Птолемей X: Египет тағының күресі мен құлағы

Кіріспе

Мысыр патшасы, б.з.д. 107–88 ж. Птолемей X – Птолемей VIII мен Клеопатра III-нің екінші ұлы. Птолемей VIII б.з.д. 116 жылы қайтыс болғанда, Птолемей IX патша болды, Клеопатра III оның бірге билеушісі болды, ал Александр Кипрге губернатор ретінде жіберілді. Бірақ, б.з.д. 114–13 жылдары ол өзін патша деп жариялады. Клеопатра III Птолемей IX-пен дауласып, Александрды б.з.д. 107 жылы Мысырға қайтаруға және ағасын бірге билеуші ретінде алмастыруға (қазіргі дереккөздерде оны Птолемей X деп атайды) әрекет етті. Билік құрған кезінде Птолемей X Мысыр тағы үшін күресу үшін ағасы Птолемей IX-қа қарсы соғысуға мәжбүр болды. Клеопатра III және Птолемей X Хасмоней патшалығында Птолемей IX-қа қарсы соғыс жүргізді (б.з.д. 103–102 ж.), онда Птолемей X ағасының Мысырға басып кіруіне сәтті түрде жол бермеді. Б.з.д. 101 жылы ол анасын өлтіріп, немересі Береника III-ге үйленді және жаңа әйелін бірге билеуші етіп тағайындады. Б.з.д. 91 жылы Египетте болған көтеріліс Птолемей X-тің елдің оңтүстігін бақылаудан шығаруына себеп болды. Б.з.д. 88 жылы халық оны Александриядан қуды да, Птолемей IX-ты таққа қайта қондырды. Птолемей X римдіктердің көмегімен әскер жинап, Кипрге шапты, бірақ қаза тапты.

Түпбасқасы және ерте өмір

Птолемей X, туған аты Александр, Египеттегі грек Птолемей әулетінің мүшесі. 180 жылы Птолемей V патша қайтыс болған кезде, ол үш бала қалдырды: Птолемей VI, Клеопатра II және Птолемей VIII. Үшеуі де б.з.д. 169 жылдан б.з.д. 164 жылға дейін бірге биледі, содан кейін Птолемей VIII бауырларын биліктен қуды. 163 жылы ол өзі де қуылды және Киринеге кетуге мәжбүр болды. Алайда, Птолемей VI б.з.д. 145 жылы қайтыс болғанда, Птолемей VIII Мысырға патша ретінде қайта шақырылды, ол өзінің қарындасы Клеопатра II-ге үйленді (бұрын ол Птолемей VI-ға үйленген еді). Птолемей VIII мен Клеопатра II арасындағы қарым-қатынас тез нашарлады, әсіресе Птолемей VIII Птолемей VI мен Клеопатра II-нің қызы Клеопатра III-ді екінші әйелі ретінде алғанда. Бұл қақтығыс ақырында Клеопатра II тарапынан және Птолемей VIII мен Клеопатра III тарапынан азаматтық соғысқа (б.з.д. 132–126 жылдар) әкелді. Птолемей VIII мен Клеопатра III жеңіске жетті, бірақ Клеопатра II-мен келісіп, оны б.з.д. 124 жылы бірлескен билеуші ретінде қайта орнатты. Птолемей VIII мен Клеопатра III-нің екі ұлы мен үш қызы болды. Ұлы – Птолемей IX, ол шамамен б.з.д. 144–3 жылдары дүниеге келді және б.з.д. 130 жыл шамасында, Клеопатра II-мен азаматтық соғыс кезінде тақ мұрагері атанды. Екінші ұлы, Птолемей X деп аталған, шамамен б.з.д. 140 жылы дүниеге келді – кейін ол алған Горус есімі оның б.з.д. 140–39 жылдары туғанын көрсетеді. Паузаний Клеопатра III-нің Птолемей IX-ты б.з.д. 117 жылы Кипрге жіберу туралы өтініші Птолемей X-тың мұрагерлігіне жол ашу үшін оны жолдан кетіру мақсатымен жасалғанын айтады. Кейбір тарихшылар бұл оқиғаның ықтимал екенін айтады. Ал басқалары бұл Клеопатра III кейінірек ойлап тапқан жалған оқиға деп санайды. Қалай болғанда да, Клеопатра II, Клеопатра III және Птолемей IX Мысырдың бірлескен билеушілері болды. Олар б.з.д. 116 жылдың қазан айындағы сақталған папирус құжаттарында бірге (осы ретпен) бірлескен билеушілер ретінде тізімделген. Клеопатра III-нің әпкесі болды. Оның жаңа күйеуі Клеопатра IV-нің үлкен әпкесі Трифаенаға үйленген өзінің жартылай бауыры Антиох VIII-ке (б.з.д. 125–96 жылдар) қарсы соғыс жүргізіп жатқан еді. Антиох IX-пен кездесуге бара жатқанда Клеопатра IV Кипрде тоқтады, онда ол армия жинап, Антиох IX-қа көмектесу үшін Кипр флотын бақылауға алды. Бұл оқиғаның нәтижесі ретінде, б.з.д. 114–113 жылдары Александр өзін «Кипр патшасы» деп жариялап, Птолемей IX-қа ашық қарсы екенін мәлімдеді.

Ptolemy X, born Alexander, was a member of the Greek Ptolemaic dynasty of Egypt. When King Ptolemy V had died in 180 BC, he had left three children: Ptolemy VI, Cleopatra II, and Ptolemy VIII. All three ruled together from 169 BC until 164 BC, when Ptolemy VIII expelled his brother from power. In 163 BC, he was expelled in turn and forced to withdraw to Cyrene. However, when Ptolemy VI died in 145 BC, Ptolemy VIII was invited back to Egypt to serve as king, marrying his sister Cleopatra II (who had previously been married to Ptolemy VI). The relationship between Ptolemy VIII and Cleopatra II rapidly deteriorated, especially when Ptolemy VIII took Cleopatra III, the daughter of Ptolemy VI and Cleopatra II), as a second wife. The conflict eventually led to a civil war with Cleopatra II on one side and Ptolemy VIII and Cleopatra III on the other (132–126 BC). Ptolemy VIII and Cleopatra III were victorious, but reconciled with Cleopatra II and restored her as co regent in 124 BC. Ptolemy VIII and Cleopatra III had two sons and three daughters. The eldest son was Ptolemy IX, who was born around 144–3 BC and became the heir to the throne c. 130 BC, during the civil war with Cleopatra II. Their second son, known as Ptolemy X, was born around 140 BC – it is possible that the Horus name that he later assumed indicates that he was born in 140–39 BC. Pausanias implies that Cleopatra III's request to send Ptolemy IX to Cyprus in 117 BC had been intended to get him out of the way in order to enable Ptolemy X's succession. Some historians have found this account plausible. Others have argued that it is a false account that was invented by Cleopatra III at a later date. At any rate, Cleopatra II, Cleopatra III, and Ptolemy IX became the co rulers of Egypt. They are listed together (in that order) as co rulers in surviving papyrus documents from October 116 BC. was Cleopatra III's sister. Her new husband was waging a war against his half brother Antiochus VIII (r. 125–96 BC), who was married to Cleopatra IV's elder sister Tryphaena. On the way to meet Antiochus IX, Cleopatra IV stopped in Cyprus, where she recruited an army and seized control of the Cypriot fleet, in order to aid Antiochus IX. Perhaps as a result of this, in 114–113 BC, Alexander proclaimed himself 'King of Cyprus', openly declaring his opposition to Ptolemy IX.

Кiру

Осы қақтығыс жүріп жатқан кезде Александр Кипрден кемемен Пелузийге барды. Клеопатра III оны Александрияға алып келіп, б.з.д. 107 жылдың қыркүйегінде өзінің жаңа қоса билеушісі ретінде таққа отырғызды. Клеопатра III жаңа үкіметке Птолемей IX билігінде болған кезден де бетер үстемдік еткен сияқты. Таққа қалай келгеніне байланысты оған Pareisactus (παρείσακτος, pareísaktos, "жасырын әкелінген") деген келекелі лақап тағылды. Ол бұрын ағасы Филометор Сотер (Ана сүйетін Құтқарушы) атымен белгілі болған атаққа ие болды және ағасының орнын династиялық культте алды, онда ол және анасы Тео Филометор Сотерлер (Ана сүйетін Құтқарушы Құдайлар) ретінде құдайларға теңелді. Кирена бастапқыда Птолемей IX бақылауында болды, бірақ б.з.д. 105 жылдан кейін және б.з.д. 100 жылдан бұрын үшінші ағасы, Птолемей Апион аймаққа билік жүргізді. Юстин оның аумағы Птолемей VIII өсиетімен Апионға қалдырылғанын айтады, бірақ бұл шындық па, әлде кейіннен ойлап тапқан нәрсе ме, белгісіз. Б.з.д. 103 жылы Яһудеяның жаңа хасмоней патшасы Александр Янней Птолемаис Аккоға шабуыл жасады. Птолемей IX Яһудеяны басып алды. Птолемей IX Яһудеяны Мысырға шабуыл жасау үшін баспалдақ ретінде пайдалануға ниеттенгендіктен, Клеопатра III және Птолемей X өздері Яһудеяға шабуыл жасады. Птолемей X теңіз арқылы Финикияға басып кірді, содан кейін Дамаскқа қарай ішкі аймаққа аттанды, ал Клеопатра III Птолемаис Акконы қоршады. Птолемей IX оларды айналып өтіп, Мысырға кіруге тырысты, бірақ Птолемей X үлгеріп қайтып, оны тоқтатты. Птолемей IX қысты Газада өткізді, содан кейін б.з.д. 102 жылы Кипрге қайтуды шешті. Шамамен б.з.д. 88 жылы Александриялықтар мен әскер Птолемей X-ке қарсы шығып, оны қуды. Порфирийдің айтуынша, бүлік Птолемейдің яһудилерге деген ықыласына ашуланғандықтан болған. Страбонның сөзіне қарағанда, Птолемей X-тің қуғынға ұшырауына себеп – оның Александр Ұлының алтын саркофагын балқытып, оның орнына шыныдан жасалған саркофаг орнатқаны болды. Александриялықтар Птолемей IX-ты Александрияға оралып, тақты қайтарып алуға шақырды, ол солай істеді. Птолемей X және Береника патшалықты қайтарып алу үшін теңіз күшін жинады, бірақ шайқаста жеңілді. Птолемей X Мирада екінші күш жинап, Кипрге басып кірді және қаза тапты. Бұл соңғы күшті жинау кезінде Птолемей X Рим Республикасынан қарыз алған. Осы қарызды кепілдікке беру үшін, егер ол мұрагерсіз қайтыс болса, Мысыр Рим Республикасына мұра болып өтетін өсиет жасауы керек болды. Римдіктер Птолемейдің өлімінен кейін оның өсиетін пайдаланбауды шешті, бірақ оны толығымен жоққа шығармады. Римнің араласу мүмкіндігі Птолемей XII билігінің соңына дейін оның үстінен қапталып тұрды және оны римдіктерге өте құрметпен қарауға мәжбүр етті. Олардың бір қызы болған болуы мүмкін, Клеопатра V.

While this conflict was taking place, Alexander had left Cyprus and sailed to Pelusium. Cleopatra III had him brought to Alexandria and placed on the throne as her new co regent in September 107 BC. Cleopatra III seems to have dominated the new government even more thoroughly than she had during the reign of Ptolemy IX. Because of the means by which he came to the throne, he was given the derisory nickname Pareisactus (παρείσακτος, pareísaktos, "smuggled in"). He assumed the epithet that had previously been borne by his brother, Philometor Soter (Mother loving Saviour) and took his brother's place in the dynastic cult, in which he and his mother were worshipped as the Theoi Philometores Soteres (Mother loving Saviour Gods). Cyrene had initially remained under Ptolemy IX's control, but some time after 105 BC and before 100 BC, a third brother, Ptolemy Apion gained control of the region. Justin claims that the territory had originally been left to Apion in Ptolemy VIII's will, but it is not clear whether this was true or a post facto invention. In 103 BC, the new Hasmonean King of Judaea, Alexander Jannaeus, attacked Ptolemais Akko. Ptolemy IX responded by invading Judaea. Fearing that Ptolemy IX was planning to use Judaea as a springboard for an invasion of Egypt, Cleopatra III and Ptolemy X invaded Judaea themselves. Ptolemy X invaded Phoenicia by sea and then marched inland to Damascus, while Cleopatra III besieged Ptolemais Akko. Ptolemy IX attempted to slip past them and into Egypt, but Ptolemy X managed to rush back and stop him. Ptolemy IX spent the winter encamped at Gaza, before deciding to sail back to Cyprus in early 102 BC. Around May 88 BC, Alexandrians and the army turned against Ptolemy X and expelled him. Porphyry reports that the rebellion was a result of anger at Ptolemy's friendliness with the Jews. Strabo says that Ptolemy X was expelled because he melted down the golden sarcophagus of Alexander the Great and replaced it with one made out of glass. The Alexandrians invited Ptolemy IX to return to Alexandria and retake the throne, which he did. Ptolemy X and Berenice gathered a naval force to recapture the kingdom, but were defeated in battle. Ptolemy X recruited a second force at Myra, invaded Cyprus, and was killed. In the process of recruiting this final force, Ptolemy X had taken out a loan from the Roman Republic. It seems that providing collateral for this loan involved producing a will, which left Egypt to the Roman Republic in the event of his death without an heir. The Romans chose not to take advantage of this will after Ptolemy's death, but did not outright reject it, either. The possibility of Roman intervention hung over Ptolemy XII for the rest of his reign and forced him to adopt a highly deferential posture with the Romans. They probably had one daughter, Cleopatra V.

Аты-жөніТүрісіТуған күніӨлімЕскертпелерПтолемей XI б.з.б. Клеопатра V б.з.б. 10095 б.з.д. 57 б.з.д.