Кіріспе
Әдеби жанр
Карнавалдық – юмор мен хаос арқылы үстемдік стильдің немесе атмосфераның болжамдарын бұзатын және босататын әдеби тәсіл. Ол Михаил Бахтиннің «Достоевский поэтикасының мәселелері» еңбегінде «карнавал» ретінде пайда болды және «Рабле және оның әлемі» еңбегінде одан әрі дамытылды. Бахтин үшін «карнавал» (халықтық тойлардың, дәстүрлердің және басқа да карнавалдық формалардың жиынтығы) адамның психикасына ұжымдық және жеке деңгейде терең сіңген. Тарихи тұрғыдан күрделі және алуан түрлі болғанымен, ол уақыт өте келе «дүниеге қатысты карнавалдық сезімді, оның барлық формаларын қамтитын» біртұтас «символикалық, нақты сезімдік формалардың толық тілін» қалыптастырды. Бахтиннің пікірінше, бұл тілді толыққанды түсіндіруге немесе абстракт ұғымдарға аудару мүмкін емес, бірақ оны өзінің маңызды ерекшеліктерімен үйлесетін көркем тілге көшіруге болады: яғни, оны «әдебиет тіліне аударуға болады». Бахтин осы көшуді әдебиетті карнавалдандыру деп атайды. Ол көптеген әдеби формаларды және жеке авторларды қарастырғанымен, француздық Ренессанс авторы Франсуа Рабле, «Гаргантуа және Пантагруэль» романының авторы, және 19 ғасырғы орыс авторы Федор Достоевскийді әдебиеттегі карнавалдандырудың негізгі үлгілері деп санайды.
Carnivalesque is a literary mode that subverts and liberates the assumptions of the dominant style or atmosphere through humor and chaos. It originated as "carnival" in Mikhail Bakhtin's Problems of Dostoevsky's Poetics and was further developed in Rabelais and His World. For Bakhtin, "carnival" (the totality of popular festivities, rituals and other carnival forms) is deeply rooted in the human psyche on both the collective and individual level. Though historically complex and varied, it has over time worked out "an entire language of symbolic concretely sensuous forms" which express a unified "carnival sense of the world, permeating all its forms". This language, Bakhtin argues, cannot be adequately verbalized or translated into abstract concepts, but it is amenable to a transposition into an artistic language that resonates with its essential qualities: it can, in other words, be "transposed into the language of literature". Bakhtin calls this transposition the carnivalization of literature. Although he considers a number of literary forms and individual writers, it is François Rabelais, the French Renaissance author of Gargantua and Pantagruel, and the 19th century Russian author Fyodor Dostoevsky, that he considers the primary exemplars of carnivalization in literature.
Карнавалдық әлемнің мәні
Бахтин әлемдегі карнавалдық сезімнің төрт негізгі санатын анықтайды. Адамдар арасындағы таныс және еркін қарым-қатынас: карнавал көбінесе ең күтпеген адамдарды – әдетте, үзілмейтін әлеуметтік иерархиялық бөгеттермен бөлінгендерді біріктірді. Адамдар арасындағы қашықтықты жою еркін қарым-қатынас пен жеке өркендеуге мүмкіндік берді. Ерекшелік: иерархиялық қатынастардың күшін жоғалтуымен, қалыпты жағдайда қабылдауға болмайтын мінез-құлық қабылданады. Әдетте ерекше және орынсыз саналатын мінез-құлық, қимыл-қозғалыс және сөздер "адам табиғатының жасырын жақтарын ашып, өзін-өзі танытуына" жағдай жасайды. Карнавалдық мәсальянстар: карнавалдың таныс және еркін форматы иерархиялық дүниетанымының барлық қарама-қайшылықтарын – көк пен тозақ, қасиетті және бейжүзді, жоғары және төмен, үлкен және кіші, ақылды және ақымақ сияқты – тірі байланыста біріктіруге мүмкіндік береді. Қасиетсіздендіру: карнавалда "қасиетті" саналатын ресми ұғымдарға деген құрмет пен қатаң діни ережелер күшін жояды – құдайды жерден түсіру, ұятсыздық, ар-ұятсыздық, "жерге қайтару", жер мен денеге негізделгенді айыптаудың орнына тойлау. Карнавалдың басты әрекеті – карнавал королінің мақтануы және одан кейін тақтан түсіруі. Бұл "екіұшты, екі жақты рәсім" және карнавалдың кері әлемді бейнелейді, сондай-ақ "барлық құрылым мен тәртіптің қуанышты салыстырмалылығын" көрсетеді. Бұл әрекет әдетте абсолютті, жалғыз, монолитті деп есептелетін нәрсеге қатысты екіұштылықты қасиетті етеді. Карнавалдық символдар әрқашан өзінің қарама-қарсыларын қамтиды: "Туу өліммен, ал өлім жаңа туумен байланысты". Тақ кию – тақтан түсіруді білдіреді, ал тақтан түсіру – жаңа тақ киюді білдіреді. Осылайша, өзгеритін нәрсені емес, өзгеру процесін тойлау керек. Карнавалдық әлем "бір жақты және қараңғы ресми қаталдыққа қарсы тұрады, ол догматикалық және эволюция мен өзгеріске қарсы, белгілі бір өмірлік жағдайды немесе әлеуметтік тәртіпті абсолютті етуге тырысады". Бұл барлық билік пен қасиетті символдардан құтылу идеология ретінде қажет дегенді білдірмейді. Карнавалға қатысу барлық адамдарды карнавалдық емес өмірден шығарып тастағандықтан, нигилистік және жекешілдік идеологиялар ресми қаталдықтың кез келген түрі сияқты карнавалдың радикалды әзіл-қалжыңдарына бейім. Карнавал рухы "күлкі мәдениетінен" туындайды. Өйткені ол төменгі дене қабатының физиологиялық шындықтарына негізделген (туылу, өлім, жаңару, жыныстық қатынас, ішке сіңіру, эвакуациялау және т.б.), ол өзінің негізінде элитаға қарсы: оның объектілері мен функциялары барлық адамдарға ортақ, "бірдей, ерікті емес және келіссөзсіз". Бахтин қазіргі заманға тән "тар театрлық көріністер мен богемиялық карнавал түсінігін" оның ортағасырлық карнавалымен салыстыруға болмайды деп санайды. Карнавал тек тамаша емес, күшті шығармашылық оқиға болды. Бахтин қатысушыларды көрермендерден бөлу карнавалдың күшіне зиян тигізгенін айтады. Оның күші "сырттан" жоқтығында жатыр. Барлығы қатысты және барлығы әлеуметтік және жеке нормалардың өмірлік жоғарылатылуына ұшырады: "карнавалдық травестиялар: ол таж кигізеді және тақтан түсіреді, дәрежелерді ауыстырады, рөлдерді алмастырады, мағынасыздықтан мән шығарады және мәннен мағынасыздық жасайды".
Әдебиетті көңілді ету
Бахтиннің әдебиетті карнавалдандыру термині (Морсон мен Эмерсон атап өткендей, оны "карнавалды әдебиетке айналдыру" деп те атауға болады) – әлемді қабылдаудың карнавалдық сипатын әдеби тілге және әдеби жанрға ауыстыруды білдіреді.
Серьезді-комедиялық жанрлар
Көне сериокомикалық жанрлар батыс әдебиетіндегі "карнавалдық желіні" қалыптастырды. Олардың ішіндегі ең маңыздылары – Сократ диалогы және мениппей сатирасы. Бахтиннің сөзінше, сериокомикалық жанрлар әрқашан "жанды қазіргі заманнан" бастау алады. Барлық оқиғалар "тірі замандастармен тікелей және тіпті жақын қарым-қатынаста болатын" аймақта өрбиді. "Қадірлі" жанрлардан (трагедия, эпос, жоғары риторика, лирикалық поэзия) ерекшеленеді, себебі сериокомикалық жанрлар өздерінің негізділігі үшін аңызға немесе ұзақ сақталған тайпалық сенімдер мен дәстүрлерге сүйенген жоқ. Олардың орнына, тәжірибеге және еркін ойлауға саналы түрде ден қойды, көбінесе қалыпты тақырыптар мен формаларға сынды және тіпті цинизммен қарады. Олар бір дауысты, бір стильді қадірлі жанрлардың ерекшелігінен жаңылды және дауыс пен стильдің алуан түрлілігін қасады. Осы жанрларға тән – "көп үндетті повестеу, жоғары мен төменнің, қадірлі мен күлкілінің араласуы; қосымша жанрларды пайдалану – хаттар, табылған қолжазбалар, қайта баяндалған әңгімелер, қадірлі жанрларға пародиялар, прозалық және поэтикалық тілдің, жанды диалекттер мен жаргондардың үйлесімі". Осылайша, көне сериокомикалық жанрларда тіл тек бейнелейтін құрал ғана емес, өзі де бейнелеу нысанына айналды.
Менипп сатирасы
Менипп сатирасы деп аталатын дәстүр ежелгі Грецияда Сократ диалогтарының авторы Антистенмен және циник сатирик Мениппен басталды, бірақ б.з.б. I ғасырда римдік ғалым Варро арқылы ғана жанр ретінде мойындалды. Бахтиннің сөзінше, жанрдың тамыры "тікелей карнавалдық фольклорға жетеді, оның шешуші ықпалы мұнда Сократ диалогынан да зор". Оның ерекшеліктері: күлкінің күшеюі, орнатылған шектеулерден азат болу, шындықты сынау үшін фантастикалық жағдайларды батыл пайдалану, күрт өзгерістер, лайықсыз мінез-құлық, қалыптан тыс немесе психопатологиялық психикалық жағдайлар, енгізілген жанрлар мен көп дауыстылық, пароди́ялар, оксиморондар, дау-жанжалдар, қазіргі заманғы идеялар мен мәселелерге өткір сатирикалық назар аудару. Осы элементтердің айқын әртүрлілігіне қарамастан, Бахтин жанрдың ішкі тұтастығын және оның әлемді карнавалдық тұрғыдан түсінуге толық негізделуін атап көрсетеді. Ол оның тарихи кезеңнің әлеуметтік және философиялық рухын бейнелеуге қабілеттілігінің теңдесіз екенін айтады – ең алдымен ұлттық аңыздың құлдырау дәуірінде, бұл ұзақ жылдар бойы қалыптасқан этикалық нормалардың біртіндеп жойылуына және барлық түрлі "басты сұрақтар" бойынша еркін өзара әрекеттесу мен пікірсайыстың артуына әкелді. Жанрдың ішкі диалогтық еркіндігі, диатриба, монолог және симпозиум сияқты басқа жанрларды сіңіруге қабілеттілігімен қатар жүреді.
Достоевский және полифония
Менипп сатирасы дәстүрі, Бахтиннің пікірінше, он тоғызыншы ғасырда Достоевскийдің туындыларында ең биік деңгейіне жетті. Менипп сатирасы – Достоевскийдің жаңа жанр, полифониялық романды қалыптастыруына қолайлы жағдай жасаған құнарлы топырақ болды. Бахтиннің сөзінше, Достоевский Луцианның (мысалы, "Өлгендермен әңгімелер" және "Менипп немесе Аидқа түсу"), Сенеканың ("Апоколоцинтоз"), Петронийдің ("Сатирикон"), Апулейдің ("Алтын есек") және, мүмкін, Варроның сатиралық шығармаларымен таныс болған. Ол сондай-ақ Гете, Фенелон, Дидро және Вольтер сияқты авторлардың осы жанрдағы заманауи еуропалық үлгілерінен де әсер көрген. Бахтин атап көрсетеді, Достоевский өзінің осы дәстүрдің мұрагері екенін білмегенімен, оның көптеген карнавалдық формаларын, сондай-ақ осы формаларды қолданудағы еркін көзқарасын сезімталдықпен қабылдап, оларды өзінің көркемдік мақсаттарына бейімдеген. Шындықтың диалогтық сезімі, ерекше жағдайды жасау тәсілі, тілдің шексіз ашықтығы, соңғы мәселелер бойынша қарама-қарсы пікірлер мен идеялардың қақтығысы, дағдарыс техникасы, экстремалды немесе фантастикалық жағдайлардағы "шек" диалогтары: Менипп сатирасында кездесетін осы қасиеттер Достоевскийдің полифониялық романында жаңа және терең мағынаға ие болады. Бұл "карнавалдық кеңістік пен уақытта" конвенциялар мен әдеттердің тұмандылығынан тыс шындық жанданады, бұл ерекше бір "адамдық" диалогқа мүмкіндік береді. Полифонияда кейіпкерлердің дауыстары авторлық бақылаудың шектеуші және монологтық ықпалынан босатылады, дәл осылай карнавалға қатысушылар авторитарлық қоғамдық нормалардың және "дайын" шындықтардың уақытша жойылуына қуанады, ал айырмашылықтардың өзара әрекетінен жаңа диалогтық шындық пайда болады: "білімдердің көптігі, тең құқықтармен және әрқайсысының өз әлемімен бірігіп, бірақ оқиғаның бірлігіне сіңіп кетпейді".