Кіріспе

Психотерапияның әртүрлі әдістерін біріктіру. Интегративтік психотерапия – клиентке емдеу жасау барысында психотерапияның түрлі мектептерінен алынған элементтерді үйлестіру. Интегративтік психотерапия – адамның ішкі әсерлік, когнитивтік, мінез-құлық және физиологиялық жүйелерін біріктіретін тұлғаны интеграциялау процесін де білдіруі мүмкін.

Өмірбаян

Бастапқыда Зигмунд Фрейд психоанализ деп аталатын әңгімелесу арқылы емдеу әдісін жасады, содан кейін ол өзінің терапиясы туралы жазып, психоанализді танымал етті. Фрейдтен кейін көптеген түрлі салалар бөлініп шықты. Көп тараған терапиялардың ішінде: психодинамикалық психотерапия, транзакциялық талдау, когнитивтік-мінездік терапия, гештальт-терапия, дене психотерапиясы, отбасылық жүйелер терапиясы, жеке тұлғаға бағытталған психотерапия және экзистенциалдық терапия бар. Психотерапияның жүздеген түрлі теориясы қолданылады (Норкросс, 2005, 5 б.). Жаңа терапия бірнеше кезеңде пайда болады. Психотерапияның белгілі бір мектебінде оқығаннан кейін терапевт тәжірибе жинақтауға кіріседі. Содан кейін, басқа мектептерде оқып білім алғаннан кейін, терапевт жаңа тәжірибе негізі ретінде әртүрлі теорияларды біріктіре алады. Кейін, кейбір мамандар өздерінің жаңа тәсілдері туралы жазып, оған жаңа атау береді. Психотерапия мектептерін біріктіргенде прагматикалық немесе теориялық көзқарас қолданылуы мүмкін. Прагматикалық мамандар бірнеше мектептерден теорияның әртүрлі аспектілерін, сондай-ақ түрлі техникаларды үйлестіреді; мұндай мамандар кейде эклектикалық психотерапевтер деп аталады және олардың басты назарында не тиімді екендігі тұрады. Басқа терапевтер өздерінің теорияларын біріктіре отырып, теориялық тұрғыдан негізделгенін санайды; олар интегративтік психотерапевтер деп аталады және олар тек не тиімді екендігімен ғана емес, сонымен қатар неге тиімді екендігімен де айналысады (Норкросс, 2005, 8 б.). Мысалы, эклектикалық терапевт белгілі бір техниканы қолданғаннан кейін клиентінде өзгеріс байқап, оң нәтижеге риза болуы мүмкін. Ал интегративтік терапевт өзгерістің «неліктен және қалай» болғаны туралы да білуге қызығушылық танытады. Теориялық бағыт маңызды: мысалы, клиент терапевтке ұнау үшін тырысып, өзін толыққанды дамытудың орнына терапевтке бейімделуі мүмкін.

Интеграцияға жетудің түрлі жолдары

Психотерапиялық интеграция нұсқаулығының ең соңғы басылымы (Норкросс және Голдфрид, 2005) интеграцияға қатысты төрт негізгі бағытты атады: ортақ факторлар, техникалық эклектизм, теориялық интеграция және ассимиляциялық интеграция (Норкросс, 2005).

Ортақ факторлар

Интеграцияның бірінші жолы ортақ факторлар деп аталады және "әр түрлі терапиялардың ортақ негізгі элементтерін анықтауға тырысады" (Норкросс, 2005, 9-бет). Ортақ факторлар тәсілінің артықшылығы – тиімділігі дәлелденген терапиялық әрекеттерге баса назар аудару. Оның кемшілігі – ортақ факторлар белгілі бір теориялар шеңберінде жасалған нақты техникаларды назардан тыс қалдыруы мүмкін. Ортақ факторларды Жером Франк (Фрэнк және Франк, 1991), Брюс Уэмпольд (Уэмпольд және Имель, 2015) және Миллер, Дункан және Хаббл (2005) сипаттаған. Ортақ факторлар теориясы психотерапияның сәттілігін қамтамасыз ететін психотерапиялардың көпшілігіне ортақ факторлар деп тұжырымдайды. Кейбір психологтар әртүрлі психотерапияларды олардың есте сақтаудың нейробиологиялық механизмін іске қосып, есте сақтауды қайта құруға және одан әрі ыдыратуға (деконсолидацияға) әкелетін ортақ қабілеттері арқылы интеграциялауға болады деген қорытындыға келді (Ecker, Ticic & Hulley 2012; Lane et al. 2015; Welling 2012 – бірақ психотерапиядағы есте сақтауды қайта бекіту рөліне қатысты күмәнді көзқарас үшін Lane et al. 2015 ж. шақырылған пікірлердегі қарсылықтарды қараңыз).

Техникалық эклектизм

Интеграцияның екінші жолы – техникалық эклектизм, ол «басқалар үшін бұрынғыда жақсы нәтиже берген деректерге сүйене отырып, адам мен проблемаға ең тиімді емді таңдау қабілетімізді арттыруға» (Норкросс, 2005, 8-бет) арналған. Техникалық эклектизмнің артықшылығы – ол теориялық ерекшеліктерге тосқауыл қоймай, түрлі стратегияларды қолдануға мүмкіндік береді. Ал кемшілігі – әртүрлі теориялардан алынған техникалардың қалай үйлесетінін көрсететін нақты тұжырымдамалық база болмауы мүмкін. Техникалық эклектикалық психотерапияның ең белгілі моделі – Арнольд Лазарус (2005) жасаған мультимодальді терапия. Техникалық эклектизмнің тағы бір моделі – Ларри Э. Бетлер және оның әріптестерінің жүйелі емдеуді таңдау әдісі (Бетлер, Консоли және Лэйн, 2005).

Теориялық интеграция

Әдебиетте кеңінен танылған интеграцияның үшінші жолы – теориялық интеграция, онда "екі немесе одан көп терапиялардың нәтижесі, жеке-жеке алынғандағы терапиялардың нәтижесінен жақсы болады деген үмітпен біріктіріледі" (Норкросс, 2005, 8-бет). Теориялық интеграцияның кейбір үлгілері теориялардың шағын санын терең деңгейде біріктіруге және синтездеуге бағытталса, ал басқалары психотерапияның бірнеше жүйелері арасындағы қатынасты сипаттайды. Теориялық синтездің көрнекті мысалы – Пауль Вахтельдің психодинамикалық, мінездік және отбасылық жүйелер теорияларын біріктіретін циклдік психодинамика үлгісі (Вахтель, Крук және МакКинни, 2005). Синтездің тағы бір мысалы – Энтони Райлдің когнитивтік-аналитикалық терапия үлгісі, психоаналитикалық объектілік қатынастар теориясы мен когнитивтік психотерапиядан алынған идеяларды біріктіреді (Ryle, 2005). Теориялық интеграцияның тағы бір үлгісі – интегралды психотерапия деп аталады (Forman, 2010; Ingersoll & Zeitler, 2010). Бірнеше түрлі теориялар арасындағы қатынасты сипаттайтын ең маңызды үлгі – транстеориялық үлгі (Prochaska & DiClemente, 2005).

Ассимиляциялық интеграция

Ассимиляциялық интеграция – төртінші жол және көптеген психотерапевттер теориялық бағытты негіз ретінде таңдайды, бірақ тәжірибе жинақталған сайын өз практикасына басқа көздерден алынған идеялар мен стратегияларды қосады. "Интеграцияның осы түрі психотерапияның кез келген жүйесінде мықты негізді қалыптастыруға мүмкіндік береді, бірақ басқа мектептердің перспективаларын немесе тәжірибесін ойластырылған түрде енгізуге немесе сіңіруге дайындық танытуды қажет етеді" (Мессер, 1992, 151-бет). Кейбір кеңесшілер интеграциялық зерттеу процесін бастағанда бірнеше іргелі теорияның қауіпсіздігін қалайды. Психодинамикалық негізде (Фрэнк, 1999; Стрикер және Голд, 2005) және когнитивті-мінездік терапия негізінде (Кастонгуэй, Ньюман, Борковек, Холтфорт және Марамба, 2005) ассимиляциялық интеграцияның формалды модельдері сипатталған. Говрин (2015) интеграцияның бір түрін атап өтті, оны ол "өзгерту арқылы интеграция" деп атады, онда теоретиктер өздерінің психотерапия жүйесіне жат және мүлдем бөтен ұғымды импорттайды, бірақ олар импортталған ұғымның бастапқы жүйенің ажырамас бөлігі болғанын дәлелдейтіндей жаңа мағына береді, тіпті импортталған ұғым бастапқы жүйенің маңызды бөлігін өзгертсе де. Говрин мысал ретінде Хайнц Кохуттың 1970 жылдардағы психоанализде эмпатияға жаңаша басымдық бергенін және 1990-2000 жылдардағы "үшінші толқын" когнитивті-мінездік терапиядағы саналылық пен қабылдауға жаңаша назар аударғанын келтірді.

Жолдарды біріктіретін басқа модельдер

Жоғарыда аталған бес бағытқа сәйкес келетін жақсы қалыптасқан тәсілдерден өзге, дәстүрлі бағыттардың элементтерін біріктіретін жаңа модельдер де бар. Клара Э. Хиллдің (2014) көмек көрсету дағдыларының үш кезеңдік моделі кеңесшілерді көмек көрсетудің әртүрлі кезеңдерінде әртүрлі теориялардан алынған дағдыларды қолдануға ынталандырады. Хиллдің моделі теориялық интеграция мен техникалық эклектизмнің комбинациясы ретінде қарастырылуы мүмкін. Бірінші кезең – зерттеу кезеңі. Ол клиентке бағытталған терапияға негізделген. Екінші кезең – түсінік кезеңі. Бұл кезеңде қолданылатын араласулар психоаналитикалық терапияға сүйенеді. Соңғы кезең, әрекет кезеңі, мінез-құлық терапиясының негізінде құрылған. Good and Beitman (2006) тиімді терапияның негізгі компоненттерін және клиенттердің нақты алаңдаушылықтарын жобалауға арналған нақты техникаларды көрсететін интегративтік тәсілді сипаттады. Бұл тәсілді ортақ факторлар мен техникалық эклектизмнің интеграциясы деп атауға болады. Көптеориялық психотерапия (Brooks Harris, 2008) – техникалық эклектизм мен теориялық интеграция элементтерін біріктіретін интегративтік модель. Терапевттерге теориялар мен араласу стратегияларын біріктіру туралы қасақана шешімдер қабылдау ұсынылады. Интегралды психотерапия (Forman, 2010; Ingersoll & Zeitler, 2010) теориялық психолог және философ Кен Уилбердің (2000) еңбектеріне негізделген, ол ойшау және медитативтік дәстүрлерден алынған түсініктерді біріктіреді. Интегралды теория – шындықты төрт негізгі перспективадан ұйымдастыруға мүмкіндік беретін метатеория: субъективті, интерсубъективті, объективті және интеробъективті. Әртүрлі психотерапиялар көбінесе осы төрт негізгі перспективаның біріне негізделген, ал қалғандарын жиі ескермейді. Интегралды психотерапия барлық төрт перспективаны қамтиды. Мысалы, осы модельді қолдана отырып, психотерапиялық интеграция субъективті тәсілдерді (когнитивті, экзистенциалды), интерсубъективті тәсілдерді (адамдар аралық қатынастар, объектілік қатынастар, көпмәдениеттілік), объективті тәсілдерді (мінез-құлықтық, фармакологиялық) және интеробъективті тәсілдерді (жүйелік ғылым) қамтуы мүмкін. Осы төрт негізгі перспективаның барлығы бір уақытта болатынын түсіну арқылы, олардың әрқайсысы клиенттің өмірін толыққанды қарастыру үшін маңызды деп есептелуі мүмкін. Интегралды теория сонымен қатар психологиялық дамудың әртүрлі кезеңдерінен туындайтын мәселелерді шешуге бағытталған әртүрлі психотерапиялардың бар екендігін көрсететін кезеңдік модельді қамтиды (Wilber, 2000). «Интегративтік психотерапия» деген жалпы термин терапияны біріктіретін кез келген мультимодальді тәсілді сипаттау үшін қолданылуы мүмкін. Мысалы, кейбір клиенттер үшін тиімді емдеу психодинамикалық психотерапияны гипнотерапиямен біріктіру болып табылады. Kraft & Kraft (2007) фобиялық алаңдаушылық күйіндегі IBS-тан зардап шегетін 54 жастағы әйел клиентке жасалған осы емдеу туралы егжей-тегжейлі мәлімет берді. Клиент толыққанды жазылып, бір жылдық бақылаудан кейін де жағдайы сақталды.

Эклектизммен салыстыру

Интегративті және эклектикалық кеңес беру және психотерапияда (Вулф және Палмер, 2000, с. 55, 256) авторлары интегративтік және эклектикалық психотерапия тәсілдерінің арасындағы айырмашылықты нақты көрсетеді: «Интеграция теория мен практикаға біріктірілген көзқарас құрайтын элементтердің бір бөлігі екенін білдіреді, эклектизмнен өзгеше, ол нақты жағдайға қатысты бірнеше тәсілден жағдайға қарай таңдап алады». Психотерапияның эклектикалық мамандары ешқандай бір мектептің теориясымен, догмасымен, қағидаларымен немесе әдістемесімен шектеліп отырмайды. Олар керісінше, өздерінің сенімдеріне, сезімдеріне немесе тәжірибелеріне сүйене отырып, жалпы жағдайда немесе жеке клиенттердің қажеттіліктеріне сәйкес, ең тиімді деп санайтын әдістерді қолданады; сондай-ақ, өздерінің жеке қалаулары мен қабілеттеріне сәйкес жұмыс істейді (Норкросс және Голдфрид, 2005, с. 3–23).