы 20%-ы елдің байлығының 85%-ына ие болды, ал ең төменгі 80%-ы халықтың 15%-ына ие болды. 1922 жылдан 2010 жылға дейін ең жоғарғы 1% үлесі 19,7%-дан 44,2%-ға дейін өзгерді, бұл үлкен төмендеу 1970 жылдардың соңындағы қор нарығының құлдырауымен байланысты. Қор нарығының төмендеу кезеңін (1976–1980 жж.) және қор нарығының жоғары бағаланған кезеңін (1929 ж.) ескермегенде, ең бай 1% байлығының үлесі шамамен үштен бірін құрайтын өте тұрақты болды. Алайда, 2007 жылы басталған Ұлы дағдарыстан кейін халықтың ең бай 1%-ының иелігіндегі жалпы байлық үлесі 34,6%-дан 37,1%-ға дейін өсті, ал америкалықтардың ең бай 20%-ының үлесі 85%-дан 87,7%-ға дейін өсті. Ұлы дағдарыс сондай-ақ орташа шаруашылық байлығының 36,1%-ға төмендеуіне, бірақ ең жоғарғы 1%-дың 11,1%-ға төмендеуіне әкелді, бұл 1% пен 99% арасындағы айырмашылықты одан әрі кеңейтті. + Жыл бойынша халықтың байлық үлесі Жыл Төменгі 99% Жоғарғы 1% 1922 63,3% 36,7% 1929 55,8% 44,2% 1933 66,7% 33,3% 1939 63,6% 36,4% 1945 70,2% 29,8% 1949 72,9% 27,1% 1953 68,8% 31,2% 1962 68,2% 31,8% 1965 65,6% 34,4% 1969 68,9% 31,1% 1972 70,9% 29,1% 1976 80,1% 19,9% 1979 79,5% 20,5% 1981 75,2% 24,8% 1983 69,1% 30,9% 1986 68,1% 31,9% 1989 64,3% 35,7% 1992 62,8% 37,2% 1995 61,5% 38,5% 1998 61,9% 38,1% 2001 66,6% 33,4% 2004 65,7% 34,3% 2007 65,4% 34,6% 2010 64,6% 35,4% бас бармақ250px АҚШ-та байлықтың теңсіздігі 1989 жылдан 2013 жылға дейін артты.
thumb|250px|Wealth inequality in the United States increased from 1989 to 2013.
Байлық шоғырлануы
Байлықтың шоғырлануы – белгілі бір жағдайларда тудырылған байлықтың жеке тұлғалар немесе ұйымдардың қолына жиналу процесі. Байлыққа ие болғандар жаңа байлық көздері мен құрылымдарына инвестиция салуға немесе жинақталған байлықты арттырудың басқа да жолдарын пайдалануға мүмкіндік алады, соның нәтижесінде олар одан да көп байлыққа ие болады.
Бай болу мен көп табыс табу арасындағы байланыс
Байлықтың тең емес таралуымен басталатын жағдайда ("байлық аралығы") байлықты шоғырландырудың бірнеше өзара байланысты емес экономикалық механизмдері ұсынылды: бай болу мен жоғары жалақылы жұмысқа қол жеткізу арасындағы байланыс (олигархия). Жоғары табысты адамдардың өзінің байлығын арттырғандармен байланысты болуы (меритократия), осыған байланысты тұтынуға бейімділіктің төмен деңгейі. Байлардың үкіметке олардың үлесіне қарағанда артық ықпал ету қабілеті, осылайша олардың байлығын арттыруы (плютократия). Бірінші жағдайда, бай болу жоғары жалақылы жұмыс арқылы (мысалы, элиталық білім беру ошақтарына бару арқылы) көбірек табыс табуға мүмкіндік береді. Екінші жағдайда, жоғары жалақылы жұмысқа ие болу ақшаны жинау арқылы байынуға мүмкіндік береді. Плутократияда байлар заң шығару процесіне билік жүргізеді, бұл оларға байлықтың теңсіздігін арттыруға мүмкіндік береді. Мұның мысалы кейбір елдерде, әсіресе АҚШ-та саяси науқандардың жоғары құны болып табылады (жалпы алғанда, плутократиялық қаржыландыруды қараңыз). Бұл механизмдер өзара байланысты емес болғандықтан, барлық үш түсіндірме бірлесіп жұмыс істеуі мүмкін, бұл байлықты одан да көп шоғырландырады. Жалақының өсуін қалпына келтіруге кедергі келтіретін факторлар АҚШ-қа тән доллар басымдығымен саяси жүйенің жалпы жұмыс істемеуімен байланысты болуы мүмкін, емес, ең байлардың рөлімен. Байлықты шоғырландыруға қарсы теңгерімге салық салудың белгілі бір түрлері кіреді, атап айтқанда, байлық салығы, мұра салығы және табысқа прогрессивті салық салу. Дегенмен, шоғырланған байлық әдеттегі жұмысшылардың төмен жалақысына кедергі келтірмейді. Әлемдегі ең бай адамдардың бірі, инвестор, миллиардер және қайырымдылық шараларын қолдаушы Уоррен Баффет 2005 және 2006 жылдары өзінің сыныбының, "байлар сыныбының" қалған қоғамға қарсы таптық соғыс жүргізіп жатқаны туралы пікірін білдірді. 2005 жылы Баффет CNN арнасына: "Бұл таптық соғыс, менің сыныбым жеңіп жатыр, бірақ олар жеңіске жетпеуі керек" деді. 2006 жылғы қарашада "Нью-Йорк Таймс" газетіне берген сұхбатында Баффет "[т]ақтық соғыс бар, бірақ менің сыныбым, байлар сыныбы соғыс жасайды, және біз жеңіп жатырмыз" деді.
A correlation between being rich and being given high paid employment (oligarchy). A marginal propensity to consume low enough that high incomes are correlated with people who have already made themselves rich (meritocracy). The ability of the rich to influence government disproportionately to their favor thereby increasing their wealth (plutocracy). In the first case, being wealthy gives one the opportunity to earn more through high paid employment (e. g., by going to elite schools). In the second case, having high paid employment gives one the opportunity to become rich (by saving your money). In the case of plutocracy, the wealthy exert power over the legislative process, which enables them to increase the wealth disparity. An example of this is the high cost of political campaigning in some countries, in particular in the US (more generally, see also plutocratic finance). Because these mechanisms are non exclusive, it is possible for all three explanations to work together for a compounding effect, increasing wealth concentration even further. Obstacles to restoring wage growth might have more to do with the broader dysfunction of a dollar dominated political system particular to the US than with the role of the extremely wealthy. Counterbalances to wealth concentration include certain forms of taxation, in particular wealth tax, inheritance tax and progressive taxation of income. However, concentrated wealth does not necessarily inhibit wage growth for ordinary workers with low wages. The investor, billionaire, and philanthropist Warren Buffett, one of the wealthiest people in the world, voiced in 2005 and once more in 2006 his view that his class, the "rich class", is waging class warfare on the rest of society. In 2005 Buffet said to CNN: "It's class warfare, my class is winning, but they shouldn't be." In a November 2006 interview in The New York Times, Buffett stated that "[t]here’s class warfare all right, but it’s my class, the rich class, that’s making war, and we’re winning."
Байлықты қайта бөлу және мемлекеттік саясат
Көптеген қоғамдарда мүлікті қайта бөлу, салық салу немесе реттеу арқылы байлықты қайта бөлуге тырысылып келінді, кейде жоғары топты қолдау үшін, ал кейде экономикалық теңсіздікті азайту мақсатында. Мұндай практиканың мысалдары кемінде б.з.б. үшінші ғасырдағы Рим республикасына дейін барып жетеді, сол кезде әрбір отбасының иелене алатын байлық пен жер мөлшерін шектейтін заңдар қабылданды. Мұндай байлық шектеулеріне себеп болатын факторлар: тең мүмкіндіктерге ұмтылыс, үлкен байлықтың саяси жемқорлыққа алып келетінінен қаушау, байлықты шектеу сайлаушылардың қолдауын қамтамасыз етеді деген сенім, немесе байлықтың тым шоғырлануы көтеріліске әкеп соқтырады деген қорқыныш. Социализмнің түрлі формалары байлықтың тең емес таралуын және одан туындайтын жанжалдар мен әлеуметтік мәселелерді азайтуға бағытталған. Ақыл-ой дәуірінде Фрэнсис Бэкон: «Ең бастысы – мемлекеттегі қазына мен ақшалардың бірнеше қолға жиналмауы үшін жақсы саясатты пайдалану керек. Ақша – тыңайтқыш сияқты, таратылмаса, еш пайдасы жоқ» деп жазған. Коммунизмнің саяси қозғалыс ретінде өркендеуі капитализмде байлықтың таралуымен байланысты, онда азаған топтар сәнді өмір сүрсе, көпшілік өте кедейлікте немесе мұқтаждықта өмір сүрді. Алайда, «Готская бағдарламасына сын» еңбегінде Маркс пен Энгельс неміс социал-демократтарын өндіріс пен өндірістік мүлікке иелік етуден гөрі тарату мәселелеріне көбірек мән бергені үшін сынады. Маркс идеялары 20 ғасырдағы түрлі мемлекеттерге ықпал еткенімен, социализм мен коммунизм жөніндегі марксистік ұғымдар әлі де толыққанды түсініксіз болып қала береді. Екінші жағынан, еңбек қозғалысы, технология және әлеуметтік либерализмнің үйлесімділігі дамыған әлемдегі өте кедейлікті азайтуға көмектесті, бірақ байлық пен кедейліктің өте үлкен айырмашылығы үшінші әлем елдерінде әлі де сақталуда. Дүниежүзілік экономикалық форумының «2014 жылғы жаһандық күн тәртібіне шолу» баяндамасында табыс арасындағы өсуші теңсіздік әлемдік тәуекелдердің екінші орнында тұр. Пол мен Мозердің 2009 жылғы мета-талдауына сәйкес, жоғары табыс теңсіздігі мен нашар жұмыссыздықтан қорғау шаралары бар елдерде жұмыссыздардың арасында психикалық денсаулықтың нашарлауы байқалады.