Кіріспе

Григорий Александрович Маргулис (Григо́рий Алекса́ндрович Маргу́лис, аты жиі Грегори, Григорий немесе Грегори деп беріледі; 1946 жылдың 24 ақпанында туған) – орыс-американдық математик, Ли тобындағы торлар бойынша жұмыстарымен және эргодикалық теорияның диофанттық жуықтау әдістерін енгізуімен танымал. Ол 1978 жылы Филдс медалімен, 2005 жылы математика бойынша Вольф сыйлығымен және 2020 жылы Абель сыйлығымен марапатталды, бұл үш сыйлықты алған бесінші математик болды. 1991 жылы Йель университетінің профессоры болып кірді, қазіргі таңда Эрастус Л. Де Форест атындағы математика профессоры қызметін атқарады.

Өмірбаян

Маргулис Кеңес Одағында, Мәскеуде литвалық еврей тегінен шыққан орыс отбасында дүниеге келген. 1962 жылы 16 жасында Халықаралық математикалық олимпиадада күміс медальді жеңіп алды. 1970 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінде докторлық диссертациясын қорғап, Яков Синайдың жетекшілігімен эргодикалық теорияны зерттеуді бастады. Дэвид Кажданмен бірлескен алғашқы жұмыстары дискретті топтар бойынша маңызды нәтиже – Каждан-Маргулис теоремасын тудырды. Оның 1975 жылғы супержұтықтық теоремасы Ли тобындағы торлар арасындағы арифметикалық топтарды сипаттауға қатысты классикалық болжамдардың бір саласын ашып көрсетті. 1978 жылы Филдс медалімен марапатталды, бірақ Совет Одағындағы еврей математиктеріне қарсы антисемитизм салдарынан Хельсинкиге барып, оны жеке өзі қабылдауға рұқсат берілмеді. Оның жағдайы жақсарды, 1979 жылы ол Боннға сапар шекті, кейін еркін саяхаттау мүмкіндігіне ие болды, бірақ ол әлі де университет емес, ғылыми-зерттеу институты – Ақпараттық тарату проблемалары институтында жұмыс істеді. 1991 жылы Маргулис Йель университетінде профессорлық қызметке қабылданды. 2001 жылы АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 2012 жылы Америка математикалық қоғамының мүшесі атанды. 2005 жылы Маргулис торлар теориясына қосқан үлесі және эргодикалық теория, өкілдік теориясы, сан теориясы, комбинаторика және өлшем теориясы салаларындағы қолданбалары үшін Вольф сыйлығын алды. 2020 жылы Маргулис Хиллель Фурстенбергпен бірге "топтар теориясы, сан теориясы және комбинаторикадағы ықтималдық және динамика әдістерін пионерлікпен қолданғаны үшін" Абель сыйлығымен марапатталды.

Математикалық үлестері

Маргулистің ертедегі еңбектері Кажданның қасиеті (Т) және жергілікті өрісте жоғары дәрежедегі жартылай қарапайым алгебралық топтардағы торлардың қатқылдығы мен арифметикалық мәселелерімен айналысты. 1950 жылдан бері белгілі болды (Борэл, Хариш Чандра) жартылай қарапайым Ли тобының кіші топтарын құрудың белгілі бір қарапайым тәсілі арифметикалық торлар деп аталатын торлардың мысалдарына әкеледі. Бұл SL(n,Z) кіші тобын қарастыруға ұқсас, ол нақты арнайы сызықтық топ SL(n,R) құрамындағы бүтін сандық жазбалары бар матрицалардан тұрады. Маргулис G-де тиісті шарттар орындалғанда (компактты факторлар жоқ және бөлінген рангі екіге тең немесе одан жоғары), кез келген (қайта келтірілмейтін) Γ торы арифметикалық екенін дәлелдеді, яғни осылай алуға болады. Осылайша Γ, G(Z) кіші тобымен салыстырылады, яғни екеуі де шекті индекске ие кіші топтарында сәйкес келеді. Қасиеттерімен анықталатын жалпы торлардан айырмашылығы, арифметикалық торлар құрылымдық жолмен анықталады. Сондықтан Маргулиссің осы нәтижелері торларды жіктеуге жол ашады. Арифметикалық қасиет, Маргулис ашқан торлардың тағы бір ерекше қасиетімен – супержұтқырлықпен тығыз байланысты болып шықты. G-дегі Γ торының супержұтқырлығы, Γ-ның нақты инвертирленетін n × n матрицалар тобына кез келген гомоморфизмі, бүкіл G-ге дейін кеңейтіледі дегенді білдіреді. Атауы келесі нұсқадан туындайды: Егер G және G' компактты факторлары жоқ және бөлінген рангі кемінде екіге тең жергілікті өрістегі жартылай қарапайым алгебралық топтар болса және Γ және Γ олардағы қайта келтірілмейтін торлар болса, онда торлар арасындағы f: Γ → Γ гомоморфизмі, Γ-ның шекті индекске ие кіші тобында алгебралық топтар арасындағы гомоморфизммен сәйкес келеді. (f изоморфизм болған жағдайда, бұл күшті қатаю деп аталады.) Кейбір қатаңдық құбылыстары бұрыннан белгілі болғанмен, Маргулиссің тәсілі бір уақытта жаңа, қуатты және өте әдемі болды. Маргулис Банах-Рузиевич мәселесін шешті, ол Лебег өлшемі n өлшемді сферадағы жалғыз нормаланған айналмалы инвариантты шекті аддитивті өлшем болып табыса ма деген сұрақ қояды. Денис Салливан да тәуелсіз және дерлік бір уақытта алған n ≥ 4 үшін оң шешім, (Т) қасиетіне ие ортогоналды топтың белгілі бір тығыз кіші тобының құрылысынан туындайды. Маргулис экспандерлік графтардың алғашқы құрылысын ұсынды, ол кейін Раманужан графтарының теориясында жалпыландырылды. 1986 жылы Маргулис квадраттық формалар және диофантикалық жуықтау бойынша Оппенгейм болжамын толық шешті. Бұл жарты ғасыр бойы ашық болған мәселе болды, онда Харди-Литлвуд шеңберлік әдісі едәуір жетістіктерге жеткенімен, ең жақсы нәтижелерге жету үшін топтық теориядан құрылымдық әдістер шешуші рөл атқарды. Ол осы бағыттағы зерттеулер бағдарламасын қалыптастырды, оның ішінде Литтлвуд болжамы да бар.

Лекциялар

Оппенхайм болжамы. Филдс медалі иелерінің лекциялары, 272–327, World Sci. Сер. 20 ғасыр математикасы, 5, World Sci. Publ., River Edge, NJ, 1997.
Сандар теориясына қолданылатын біртекті кеңістіктердегі кіші топтар әрекеттерінің динамикалық және эргодикалық қасиеттері. Халықаралық математиктер конгресінің материалдары, I, II том (Киото, 1990), 193–215, Математикалық қоғам, Жапония, Токио, 1991.

Қағаздар

Комбинаторлық схемалардың эксплицитті топтық теориялық құрылыстары және олардың экспандерлер мен концентраторларды құрастырудағы қолданылуы. (Ресей) Problemy Peredachi Informatsii 24 (1988), № 1, 51–60; аударма Problems Inform. Transmission 24 (1988), № 1, 39–46
1-ден жоғары дәрежелі жартылай қарапайым топтардағы ирредуктивті торлардың арифметикалық қасиеттері. Invent. Math. 76 (1984), № 1, 93–120
Инвариантты орташа шамалар туралы бірнеше ескертулер, Monatsh. Math. 90 (1980), № 3, 233–235
Әлсіз икемдемес топтардағы біркелкі емес торлардың арифметикалық қасиеттері. (Орысша) Funkcional. Anal. i Prilozen. 9 (1975), № 1, 35–44
Дискретті топтардың арифметикалық қасиеттері, Russian Math. Surveys 29 (1974) 107–165