Кіріспе

Үкіметаралық ұйым
Конвенцияның бұрынғы нұсқалары алмастырылғанмен, UPOV 78 және UPOV 91 қатар өмір сүреді. Бар мүшелер UPOV 91-ді ратификациялауды немесе UPOV 78-де қалуды өздері шеше алады, ал жаңа мүшелер 1991 жылғы нұсқаның талаптарына сәйкес болуға міндетті.

Мүшелік

2021 жылғы 3 желтоқсанда екі үкіметаралық ұйым және 76 ел UPOV-тің мүшелері болды: Африка зияткерлік меншік ұйымы, Албания, Аргентина, Австралия, Австрия, Әзірбайжан, Беларусь, Бельгия, Боливия, Босния және Герцеговина, Бразилия, Болгария, Канада, Чили, Қытай, Колумбия, Коста-Рика, Хорватия, Чехия, Дания, Доминикан Республикасы, Эквадор, Египет, Эстония, Еуропалық одақ, Финляндия, Франция, Грузия, Германия, Гана, Гватемала, Венгрия, Исландия, Ирландия, Израиль, Италия, Жапония, Иордания, Кения, Қырғызстан, Латвия, Литва, Мексика, Молдова, Черногория, Марокко, Нидерланды, Жаңа Зеландия, Никарагуа, Солтүстік Македония, Норвегия, Оман, Панама, Парагвай, Перу, Польша, Португалия, Корея Республикасы, Румыния, Ресей Федерациясы, Сербия, Сингапур, Словакия, Словения, Оңтүстік Африка, Испания, Швеция, Швейцария, Танзания, Тринидад және Тобаго, Тунис, Түркия, Украина, Біріккен Корольдік, Америка Құрама Штаттары (шектеумен), Уругвай, Өзбекстан және Вьетнам. Елдің немесе үкіметаралық ұйымның мүше болуы үшін, ол ұлттық заңдарына қолданыстағы конвенцияның талаптарын енгізуі қажет. UPOV хатшылығы ұлттық заңнамадағы өсімдік сорттарын қорғау ережелерін талдайды және өтініш берушіге мүшелік беруге болады ма, болмайды ма деген ұсыныс жасайды. Бұрын бірнеше елге мүшеліктен бас тартылды, себебі олардың ұлттық өсімдік сорттарын қорғау заңдары қарапайым шаруаларға тұқымдарды қайта пайдалануға және алмасуға рұқсат беретін ерекшеліктерді қамтиды. Сонымен қатар, көптеген елдер (мысалы, Пәкістан), үкіметаралық ұйымдар (мысалы, Еуропа еркін сауда қауымдастығы) және халықаралық үкіметтік емес ұйымдар (мысалы, Жыныссыз көбейтілген әшекейлік және жеміс-жидек сорттарын өсірушілердің халықаралық қауымдастығы) байқаушы мәртебесіне ие.

Өсімдіктерді өсірушілердің құқықтары мен шаруалардың құқықтары арасындағы қайшылықтар

Біріккен Ұлттар Ұйымы бекіткен бірнеше халықаралық стандарттар мүше мемлекеттерді фермерлердің тұқымға құқықтарын қорғауға міндеттейді: БҰҰ-ның шаруалар және ауылдық жерлерде жұмыс істейтін басқа адамдар құқықтары туралы декларациясының 19-бабы (UNDROP) шаруаларға "өздерінің шаруашылықтарында өсірілген тұқымдарды немесе көбейту материалындарын сақтау, пайдалану, айырбастау және сату құқығын" береді. Осы құқық сондай-ақ Халықаралық ауыл шаруашылығы өсімдік генетикалық ресурстары туралы шарттың 9-бабында (ITPGRFA) бекітілген. Сонымен қатар, шаруалардың тұқым алу құқығына Биологиялық әртүрлілік туралы конвенцияда және БҰҰ-ның жергілікті халықтардың құқықтары туралы декларациясында да сілтеме жасалған. UPOV стандарттары қорғалған сорттар жағдайында осы құқықтарды бұзады, себебі фермерлерге тұқымдарды өте шектеулі ауқымда ғана сақтауға рұқсат беріледі және UPOV 91-ге сәйкес тұқымдарды айырбастау немесе сатуға мүлдем рұқсат етілмейді. Сонымен қатар, UPOV-ты іске асыру алдын ала белгіленген стандарттарға негізделгендіктен, мүше мемлекеттерге өз елдеріндегі адам құқықтары жағдайына ықтимал әсерін ескеруге және фермерлердің қатысуын қамтамасыз ету жөніндегі міндеттемелерін орындауға мүмкіндік аз. Көптеген дамып келе жатқан елдерде шағын фермерлер өсімдік сорттарын қорғау туралы жаңа заңдарды қабылдау және іске асыру алдында хабардар етілмеген және олардың шешім қабылдауға қатысу мүмкіндігі болмаған. Адам құқықтары жөніндегі сарапшылардың пікірінше, UNDROP және UNDRIP адам құқықтары стандарттарының бөлігі болғандықтан, олар жоғары деңгейдегі нормалар болып табылады және демек, тұқымға меншік құқығынан басым. Осының салдарынан мемлекеттер шаруалардың құқықтарын бұзатын ұлттық заңнамадағы ережелерді қайта қарауға және сауда келісімдерін немесе басқа да үкіметаралық міндеттемелерді, мысалы, UPOV-ты бейімдеуге міндетті. Адам құқықтары жөніндегі кеңеске тұқымдар мен фермерлердің құқықтары туралы баяндамасында азық-түлік құқығы жөніндегі арнайы баяндамашы Майкл Фахри UPOV 91 фермерлердің құқықтарын бұзатынын мәлімдеді. Баяндамада индустриалды елдердің оңтүстік елдеріне UPOV-қа қосылу үшін қысым көрсеткені айыпталды. Ол БҰҰ-ға мүше мемлекеттерді тұқым саясатын және өсімдік сорттарын қорғау заңдарын фермерлердің құқықтарын қорғайтын және олардың тұқым жүйелерін дамытатын етіп әзірлеуге және түсіндіруге шақырады. Эфиопия, Үндістан, Малайзия және Таиланд (барлығы UPOV мүшелері емес) оң үлгілер ретінде аталады. 2021 жылы Гондурас Жоғарғы Соты No. 21 2012 жылғы "Өсімдіктердің жаңа сорттарын қорғау туралы" заңды конституцияға қайшы деп таныды. Жоғарғы сот UPOV 91-ге негізделген заңды күштен жойды, себебі ол адам құқықтарының қатарына, сондай-ақ Гондурас мемлекетінің қоршаған ортаны қорғау міндетіне қайшы келеді деп шешті.

Тұқым секторының дамуына және тұқымның қолжетімділігіне әсері

2005 жылы UPOV жариялаған зерттеу Аргентина, Қытай, Кения, Польша және Оңтүстік Кореяда UPOV талаптарына сәйкес келетін ережелердің әсерін бағалады. Зерттеу көрсеткендей, осы елдер UPOV-қа қосылғаннан кейін кейбір дақылдардың қорғалатын сорттарының саны артты. Бұл фермерлер мен ауыл шаруашылығы саласының пайдасына орайластырылған индикатор. Дегенмен, зерттеу әсерді бағалаудың ғылыми стандарттарына толыққанды сай келмейді және оның объективтілігі сынға түседі. Дүниежүзілік банк тапсырысымен жүргізілген 2005 жылғы баяндамада 5 дамып келе жатқан елдегі өсімдіктерді селекциялау индустриясына зияткерлік меншік құқықтарының ықпалы зерттелді. Баяндамада интеллектуалды меншік режимдері жеке тұқымдық сектордың қалыптасуына салыстырмалы түрде аз әсер ететіні көрсетілді. Есепте ең динамикалық тұқымдық секторға ие Үндістан UPOV мүшесі емес және қатаң өсімдік сорттарын қорғау режиміне ие емес. Керісінше, баяндамада зерттелген елдерде фермерлердің тұқымдық жүйелері тұқым мен жаңа сорттардың негізгі көзі екені, ал тұқымдарға қатысты қатаң зияткерлік меншік құқығы осы жүйелердің тиімділігін төмендетуі мүмкін екені айтылады. 2019 жылғы «Тұқымға қолжетімділік» индексінен алынған деректерді талдау да осыған ұқсас қорытындыға келді: жеке тұқымдық сектордың ең жанданды дамып жатқан көптеген елдері UPOV мүшесі емес, бірақ өсімдік сорттарын қорғаудың өздерінің жүйесіне ие немесе мүлдем қорғау жоқ. ҮЕҰ жариялаған зерттеуде 1991 жылғы UPOV-тің франкофондық Африкадағы ОАПИ-нің UPOV-қа қосылғаннан кейінгі 11 жыл ішіндегі іске асырылуының әсері қарастырылды. Зерттеу көрсеткендей, 17 мүше елде осы кезеңде жаңадан қорғалған өсімдік сорттарының саны 117-ге жетеді, олардың жартысы төлемдерді уақтылы төлемеу себепті жойылды. Олардың көп бөлігі бұрыннан қолданыста болған сорттар еді. Зерттеуде аймақта өсімдіктерді селекциялау қызметінің өспегені анықталды; мемлекеттік сектордағы селекция өсімдік сорттарын қорғаудан тәуелсіз жалғасты, ал жеке компаниялардың селекциялық жұмысы көбінесе болған жоқ. Исландияда 2006 жылы UPOV 91-ге қосылғаннан бері жаңа сорттар қорғалған жоқ, ал алдыңғы 10 жылда 49 сорт жаңадан қорғалған. Қорғалған сорттардың санының артуы фермерлердің тұқымға қолжетімділігін автоматты түрде арттырмайды. Көптеген дамып келе жатқан елдерде шағын фермерлер қолданатын тұқымдардың басым бөлігі фермерлер басқаратын тұқымдық сектордан алынады. Көбінесе қорғалған сорттардың тұқымдары сақталып, алмастырылып, сатылады. Бұл тәжірибелер UPOV 91-де тыйым салынғандықтан, фермерлер арзан тұқым көзінен айырылып, коммерциялық тұқымдар көптеген фермерлер үшін қолжетімсіз болып қалады. Зерттеуде осы кезеңде 3 маңызды азық дақылдарының өнімділігі артқаны анықталды: күріштің өнімділігі 18%-ға, жүгері – 30%-ға, ал тәтті картоптың өнімділігі 43%-ға өсті. Зерттеуде бұл үрдіске қатаң өсімдік сорттарын қорғау шараларының нәтижесінде енгізілген жақсартылған сорттар ықпал еткені және қосымша тәтті картоппен 74 миллион адамды қамтамасыз етуге болатындығы айтылады. Алайда, ең жоғары өсімді көрсеткен тәтті картоптың жағдайында жаңа сорттар қорғалған жоқ, ал басқа дақылдар үшін өнімділіктің өсуін басқа факторлармен түсіндіруге болады. Азиялық ҮЕҰ жариялаған зерттеуде Вьетнамда UPOV 91-ді енгізу селекциялық жұмыстарға инвестициялардың артуына немесе өнімділіктің өсуіне әкелмегені анықталды. Керісінше, ол халықаралық коммерциялық селекционерлерді күшейтіп, мемлекеттік селекционерлерді әлсіретіп, фермерлердің тұқымдық секторына қауіп төндірді.

Азық-түлік қауіпсіздігі мен кедейлікті азайтуға әсері

Оңтүстік жартышардағы шағын фермерлер кедейлік пен аштыққа ең көп бейім топтардың бірі болып табылады. Олар негізінен фермерлердің өздері өндірген тұқымдарға сүйенеді, олардың ішінде мемлекеттік және жеке селекционерлер шығарған сорттар да болады. Бұл фермерлік тұқымдық жүйелер көбінесе өте төзімді және селекциялық компаниялар ұсынатын тұқымдарға қарағанда фермерлерге оңай қолжетімді. UPOV 91 стандартына сәйкес өсімдік сорттарын қатаң қорғау және фермерлік сақталған тұқымдарды пайдалану, алмасу және сатуға қойылған шектеулер фермерлерді селекциялық компаниялар тікелей ұсынатын тұқымдарға тәуелді етеді, ал мұндай тұқымдар ең осал топтар үшін көбінесе қолжетімсіз болады. Бұл жағдай тағамдық қауіпсіздікке де әсер етеді.