Кіріспе

Англиялық жүз жылдыққа жеткен (1896–2009)

Генри Уильям Аллингэм (6 маусым 1896 – 18 шілде 2009) – ағылшын суперцентенарий. Ол Ұлыбританияда тіркелген ең ұзақ өмір сүрген адам, Бірінші дүниежүзілік соғыстың ардагері және бір ай бойы әлемдегі ең қарт адам деп танылды. Сонымен қатар, ол әскери ардагерлердің арасындағы екінші ең қарт адам, ал қайтыс болған кезде барлық уақыттағы ең қарт адамдар тізімінде 12-ші орында тұрды. Аллингэм – Ұлыбритания Қарулы Күштерінің ең қарт аман қалған мүшесі және Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңғы тірі ардагерлерінің бірі. Ол Ютландия шайқасынан аман қалған соңғы адам, Корольдік Әскери-Әуе Қызметінің (RNAS) соңғы тірі мүшесі және Корольдік Әуе Күшінің (RAF) негізін қалаушылардың соңғы тірі мүшесі болды. 2001 жылы ол Бірінші дүниежүзілік соғыс ардагерлері қауымдастығының бет-бейнесіне айналды және Бірінші дүниежүзілік соғыстың құрбандықтары ұмытылмауы үшін жиі қоғамдық шараларға қатысты. Генри 1901 жылғы халық санағында әйел анасы Эми Джейн Аллингэм (қыз есімі Фостер) (1873–1915), кір жуу шебері, оның ата-анасы және ағасымен бірге 23 Verulam Avenue, Walthamstow мекенжайында тұрғандығы тіркелген. Анасы 1905 жылы Хьюберт Джордж Хиггске қайта үйленді, ал 1907 жылы отбасы Лондонның Клэфэм қаласына көшіп барды. Генри мен оның анасы 1911 жылғы халық санағында 21 Heyford Avenue, Lambeth мекенжайында тұрғандығы тіркелді, ал оның әкесі үйден тыс жерде дөңгелек жасаушы болып жұмыс істеді. Генри Лондон округтік кеңесінің мектебіне қатысты. Аллингэм екінші Буер соғысынан оралған Сити Императорлық еріктілерді көріп, сондай-ақ В. Г. Грейстің крикет ойнағанын есіне алды. Мектепті бітіргеннен кейін Аллингэм Санкт-Бартоломей ауруханасында хирургиялық аспаптар жасаушы болып жұмыс істей бастады. Оған бұл жұмыс ұнамады, сондықтан ол автомобиль кузовдарын жасауға маманданған каросерия шеберімен жұмыс істеді.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылдың тамызында Аллингэм хабаршы ретінде соғысқа қатысуға ниеттенді, бірақ ауыр сырқатқа шалдыққан анасы оны үйде қалып, оған күтім жасауға көндірді. Дегенмен, 1915 жылы анасы 42 жасында қайтыс болғаннан кейін Аллингэм Корольдік Әскери-Әуе қызметіне (RNAS) қабылданып, қызметке түсті. 1915 жылдың 21 қыркүйегінде ол Әуе механігінің екінші класына ресми түрде бекітілді және Кент қаласындағы Ширеннессте оқуын аяқтамас бұрын Чингфордқа жіберілді. Оның RNAS тізім нөмірі RNAS F8317 болды. Кемеде Sopwith Schneider гидроұшағы болды, ол неміс әскери-теңіз флотының айналасындағы суларды бақылау үшін пайдаланылды. "Кингфишер" 1915 жылдың мамырында гидроұшақпен жабдықталған алғашқы траулер болды. Аллингхемнің міндеттеріне осы ұшақтың ұшуына көмектесу кірді. "Кингфишер" тікелей шайқасқа қатыспаса да (ол Ұлы флотты, содан кейін Неміс әскери-теңіз флотын ілесіп өтті), Аллингхем сол шайқастың соңғы тірі қалған куәгері екенін және «теңізде жарқылдаған снарядтарды көргенін» айтты. 1917 жылдың қыркүйегінде, ол сол кезде Әуе механігінің бірінші класына жеткен Аллингхем, Батыс майданға No. 12 эскадрилья RNAS құрамына жіберілді. Бұл бөлім Батыс майданындағы басқа RNAS эскадрильяларын даярлайтын оқу бөлімі ретінде жұмыс істеді. Сондай-ақ, эскадрильяның жауынгерлік операцияларға қатысқандығына куәліктер бар. Аллингхем Пети Синтеге келген кезде, Корольдік Ұшу корпусы (RFC) және RNAS Ипр шабуылына қатысып жатты. 1917 жылдың 3 қарашасында ол Францияның Дюнкерк қаласындағы ұшақтар қоймасына жіберілді, онда соғыстың соңына дейін ұшақтарды жөндеу және құтқару жұмыстарымен айналысты. Ол әуеден бомбалауға ұшырағанын, құрлықтан және теңізден оқтар атылғанын еске алады. RAF-та ол Rigger Aero, Ұшақ механігінің екінші класы дәрежесінде болды және оған жаңа қызметтік нөмір берілді: 208317. Аллингхем 1919 жылдың ақпанында үйіне оралды және 1919 жылдың 16 сәуірінде RAF резервінен ресми түрде босатылды. 1934 жылы ол Ford Motor Company үшін жаңа автомобильдердің корпустарын жобалаумен ұзақ жұмысын бастады, ал компанияның Дагенхэм зауыты 1931 жылы, бірнеше жыл бұрын ашылған болатын.

Отбасылық өмір

Аллингэм 1918 жылы Норфолк графтығының Ұлы Ярмут қаласында Дороти Катормен танысты. Олар сол жылы Ромфордта неке қиып, ол кезде ол 24 жаста, ал ол 22 жаста болған. 1961 жылы Суссекс графтығының Истборн қаласына көшіп, ол қатты және созылмалы лимфалық лейкемиядан қайтыс болғанға дейін бірге өмір сүрді. Олардың екі қызы болды: Бетти (1921 жылы туған) және Жан (1923–2001). Ол қайтыс болған кезде Бетти қайтыс болды деп ойлаған. Әйелі 1971 жылы қайтыс болғаннан кейін туған отбасылық жанжалдан соң 1970 жылдары оның үзіліп қалған еді; алайда, ол әкесі қайтыс болған кезде 88 жасында әлі тірі болды және Глостершир графтығының Страуд қаласында тұрды. Беттиден басқа, Аллингэм қайтыс болған кезде 7 немере, 16 шөбере, 14 ұрпақ және 1 ұрпақ болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Оллингэм тыныш жұмыс істеді және бірқатар жобаларда жұмыс істеді. Оның ең маңызды үлесі, мүмкін, неміс магниттік миналарына қарсы тиімді шараны жобалау болды. 1939 жылы Рождестволық түскі ас кезінде ол миналарды бейтараптандыру және Эссекс штатындағы Харвич портын ашу үшін жүйе жобалауға көмектесу үшін шақырылды. Тоғыз күннен кейін ол тапсырманы сәтті аяқтады. 2004 жылғы 4 тамызда Лондонның Уайтхолл қаласындағы Кенотафта өткен рәсім Ұлыбританияның Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқанының 90 жылдығын белгіледі. Оллингэм, Уильям Стоун, Фред Ллойд және Джон Оборн сияқты үш Бірінші дүниежүзілік соғыс ардагерімен бірге қатысты. Оллингэм 2005 жылы естелік күні Кенотафтың жанынан марш жасады және Атыс тоқтаған күні Сент-Омердегі ескерткіштерге гүл шоқтарын қойды. Бұл Бірінші дүниежүзілік соғыс ардагері үшін ескерткіштің қасынан өткен соңғы марш болды және ол бір дәуірдің аяқталғанын білдірді. 2006 жылғы естелік күні шеруіне Бірінші дүниежүзілік соғыс ардагерлері келген жоқ. RNAS-тың соңғы тірі қалған мүшесі және RAF-тың соңғы тірі құрылтайшы мүшесі ретінде Оллингэм 2004 жылғы 11 қыркүйекте Сент-Омерде Британдық әуе қызметтерінің ескерткіші ашылған кезде құрметті қонақ болды. Салтанатты шара кезінде Оллингэмге Сент-Омердің алтын медалі табыс етілді, бұл қаланың құрметті азаматтығының белгісі болды. Осы шараға оған қосылған RAF техникалық курсанттары тобы Эстборндағы зейнеткерлер үйіне Оллингэмге баруын жалғастырды. 2005 жылдың қарашасында Оллингэм Халықаралық голографиялық портрет архивінен голографиялық портретін түсіруге шақыру алды. Оның суреті 2005 жылдың желтоқсанында ұрпақтарға сақталды. Сол кезде "Белфаст" кемесіндегі Лондонның жүзбелі теңіз мұражайында "Ютландияның көлеңкелері" атты көрме жоспарланып жатты. Осы портреттің көшірмесі мұражайға сыйланды, ал Глостер герцогинясы көрменің ашылуын белгілеу үшін портретті ашты. Ол 2006 жылдың мамырына дейін өз үйінде тұрды, содан кейін 110 жасқа толғанға бір ай қалғанда және көзі нашарлағандықтан, Брайтон маңындағы Овингдиандағы соқыр бұрынғы әскери қызметшілерге көмектесетін "Сент-Дунстан" (қазіргі Ұлыбританияның соқыр ардагерлері) қайырымдылық ұйымына көшті. Көзі нашарлағанмен, денсаулығының жақсы екені хабарланды. Оллингэм 2006 жылғы 1 шілдеде Тепевальдегі жоғалғандар ескерткішіндегі естелік шараға қатысты. Ол 11 қарашада Кенотафта өткен 2006 жылғы естелік күні шеруіне қатыспады, өйткені ол Францияда гүл шоқтарын қою рәсіміне және Сент-Омер қаласының құрметті азаматтығын алуға қатысты. Алайда ол сапарға шыққанға дейін "Истборн мак науқаны" акциясын бастады. 2007 жылғы 18 сәуірде Оллингэм Стаффордширдің Тамворт қаласындағы Уилнекотт орта мектебіне Бірінші дүниежүзілік соғыс туралы студенттердің сұрақтарына жауап беру үшін барды, олар соңғы тірі қалған ардагерлерге олардың тәжірибелері туралы хат жазғаннан кейін. 2007 жылғы қазан айында ол Ұлыбританияның мақтанышы сыйлығымен марапатталды. 110 және 111 жасқа толған аралығында Оллингэм 60-тан астам рет халық алдында өнер көрсетті, соның ішінде 2007 жылғы 5 маусымда The Oval-ға барды, ол 111 жасқа толғанға бір күн бұрын, көрермендердің алдында шекараны айналдырды. 2007 жылғы маусым айында оның 111 жылдық мерейтойында Корольдік теңіз әскерлерінің оркестрі Оллингэм үшін ойнады, содан кейін ол достары мен туыстарымен Портсмут жағалауындағы Король қонақ үйіне кешкі шай ішуге оралды. Ол қалай сезінді деген сұраққа Оллингэм: "Мен ертең тағы бір күнді көруге қуаныштымын. Бұл кез келген жастағыдай, еш өзгеріссіз. Мен тірі екеніме қуаныштымын және тойды асыға күтудемін. Мен 111 жасқа жетемін деп ешқашан ойламаған едім". 2008 жылғы 1 сәуірінде Корольдік әуе күштері құрылғанның 90 жылдығына орай, Оллингэм Гэмпширдегі RAF Odiham-те өткен мерекелік шаралардың құрметті қонағы болды. Ол кезде Оллингэм RAF-тың жалғыз тірі қалған құрылтайшысы еді. Оллингэм өзінің 112 жылдық туған күнін Линкольнширдегі Кранвелл әуежайындағы отбасы мүшелерімен бірге колледждегі түскі асқа құрметті қонақ ретінде атап өтті. Күндіз Ұлыбритания шайқасы туралы еске алу рейсі ұшуды орындады, содан кейін екі Тьютор ұшағынан акробаттық көрсетілім болды. 2008 жылғы маусым айында Ұлттық ардагерлер күнін мерекелеу аясында Оллингэмге Ланкаширдің Уортон қаласындағы BAE Systems компаниясының Eurofighter Typhoon ұшағына экскурсия ұйымдастырылды. 2008 жылғы 23 қыркүйекте Оллингэм өзінің өмірі туралы кітапты жариялады, оны Денис Гудвин жазды. 2008 жылғы 11 қарашада Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуының 90 жылдығын белгілей отырып, Оллингэм Гарри Пэтч пен Билл Стоунмен бірге Лондонның Кенотафындағы естелік рәсіміне гүл шоғын қойды. Оллингэм 2008 жылғы 18 қарашада, жас кезінде қосылғаннан кейін 100 жыл өткен соң скаут ретінде қабылданды. Бұл соғыстың соңғы тірі қалған ардагерлері қатысқан соңғы шара болды, өйткені үш ер адамның барлығы келесі жылы қайтыс болды. Ол бала кезінде жергілікті тобымен алты апта ғана бірге болуға мүмкіндік алғанын айтты. Оллингэм 113 жылдық туған күнін теңіз күштері ұйымдастырған шарада атап өтті. Ол Теңіз күштерінің бас қолбасшысы сэр Джонатан Бэндтен қол қойылған туған күн қадағалап алды және оның отырған жерінен тікұшақ ұшып өтті. 2009 жылы суретші Дэн Лливелин Холл Сент-Дунстанде Оллингэмбен портрет салған. "Соңғы ерікті" деп аталған картина Оллингэмнің қайтыс болған жылы Лондонда көрмеге қойылды. Ұзақ өмірдің құпиясы туралы сұраққа Оллингэм: "Менің ойымша, мүмкіндігінше жақсы болу керек" деді. 2007 жылғы 8 ақпанда 110 жасар Антонио Пьерро қайтыс болғаннан кейін Оллингэм Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңғы тірі қалған ардагеріне айнасты және әлемдегі үшінші ең қарт адам болды. Оллингэм 2007 жылғы 2 қарашада Джордж Фредерик Айвстен Ұлыбритания қарулы күштерінің ең ұзақ өмір сүрген мүшесінің атын алды. Сондықтан ол бүгінгі күнге дейін Ұлыбританияның Бірінші дүниежүзілік соғысының ең ұзақ өмір сүрген ардагері еді. 19 маусымда 2009 жылы Томоджи Танабе қайтыс болғаннан кейін Оллингэм әлемдегі ең қарт адам атанды. Қайтыс болған кезде ол Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңғы тірі қалған ардагері еді, бірақ кез келген қарулы күштердегі кез келген соғыста ең ұзақ өмір сүрген мүше емес; бұл рекорд Пуэрто-Рикодан келген Эмилиано Меркадо дель Тороға тиесілі, ол Бірінші дүниежүзілік соғыста да қызмет еткен. Ол сонымен қатар 113 жасқа толған британдық ер адам болды. 2009 жылғы 18 шілдеде Оллингэм табиғи себептерден 113 жас 42 күнінде қайтыс болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерінің саны азайған сайын, соңғы тірі қалған ардагерге мемлекеттік жерлеу рәсімі өткізуге шақырулар күшейді. Шақырулардың нәтижесінде 2006 жылғы 27 маусымда Ұлыбританияның үкіметі Вестминстер аббаттығында Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңғы британдық ардагері қайтыс болғаннан кейін ұлттық естелік шарасын өткізуге келісім берді. Бұл хабарламадан бұрын Оллингэм көбінесе осы мүмкіндік туралы ойлаудан аулақ екенін айтты, бірақ "егер мен болмасам болды" деген сөздері де айтылды. Оллингэм 2006 жылғы 14 шілдеде парламент депутаты Том Уотсоннан хат алды, онда ұлттық естелік шарасының себебі түсіндірілді, мемлекеттік жерлеу рәсімі емес, соғыстағы барлық буынды еске алу мақсатында. Гарри Пэтчтің "Соңғы күрескер Томми" кітабында автор Оллингэм өзінің денесін медициналық ғылымға беруді жоспарлағанын мәлімдейді. Өзінің "Кичернердің соңғы еріктісі" кітабында Оллингэм осы ниетін растады, өйткені ол соғыстағы құрбандықтарды еске сақтау үшін Бірінші дүниежүзілік соғыстың символына айналды. Осы мақсатта ол жерлеу және кремацияға келісті.

Соғыс медальдары мен марапаттары

Аллингэмге төрт медаль берілді, оның екеуі Бірінші дүниежүзілік соғыстан алынған. Сент-Омердің алтын медалі Аллингхэмге 2004 жылдың 11 қыркүйегінде Сент-Омер қаласының құрметті азаматы атағымен бірге табысталды. Қалған екі медаль – Бірінші дүниежүзілік соғысының британдық кампаниялық медальдары: Британдық соғыс медалі және Жеңіс медалі; халық арасында бұл екі медальды «Матт және Джефф» деп атайды. Бұл екі медаль – Қорғаныс министрлігінің, Аллингхемнің бастапқы кампаниялық медальдарының Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі бомбалауда жойылғаны жақындағы ескереу тақтайында анықталғаннан кейін берген алмастыру медальдары.

Өлім және жерлеу

Оллингэм 2009 жылдың 18 шілдесінде сағат 3:10-да, 113 жас 42 күндік шағында, Брайтон қаласының жанындағы Овингдиандағы «Соқыр ардагерлер» Ұлыбритания орталығындағы үйінде табиғи себептерден ұйықтағанда қайтыс болды. Ол қайтыс болғаннан кейін Уолтер Брейнинг әлемдегі ең қарт адам атанды. Аллингхэмнің жерлеу рәсімі 2009 жылдың 30 шілдесінде сағат 12:00-де Брайтон қаласындағы Сент-Николас шіркеуінде толық әскери салтанатпен өтті. Оның табытын үш Корольдік теңіз күшінің теңізшісі мен үш Корольдік әуе күшінің әскери қызметкері көтеріп шықты. Қызметке дейін шіркеу қоңыраулары жартылай үнсіздікпен тоқсан рет соғылды, оны жергілікті қоңыраушылар мен Корольдік әуе күші мен Корольдік теңіз күшінің қоңырау соғу қауымдастықтарының мүшелері орындады. Қатысушылардың арасында королева атынан Глостер герцогинясы және ардагерлер министрі Кеван Джонс болды. Аллингхэмнің қызмет еткен екі әскер түрінен – Корольдік теңіз күші мен Корольдік әуе күшінен аға офицерлер, соның ішінде вице-адмирал сэр Адриан Джонс және авиация вице-маршалы Питер Дай да қатысты. Жерлеу рәсімінен кейін Бірінші дүниежүзілік соғысқа арналған бес көшірме ұшақтардан тұратын эскадрилья ұшып өтті; британдық және француз мүйіз дауысы соңғы сигнал мен Reveille ойнады; ал қоңырау оның өмірінің әр жылы үшін 113 рет соғылды. BBC поэзия лауреаты Кэрол Энн Даффиге Аллингхэм мен одан бір апта бұрын, 2009 жылдың 25 шілдесінде қайтыс болған Гарри Патчтың өлімін еске алу үшін өлең жазуды тапсырды. «Соңғы сигнал» атты өлеңді Дюфи BBC Radio 4-тегі Today бағдарламасында Аллингхэмнің жерлеу күнінде оқыды. 2010 жылдың 22 мамырында Эстборн бекінісінде Аллингхэмнің қалада тұрғандығын еске алу үшін ағаш отырғызылды және ескерткіш тақта ашылды.