Кіріспе
9 ғасырдағы еврей философы және дәрігері, Исаак Юдей деп аталған дәрігер Исаак Израиль бен Соломон (ивритше: יצחק בן שלמה הישראלי, Йицхак бен Шломо ха Йисраэли; арабша: أبو يعقوب إسحاق بن سليمان الإسرائيلي, Әбу Якуб Исхак ибн Сүлеймен әл-Исраили) (шамамен 832 – шамамен 932), сонымен қатар Исаак Израиль Ұлы және Исаак Юдей ретінде де белгілі, өз заманының араб әлемінде өмір сүрген ең көрнекті еврей дәрігерлері мен философтарының бірі. Ол ортағасырлық еврей неоплатонизмінің негізін қалаушысы деп есептеледі. Оның араб тілінде жазылған және кейіннен еврей, латын және испан тілдеріне аударылған еңбектері ортағасырлық Еуропа университеттерінің 13 ғасырдың басындағы медициналық оқу бағдарламасына еніп, орта ғасырлар бойы кең таралды.
the physician called Isaac Judaeus
Isaac Israeli ben Solomon (Hebrew: יצחק בן שלמה הישראלי, Yitzhak ben Shlomo ha Yisraeli; Arabic: أبو يعقوب إسحاق بن سليمان الإسرائيلي, Abu Ya'qub Ishaq ibn Suleiman al Isra'ili) (c. (circa) 832 – c. (circa) 932), also known as Isaac Israeli the Elder and Isaac Judaeus, was one of the foremost Jewish physicians and philosophers living in the Arab world of his time. He is regarded as the father of medieval Jewish Neoplatonism. His works, all written in Arabic and subsequently translated into Hebrew, Latin and Spanish, entered the medical curriculum of the early thirteenth century universities in Medieval Europe and remained popular throughout the Middle Ages.
Өмір
Израильдің өмірі мен қызметі туралы көп мәлімет жоқ. Белгілі нәрселердің көп бөлігі – андалузиялық автор Ибн Жұлжұлдың он бірінші ғасырдың екінші жартысында жазған «Дәрігерлер туралы әңгімелер» еңбегінен, сондай-ақ Саид Толедолықтың он бірінші ғасырдың ортасында жазған «Ұлттар санаттары» кітабынан алынған өмірбаяндық деректерден құралады. Он үшінші ғасырда Ибн Әби Усайбиа да Ибн Жұлжұлдың және басқа да көздердің, оның ішінде Израильдің шәкірті Ибн әл-Жаззардың Фатимидтер әулетінің тарихы негізінде жазылған мәліметтерді пайдаланды. Израиль 832 жылы Египетте еврей отбасында дүниеге келген. Өмірінің бірінші жартысын Каирде өткізіп, шебер окулист ретінде танымал болған. Египеттен кеткенге дейін ортағасырлық иудаизмнің ең беделді тұлғаларының бірі – Саадия бен Жозеф әл-Файюмимен (882-942) хат алмасып тұрған. 904 жылы Израиль соңғы Аглабид әмірі Зиядат Алла III-нің сарай дәрігері болып тағайындалды. 905-907 жылдары ол Кайруанға сапар шегіп, онда Ысқақ ибн Амран әл-Бағдадиден жалпы медицинаны оқыды, кейде оны осымен шатастырады («Сефер ха Яшар», 10а б.). Кейін ол 910-934 жылдары билік құрған Солтүстік Африканың Фатимид әулетінің негізін қалаушы 'Убайд Алла әл-Махдидің дәрігері болды. Халифа еврей дәрігерінің өткірлігі мен грек әл-Хубайшты оған қарсы қойып, оның сөздерін күлдіретін қабілетіне риза болды. Оның аты-жөні кеңінен танылып, араб тілінде жазған еңбектері мұсылман дәрігерлері тарапынан «күннен артық құнды» деп бағаланды. Оның дәрістеріне көптеген шәкірттер жиналды, олардың ең белгілілері – мұсылман Әбу Жафар ибн әл-Жаззар мен Дұнаш ибн Тамим болды. Израиль табиғаттану, медицина, математика, астрономия және басқа да ғылымдарды зерттеді; ол «жеті ғылымды» білетін адам ретінде танымал болды. Өмірбаян жазушылар оның ешқашан үйленбегенін және баласы болмағанын айтады. 932 жылы Тунис қаласы Кайруанда қайтыс болды. Көптеген араб авторлары оның туған жылын 832 деп көрсетеді. Бірақ Ибраһим бен Хасдай, өмірбаяншы Санах ибн Саид әл-Куртубидің сөздерін келтіріп («Шығыс, әдебиет. IV, 230-б.), Исхақ Исраил 942 жылы қайтыс болды дейді. Генрих Гретц («Geschichte» v. 236) Исхақ Исраилдің жүз жылдан астам өмір сүргенін айта келіп, 845-940 жылдары деп көрсетеді; ал Штейншнайдер («Еврей. шолулар» бб. 388, 755) оның қайтыс болған жылын 950 деп көрсетеді. Ол Кайруанда қайтыс болды.
Ықпал
956 жылы оның шәкірті Дунаш Ибн Тамим Сефер Йецира туралы кеңінен түсініктеме жазды, бұл ғалам құрылысын анықтау үшін еврей алфавиті әріптеріне және олардың комбинацияларына үлкен мән беретін космогонияның мистикалық еңбегі. Ол бұл еңбегінде Израильден осыншалықты көп сілтеме келтіреді, сондықтан он тоғызыншы ғасырдың бірнеше ғалымдары осы түсініктемені Израильдің еңбегі деп жаңылыстырды. Израильдің медициналық трактаттары бірнеше ғасыр бойы түпнұсқа араб тілінде де, латын тіліне аудармада да оқылып зерттелді. Он бірінші ғасырда Салернодағы беделді медицина мектебінің профессоры Константин Африкан Израильдің бірқатар еңбектерін латын тіліне аударды. Орта ғасырлық араб тіліндегі дәрігерлердің көптеген өмірбаянында оның және оның еңбектері туралы айтылады. Израильдің философиялық еңбектері христиан және еврей ойшылдарына айқын әсер етті, ал мұсылман зиялыларына одан аз әсер тиді. Он екінші ғасырда Толедодағы ғалымдар тобы көптеген араб ғылыми және философиялық еңбектерін латын тіліне аударды. Аудармашылардың бірі, Кремоналық Жерар, Израильдің «Анықтамалар кітабы» (Liber de Definicionibus/Definitionibus) және «Элементтер кітабы» (Liber Elementorum) еңбектерін латын тіліне аударды. Израильдің еңбектері Гундиссалин, Альбер Магнус, Томас Аквин, Винсент де Бове, Бонавентура, Роджер Бэкон және Кузалық Николай сияқты көптеген христиан ойшылдары тарапынан цитата келтіріліп, қайта жазылды. Исхақ Исраилидің мұсылман авторларына философиялық ықпалы өте шала. Мұсылмандық еңбекте Израильдің философиясынан белгілі жалғыз цитата – XI ғасырда Испанияда жазылған, латын тіліне аудармасы жасалған және Батыста «Пикатрикс» деген атпен кеңінен таралған сиқыр туралы кітап, «Гаят аль-Хаким». Автор оны атымен атамаса да, кітапта Израильдің жазбаларымен тікелей сәйкес келетін бөлімдер бар. Оның ықпалы Мұса ибн Езраға (шамамен 1060-1139) да тарады, ол өзінің «Бақ кітабы» атты трактатында Исаак Исраилиді авторлық құқықсыз цитаталап, метафора мен тура мағынаның мәнін түсіндірді. Кордовалық шаир және философ Джозеф Ибн Тсаддык (1149 жылы қайтыс болды) Израильдің идеяларына қарыз болған «Микрокосм» атты еңбек жазды. Неоплатонизм философиясының әлсіреуімен қатар, Израильдің бір бөлігі болған Галендік медициналық дәстүрге қоса, Исаак Исраилидің де ықпалы азайды.
Талап етілген жұмыстар
Араб тіліндегі бірнеше еңбек, олардың кейбіреулері еврей, латын және испан тілдеріне аударылған, Израильге жатқызылды, ал бірнеше медициналық еңбектер әл-Махдидің сұрауы бойынша оның жазғандығы айтылды. 1515 жылы Францияның Лион қаласында "Opera Omnia Isaci" жарық көрді, ал осы еңбектің редакторы бастапқыда араб тілінде жазылған және 1087 жылы Константин Карфагендік латын тіліне аударған еңбектердің "ұрлықпен алынған" екенін мәлімдеді, оларды Израильдің есімімен жариялады, сондай-ақ басқа дәрігерлердің еңбектерімен бірге жинақтады, олар да жаңылыс түрде Израильге жатқызылған. Константин Карфагендік аударған еңбектер Батыс Еуропадағы ең көне университет – Салерно университетінде оқулық ретінде пайдаланылды, онда Константин медицина профессоры болды және 17 ғасырға дейін Еуропа бойынша оқулықтар ретінде қолданылып келді. Ол трахеотомия туралы араб тілінде алғаш жазған дәрігер. Ол Пауль Эгинаның, содан кейін Авиценна мен Альбукасистің істегені сияқты, мойын терісін ұстап алу үшін ілгек қолдануды ұсынды.
Медициналық жұмыстар
Kitab al Ḥummayat, The Book on Fevers, Sefer ha Ḳadaḥot, ספר הקדחות, бес кітаптан тұратын, ежелгі дәрігерлер, әсіресе Гиппократ пен Галеннің пікірінше, қызба түрлері туралы толық трактат. "Жылу туралы кітап" "Артикелла" еңбегінде жарияланды. Kitab al Adwiyah al Mufradah wa'l Aghdhiyah, дәрі-дәрмектер мен тағамдар туралы төрт бөлімнен тұратын еңбек. Бірінші бөлімі, жиырма тараудан тұратын, Константин латын тіліне Diætæ Universales деп, ал аты белгісіз аудармашы еврей тіліне Ṭib'e ha Mezonot деп аударған. Осы еңбектің қалған үш бөлімі латын тілінде Diætæ Particulares деп аталады, ал еврей тілінде Sefer ha Mis'adim немесе Sefer ha Ma'akalim деп аударылған, бұл латын тілінен жасалған аударма. Kitab al Baul, немесе еврейше Sefer ha Shetan, несеп туралы трактат, авторы оның қысқартылған нұсқасын жасаған. Kitab al Istiḳat, еврейше Sefer ha Yesodot және латынша De Elementis, Аристотель, Гиппократ және Гален идеяларына сәйкес элементтер туралы медициналық және философиялық еңбек. Еврей тіліне аудармасын грамматик Дэвид Кимхидің өтінішімен Абрахам бен Хасдай жасаған. Manhig ha Rofe'im, немесе Musar ha Rofe'im, дәрігерлерге арналған, елу абзацтан тұратын трактат, еврей тіліне аударылған (араб тіліндегі түпнұсқасы сақталмаған), ал неміс тіліне Дэвид Кауфманн "Дәрігерлерге арналған кіріспе" (Берлиннің "журналы", xi. 97-112) деген атпен аударған. Kitab fi al Tiryaḳ, уытқа қарсы дәрілер туралы еңбек. Кейбір авторлар Исаак Израильге Константиннің аудармаларының арасындағы тағы екі еңбекті жатқызады, атап айтқанда, Liber Pantegni және Viaticum, олардың үш еврей тіліне аудармасы бар. Бірақ біріншісі Мұхаммед әл-Разиге, ал екіншісі 'Али ибн 'Аббасқа немесе басқа деректер бойынша, Исаак Израильдің шәкірті Әбу Жафар ибн әл-Жаззарға тиесілі.
Философиялық еңбектер
Kitab al Ḥudud wal Rusum, Ниссим б. Соломон (он төртінші ғасыр) оны еврей тіліне Sefer ha Gebulim weha Reshumim деген атпен аударған, бұл философиялық еңбек, оның латын тіліндегі аудармасы Opera Omnia-ның кіріспе бөлімінде келтірілген. Бұл еңбек және Kitab al Istiḳat Маймонид Сэмюэл ибн Тиббонға жазған хатында (Iggerot ha Rambam, 28-бет, Лейпциг, 1859) қатты сынға алынды, онда ол олардың ешқандай құндылығы жоқ екенін, себебі Исаак Израиль бен Соломон тек дәрігер ғана еді деп мәлімдеді. Kitab Bustan al Ḥikimah, метафизика туралы. Kitab al Ḥikmah, философиялық трактат. Kitab al Madkhal fi al Mantiḳ, логика туралы. Соңғы үш еңбек Ибн Әби Усайбиа есімді автордың еңбектерінде айтылған, бірақ олардың еврей тіліне аудармасы белгілі емес. Sefer ha Ruaḥ weha Nefesh, еврей тіліне аудармадағы философиялық трактат, рух пен жан арасындағы айырмашылық туралы, Штейншнайдер Ha Karmel журналында (1871, 400–405 беттер) жарияланған. Редактордың пікірінше, бұл кішкентай еңбек үлкен еңбектің бір бөлігі. Жаратылыс кітабына философиялық түсіндірме, екі кітаптан тұрады, олардың бірі Жаратылыс кітабының 1:20 аятын қарастырады.
Жазылған шығармалар
Елаким Кармоли ("Ẓiyyon", I. 46) Ибраһим ибн Езраның Пятикнижьеге жазған түсіндірмесінің кіріспесінде қатты сынға алған, басқа жерлерде "Исаак Сөйлеуші" және "Ха Йижхак" деп атаған Ысқақ – Ысқақ Исраилдің өзі деген қорытындыға келді. Бірақ егер Ибн Езра Исраилге шабуыл жасаса, оны Маймонидтің замандасы Якоб б. Рубен және Хасдай сияқты басқа да Киелі кітаптарды түсіндірушілер мақтаған. Израильге жатқызылатын тағы бір еңбек, кейінгі ғалымдар арасында ең көп дау тудырған "Сефер Йецира" туралы түсіндірме. Штайншнайдер (өзінің "Ал Фараби" еңбегінде, 248-бетте) және Кармоли (Жосттың "Аннален" еңбегінде, II. 321-бетте) авторлығын Израильге жатқызады, себебі Ыбырайым ибн Хасдай (жоғарыда айтылғандай) және Едая Бедерси Сүлеймен бен Адретқа жазған кешірімді хатында ("Orient, Lit." XI. бағаналары 166–169) "Сефер Йецира" бойынша Израильдің түсіндірмесінен сөз етеді. Дегенмен, кейбір ғалымдар "Сефер Йецира" сөздерін жай ғана "Жаратылыс кітабы" деп түсіндіреді. Бірақ Дэвид Кауфман ("R. E. J." VIII. 126), Сакс ("Orient, Lit." осы жерде) және әсіресе Грәтц (Geschichte, 237-бет, 2-ескертпе) оның авторлығын Израильдің шәкірті Дунаш ибн Тамимге жатқызуға көбірек бейім.